ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
109
TIKUV-TRIKOTAJ KORXONALARINI RIVOJLANTIRISHDA
MAHSULOTLARNI DIVERSIFIKATSIYA QILISH
SAMARADORLIGINI MEXANIZMI
Nasirova Nargiza Tursunpulatovna
Namangan Davlat Texnika Universiteti
Iqtisodiyot nazariyasi kafedrasi
katta o‘qituvchisi
E-mail: nargiza7075@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.15478628
Annotasiya:
Ushbu maqolada mamlakat iqtisodiyotini rivojlantirishda
kichik biznesga ixtisoslashgan korxonalarning istiqbollari, jumladan tikuv-
trikotaj korxonalarning diversifikatsiyalash jarayonlarini tashkil etish, kichik
biznesga
ixtisoslashgan
korxonalarning
diversifikatsiyalash
asosida
samaradorligini oshirish mexanizmini takomillashtirish masalalari yoritilgan.
Kalit so`zlar:
Кичик бизнес, диверсификация, рақобат, маҳсулот,
инновация, барқарор ўсиш, иқтисодий инқироз, бозор стратегияси, таҳлил,
мониторинг.
Аннотация:
В данной статье освещаются перспективы предприятий,
специализирующихся на малом бизнесе, в развитии экономики страны, в
том числе вопросы организации процессов диверсификации швейно -
трикотажных предприятий, совершенствования механизма повышения
эффективности деятельности предприятий, специализирующихся на
малом бизнесе, на основе диверсификации.
Ключевые слова:
Малый бизнес, диверсификация, конкуренция,
продукт, инновации, устойчивый рост, экономический кризис, рыночная
стратегия, анализ, мониторинг.
Abstract:
This article covers the prospects of enterprises specializing in
small businesses in the development of the country's economy, including the
organization of diversification processes of sewing and knitting enterprises, the
improvement of the mechanism for increasing the efficiency of enterprises
specializing in small businesses based on diversification.
Keywords:
Small business, diversification, competition, product,
innovation, sustainable growth, economic crisis, market strategy, analysis,
monitoring.
Kichik biznes sohasining rivojlanishi mamlakat iqtisodiyotining muhim
tarkibiy qismi hisoblanadi. Unda yangi ish o‘rinlarini yaratish raqobatni
kuchaytirish, innovatsiyalarni joriy etish va mahalliy ishlab chiqarishni
rivojlantirishda alohida o‘rin tutadi. Biroq, ko‘plab kichik bizneslar o‘z faoliyatini
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
110
faqat bitta yo‘nalishda ixtisoslashgan holda olib boradi, bu esa bozor
sharoitlaridagi o‘zgarishlarga qarshi sezgirlikni oshiradi va uzoq muddatli
barqaror o‘sishni ta’minlashda qiyinchiliklarga olib kelishi mumkin.
Shu nuqtai nazardan, diversifikatsiya, ya’ni korxonaning faoliyat
yo‘nalishlarini kengaytirish, kichik bizneslarning barqarorligini oshirishda
muhim rol o‘ynaydi. Diversifikatsiya nafaqat yangi bozorlar va mahsulotlarga
kirishni ta’minlash, balki risklarni kamaytirish, yangi daromad manbalarini
yaratish va raqobatbardoshlikni oshirish imkonini ham beradi. Kichik biznesga
ixtisoslashgan korxonalarning diversifikatsiyalash asosida samaradorligini
oshirish mexanizmini takomillashtirish masalalari har doim dolzarbligidan kelib
chiqib dissertatsiya ishida, diversifikatsiyaning samarali amalga oshirilishi
uchun zarur bo‘lgan strategiyalar, tizimlar va tashkilotchilikni rivojlantirish
usullari tahlil qilinadi. Maqsad - kichik biznes korxonalarining resurslarini
yanada samarali va raqobatbardosh tarzda boshqarish hamda bozor talablariga
moslashuvchanligini ta’minlashdan iborat.
Asosiy qism.
Brendlarni diversifikatsiyasi bu “havfli raqobat muhitida”
raqiblarni chalg‘ituvchi xususiyatga egadir. Bunda korxona moliyaviy xarajatlari
siklida biroz yoki yuqori tebranishlar xosil bo‘lsada, uning ta’sir doirasi
kengayib, yetkazib beruvchilar va asosiy tovar ishlab chiqaruvchi bog‘lanmasini
kuchaytiradi. Bozorni segmentlashda korxona ta’siri kengayadi.
1
Tikuv trikotaj korxonalarida maxsulotni diversifikatsiya qilish orqali
samaradorlikni oshirish mexanizmlari ikki asosiy yo‘nalishga bo‘linadi. Bunda
barcha korxonalar singari maxsulotlarni umumiy diversifikatsiya qilish orqali
natijaga erishish yoki aynan maxsus ishlab chiqilgan biznes strategiyasi orqali
diversifikatsiyalash.
Dastlab, umumiy diversifikatsiya va ularning qulayliklarini ko‘rib chiqamiz.
Konsentratik diversifikatsiyalash mexanizmlari.Konsentrik diversifikatsiya
mavjud mahsulot yoki xizmatