ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
139
LITOTA STILISTIK VOSITASINING KONSEPTUAL JIHATLARI
Djabbarova Z.R.
ADCHTI, mustaqil izlanuvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15480143
Annotation.
The article discusses the importance of understanding
similarities and differences between languages in translation, particularly
focusing on lexical units that carry cultural significance. It highlights that
translators often face challenges when a lexical unit present in one culture
doesn't have a direct equivalent in another.
Keywords:
Translation, Cultural Linguistics , Concept , Lexical Meaning ,
Core and Periphery, Field Structure, Litotes ,Politeness ,Cross-cultural
Communication ,Semantics , Cognitive Linguistics.
Аннотация.
В статье обсуждается важность понимания сходств и
различий между языками при переводе, особенно акцентируя внимание на
лексических единицах, имеющих культурное значение. В ней
подчеркивается, что переводчики часто сталкиваются с трудностями,
когда лексическая единица, присутствующая в одной культуре, не имеет
прямого эквивалента в другой.
Ключевые слова
: Перевод, Культурная лингвистика, Концепция,
Лексическое значение, Ядро и периферия, Структура поля, Литота,
Вежливость, Межкультурная коммуникация, Семантика, Когнитивная
лингвистика.
Bugungi kunda tarjima tillar oʻrtasidagi oʻxshashlik va farqlarni
aniqlashdagi ustuvor yoʻnalishlardan biri hisoblanadi. Bunda asliyat va tarjima
matnlari leksik birliklari qiyosiy tahlil qilinishi natijasida tarjimada turli xalqlar
madaniyatiga doir leksik birliklar bilan birgalikda xalqlar tarixi, madaniyati,
dunyoqarashi, dini haqida ham chuqur bilimga ega boʻlish imkoniyati yaratiladi.
Odatda, tarjimonlar baʻzi matnlarda muammolarga duch kelishadi. Bu
qiyinchiliklar, asosan, matnlar tarkibida maʻlum bir madaniyatda mavjud
boʻlmagan leksik birliklar tarjima tilida uchramasligi bilan bog‘liq bo‘lib,
tarjimon uchun bunday leksik birliklarni tarjima qilish masalasi muammodir.
Rus olimi Yu.D.Apresyan leksik ma’no tushunchasini semantik, sintaktik va
pragmatic kombinatsiyasi orqali izohlaydi. Uning fikriga ko‘ra,”lingvistik
belgining semantikasi narsa, tarkib va harakatning sodda tushunchalarini aks
ettiradi…” yani dunyo haqidagi tushuncha har bir ona tilini o‘rta darajada
biladigan insonda mavjud. Bu kabi dunyoni sodda tushunish uning moddiy va
ma’naviy tajribasini ifodalaydi.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
140
Madaniyatning har bir tashuvchisiga ma'lum bo‘lgan va u uchun muhim
bo‘lgan asosiy aktual atributlardan iborat faol qatlam umummilliy konseptsiyaga
kiradi. Passiv qatlamlar (madaniyat tashuvchilarning alohida guruhlari uchun
zarur bo‘lgan qo‘shimcha atributlar) alohida subkulturalar konseptlari
sohalariga tegishli. Biz ushbu ro‘yxatni ekspressiv hissiy komponent bilan
to‘ldiramiz, chunki bizning fikrlarimiz ko‘pincha shahvoniy havolalarga ega.
Bizning fikrimizcha, konseptsiyaning individual xususiyatini, uning
shakllanishi va faoliyatining subyektiv-faol xarakterini qayd etish ayniqsa
muhimdir. Majoziy komponent konseptsiyaning psixofiziologik asosi bo‘lib, bu
konseptsiyani fikrlash operatsiyalari uchun kodlashtirgan universal ob'ekt
kodining birligini ifodalaydi va vizual, ta'm, taktil, eshitish va hidni sezish
asosidagi perseptiv tasvirdan iborat. Majoziy komponentning ikkita tarkibiy
qismi - idrok va kognitiv tasvirlar mavjudligiga ishonish mavjud. Ular
konseptuallashtirilgan obyekt yoki hodisaning xususiyatlarini teng ravishda aks
ettiradi. Biroq, tasvir tuzilish sifatida konseptsiya yadrosiga majburiy ravishda
tegishli emas, garchi individual ongda ma'lum bir tasvir bunday til so‘zlovchisi
uchun konseptni kodlaydi. Ba'zan konseptsiyada konsept va majoziy tarkibiy
qismlardan tashqari, qiymat komponentlari ham uchraydi - konseptning leksik
va grammatikadagi o‘rnini belgilovchi etimologik va assotsiativ xususiyatlari til
tizimi. Mantiqiy yondashuv quyidagi zonalarni nazarda tutadi: asosiy domenlar -
domen ichidagi (konseptsiya denotatning oʻziga xos atributlarini aks ettiruvchi
atributlar), qoʻshimcha soha (paroemiya va oʻtish maʼnolaridan olingan konsept
atributlari) va qoʻshimchalar – kvazi soha (ular konsept nomining boshqa soʻz
bilan uygʻunligi natijasida yuzaga keladigan rasmiy assotsiatsiyalar bilan
bogʻlangan), ko‘chma ma'nolardan foydalanish). Asosiy qatlam, qo‘shimcha
kognitiv atributlar va kognitiv qatlamlarning (asosiy va periferik) birikmasi
konsept hajmini tashkil qiladi va uning tuzilishini belgilaydi. Bu tuzilma turg‘un
emas, chunki har bir konseptsiya doimo ishlaydi va o‘zining turli tarkibiy
qismlari va boshqa konseptlar bilan o‘zaro ta'sir qiluvchi jihatlarida yangilanadi.
Konseptsiya mazmunida aks ettirilgan shaxsiy tajriba unga individual
xususiyatni beradi, chunki konseptsiya nafaqat ommaviy, nazariy, balki
muntazam o‘rganish natijalarini ham o‘z ichiga olgan bilim birligidir. Qolaversa,
umuman olganda, konseptsiya madaniyat bilan bog‘liq mohiyat bo‘lsada, uning
o‘zagi madaniyatga kamroq bog‘liqdir. Konseptsiyaning asosiy qatlami minimal
hissiysensual, stilistik, madaniy va subyektiv omillarni o‘z ichiga oladi va
muloqot jarayonida eng yaxshi o‘zaro tushunishga yordam beradi.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
141
Har qanday konseptual maydon qurilishining eng muhim xususiyati uning
yadro va periferiyaga bo‘linishidir. Muhimi, ustun bo‘lmasa ham, yadroning
asosiy xususiyatlari bor:
1) chastota;
2) mashhur, umummilliy;
3) stilistik betaraflik;
4) frazeologik faoliyat;
5) tilning nominativ tizimidagi ahamiyati (kundalik muloqot uchun zarur
bo‘lgan narsa va hodisalarning nomi);
6) barqarorlik;
7) so‘z yasalish faolligi, frazeologik tarkibning soddaligi.
Lug‘aviy birlikni o‘zak deb tasniflash uchun tarkibiy qismlarda sanab
o‘tilgan xususiyatlarning bir qismi bo‘lishi kifoya qiladi. Leksemalarni unga eng
yaqin periferiya atributiv (eng muhim xarakterli xususiyatlari) mezonlari
asosida nomlaylash joizdir.
1) yadroviy lingvistik birliklarga nisbatan kamroq chastota;
2) yetarlicha umumlashtirilgan, stilistik neytral ma’no;
3) kontekstga minimal bog‘liqlik.
Olis periferiyaga qo‘yiladigan asosiy talablar: past chastotalilik, noaniqlik,
uzoq periferiya zonasidagi asosiy ma’nolar polisemantik leksemalarning bosh
ma’nolariga mos kelmaydi; boshqa leksik-semantik guruhlar va leksik-semantik
sohalarga mansub chegaralovchi emotsional, stilistik sema, kontekstga semantik
qaramlikning mavjudligi. Ekstremal periferiya birliklari past chastota bilan
tavsiflanadi. Til birliklarining leksik-semantik maydonning o‘ta chekka qismiga
mansubligining eng muhim ko‘rsatkichi ularning "Chastotalar lug‘ati"da
yo‘qligidir.
Konseptning yadrosi markaziy va prototipik tarkibiy qismlardan iborat deb
taxmin qilinadi va ma’lum bir o,’ekt g‘oyasi tasvirlarni ham o‘z ichiga oladi.
Konseptual va majoziy ma’lumotlar yadroga tegishli bo‘lsa boshqa
tushunchalarni turli madaniyatlarda farq qilishi yoki hatto bir-biriga zid bo‘lishi
mumkin. Masalan litota o‘zbek tilida kichraytirish ma’nosida qo‘llanilsa, ingliz
tilada ikkilamchi negative ma’noni ifodalash uchun xizmat qiladi. Shunday
fikrlarga tayanib universal semantik tarkibiy qismlarga e’tibor qaratish muhim
sanaladi.
Tilning asosiy tabiyati bu umumlashtirish( sotsializatsiya)ning eng kuchli
vositasi bo‘lib, u birinchi navbatda ,shaxsiy emas balki ijtimoiy , etnik-madaniy
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
142
va universal narsalarni aks ettiradi. Shuning uchun bu lingvistik ma’lumotlarni
tahlil qilish axloqiy konseptlarning mohiyatini tushunishga yordam beradi.
"Til - bu aks ettirish har qanday xalq va har qanday mamlakatning
madaniyati, chunki оdamlar ko‘p yillar davomida olgan bilimlari o‘zida
to‘planadi". Uning tilda amalga oshirilishi shaxsning ham, butun bir xalqning
ongida ham o‘ziga xoslikni ta’kidlaydi milliy til va madaniyat chegaralarini
yuzaga chiqarish, chuqurlikni yuzaga chiqarish ikkinchisining boshqa milliy
tillar va madaniyatlar bilan o‘xshashliklari va farqlari. Shunga asoslanib,
lingvistik jihatdan o‘ziga xos qarama-qarshiliklar mavjudligini ta'kidlash
mumkin dunyoning madaniy va lingvistik rasmining "mos yozuvlari" ni
ifodalaydi - "madaniy jihatdan belgilangan va lingvistik ko‘p o‘lchovli tasvirlar
tizimi, g‘oyalar, bilimlar
Konseptual oppositsiyada yadro va yadro zonasi muhim hisoblanib, uning
yadrosi asosiy va eng muhim tarkibiy qismlarni o‘z ichiga oladi hamda
o‘zgarmas mohiyatni ifodalaydi. Yadro zonasi kontekstga, madaniy
xususiyatlarga va individual afzalliklarga xos qoshimcha komponentlarni o‘z
ichiga oladi. Kognitiv tadqiqotlarda "maydon"ning umumiy terminologik
ma’nosini saqlab qolish ancha asosli. Konsepsiya yadro va periferiya nuqtayi
nazaridan maydon tavsifini ham olishi mumkin. Yadro eng katta hissiy vizual
aniqlikka ega bo‘lgan qatlamlarni, asosiy eng yorqin tasvirlarni o‘z ichiga oladi;
ko‘proq mavhum semalar konsepsiyaning periferiyasini tashkil qiladi.
Konsepsiya sohasida muayyan konseptual xususiyatning periferik holati uning
ahamiyatli yoki ahamiyatsizligini bildirmaydi, xususiyat holati obrazli tasvirning
aniqligi va ravshanligi asosida uning yadrodan uzoqlik darajasini bildiradi.
Segment konseptlari mavhumlik darajasi bo‘yicha teng bo‘lgan bir necha
segmentlar bilan o‘ralgan asosiy hissiy qatlamni ifodalaydi. Segment konseptga
misol qilib, tolerantlik tushunchasini keltirishimiz mumkin. Sezuvchan-majoziy
o‘zak – bu xotirjam, xushmuomalali odamning visual tasviridir. Asosiy qatlam
kognitiv xususiyatlarni – bag‘rikenglik, sabr-toqatni o‘z ichiga oladi, ular asosda
qatlam, kodlash tasviri va u bilan birga konsepsiyaning asosiy qatlamini tashkil
qiladi. Segmentlar: siyosiy bag‘rikenglik, ilmiy bag‘rikenglik, kundalik
bag‘rikenglik, pedagogik bag‘rikenglik, ma’muriy bag‘rikenglik, diniy
bag‘rikenglik, etnik bag‘rikenglik, sport tolerantligi, musiqiy bag‘rikenglik, tibbiy
tolerantlik, ekologik bag‘rikenglik.
Konsepsiya lingvistik ifodani qabul qila oladi, ya’ni tushuncha xilma-xil
so‘zlar, sinonimlar, alohida semalar tarkibidagi semalar, turli lug‘atlardagi
ta’riflar, so‘z birikmalari, gaplarning strukturaviy va pozitsion sxemalari,
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
143
matnlar va matnlar to‘plami bilan ifodalanadi. Shu tufayli konseptning maydon
tuzilishi lingvistik ma’lumotlarga asosan quriladi. Biroq konsepsiya shaxsning
nutqiy-kognitativ faoliyatida, hissiy tasvirni yaratish jarayonida, ongli
konseptual shakllangan fikr shaklida ko‘rib chiqiladi. Shuning uchun konseptual
maydon tahlilidagi eng muhim tamoyil "ongda sodir bo‘ladigan jarayonlarni aks
ettiruvchi dinamizm prinsipi"dir.
Kognitiv modellarning qiyoslanishi
Aspekt
Ingliz tili
O‘zbek tili
asosoy vazifasi
Kinoya jiddiylik
Xushmuomalalik,
hurmat, jamoaviy tartib
tasviriy vositalar
Qiyoslash,
metafora,
idiomalar
Metafora,
maqollar,
matndan anglash
kognitiv baho
Obektiv xarakteristika
ijtimoiy va madaniy
aspektlar
hissiy bo‘yoq
hissiyotlarning
keng
hajmdaligi
Ko‘proq ijobiy va neytral
holatlar
Litotalarning ingliz va o‘zbek tillaridagi tahlili shuni ko‘rsatadiki,
kichraytirish xususiyatini bildirishi umumiy xususiyat ekanligini hisobga
olmaganda, ikkala tilda ham litotalar o‘ziga xos xususiyatga ega hamda bu
madaniy va kognitiv masalalarga bog‘liq. Qiyoslanayotgan tillardagi ushbu
xususiyatlar madaniyatlararo muloqot mezonlarini to‘gri baholash xususan
tarjimada muhim ahamiyat kasb etadi.
"It's not the worst thing that could happen." "He's not exactly a genius."
"Men hammadan ozgina bilaman." "Bu unchalik muhim emas"
Otabek xonasining tavsifi: “Saroyning to‘rida boshqalarg‘a qarag‘anda
ko‘rkamroq bir hujra… anovi hujralarga kiygiz to‘shalgani holda bu hujrada qip-
qizil gilam… munda ipak va adras ko‘rpalar… bu hujrada shamʼ yonadir… bu
hujraning egasi boshqacha yaratilishda.”
Bu yerda qiyosiy “kurkamroq” (chiroyliroq, nafisroq) darajasi qo‘llangan
bo‘lib, bu o‘z-o‘zidan litota emas, balki cheklangan tasvir effektini yaratadi.
Muallif xonani eng chiroyli yoki hashamatli deb aytmaydi, faqat uning
boshqalardan yaxshiroq farqini qayd etadi. Bu esa past baho berish effektini
yuzaga keltiradi va Otabekning boyligi va mavqei haqidagi taassurotni
kuchaytiradi.
Otabekning qiyofasi tavsifi: “Ko‘rkam” (chiroyli, ko‘zga ko‘ringan) so‘zi ham
vazmin tavsif hosil qiladi. Muallif ustunlik va rang-barang epitetlardan
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
144
foydalanmaydi. “Endigina murti sabz urgan” iborasi Otabekning yoshligini
bildirish bilan birga, qandaydir kamsitish ta’sirini ham yaratadi – u endi o‘g‘il
bola emas, lekin hali yetuk odam emas.”
Otabekning “xush kurdimu” (menga yoqdi) javobi pauza va noaniqlik bilan
qo‘shilib (“Nima desam ekan... Marg‘ilonni har xolda...”) aslida Marg‘ilonni
unchalik yoqtirmagandek taassurot uyg‘otadi. To‘g‘ridan-to‘g‘ri salbiy javobdan
qochish uchun u bo‘ysundirilgan iborani ishlatadi. Bu litotalarga yaqin bo‘lgan
bayonotning yumshatilishiga misoldir.
Hasanalining Otabek bilan munosabati tavsifi: “Hasanali o‘ttuz yoshliq
vaqtida sotib olg‘an bir cho‘riga uylantirilgan bo‘lsa ham, ammo o‘g‘il-qizlari
bo‘lmag‘an, bo‘lsalar ham yoshliqda o‘lib ketkanlar. Shuning uchun bo‘lsa kerak,
Otabekka ixlos qo‘yib, unga o‘z bolasi kabi qarar: «O‘lganimdan keyin ruhimga
bir kalima qurʼon o‘qusa, bir vaqtlar Hasanali ota ham bor edi deb yodlasa,
menga shunisi kifoya» deb qaror bergan…” Bu kontekstdagi “kifoya” (etarli)
so‘zini yumshatish misoli sifatida talqin qilish mumkin. Hasanali ko‘p narsani
talab qilmaydi, faqat uning xotirasiga muhtoj. Bu uning kamtarligi va sadoqatini
ta'kidlaydi.
Nikoh haqidagi dialogda yumshatuvchi va kamaytiruvchi sifatida talqin
qilinishi mumkin bo‘lgan iboralar qo‘llaniladi. Masalan, xotin eriga, er esa
xotiniga to‘g‘ri kelishi kerakligi haqidagi dalillar juda noaniq, hech qanday qo‘pol
gaplarsiz ifodalangan.
Demak, tilshunoslik va semantikadagi "maydon" atamasi har doim
kompozitsiyada yopiq bo‘lmagan, yadro va periferiyaga ega bo‘lgan murakkab,
fazoviy birlik g‘oyasi bilan bog‘liq. Kognitiv maydon yadro-periferik tuzilmaga va
ochiq tuzilishga ega bo‘lgan kognitiv strukturalarning aniq va bilvosita
ifodalangan tarkibiy qismlari to‘plami sifatida belgilanadi. Yadro eng katta hissiy
vizual aniqlikka ega bo‘lgan prototip qatlamlarni – asosiy eng yorqin tasvirlarni
o‘z ichiga oladi, ko‘proq mavhum xususiyatlar periferiyani tashkil qiladi.
Tuzilgan bilimlar birligi sifatida konsepsiya aniq, lekin qat’iy bo‘lmagan
tuzilmaga ega: konsepsiya turli konseptual qatlamlarni tashkil etuvchi tarkibiy
qismlardan (konseptual xususiyatlardan) iborat. Aytish mumkinki, konseptual
xususiyatlar semalar sifatida namoyon bo‘ladi va sememalar bilan mos kelishi
mumkin, til va nutq tizimida tushunchaning barcha mavjud bo‘lgan ko‘rinishlari
o‘rganilayotgan konseptning maydon strukturasini qurish imkonini beradi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Апресян Ю.Д. Лексическая семантика // Избранные труды. – М.:
Школа «Языки русской культуры», Издательская фирма «Восточная
литература» РАН, 1995. Т.1. – C. 7–9.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
145
2.
Ковшова М.Л., Гудков Д.Б. Словарь лингвокультурологических
терминов. – М.: Гнозис, 2018. С. 146
3.
.В.И.Карасика, И.А. Стернина. Том 1. Волгоград: Парадигма, 2005. –
352 С.
4.
Gibbs R. The poetics of mind: figurative thought, language and
understanding, Cambridge University Press, 1994. – 527.
5.
Кусова, M.Л. «Смысл» отрицания в лексической семантике. –
Екатеринбург, 1997. – 186 с.
6.
Mahmudov N. Tilning mukammal tadqiqi yo’llarini izlab // O’zbek tili va
adabiyoti. - Toshkent.:2012. – B. 3-16.
7.
Цапенко С.А. Семантическое поле как единица описания языковой
картины мира // Проблемы концептуализации действительности и
моделирования языковой картины мира: Сборник научных статей. − Вып.
2. − 2002. − 550 с
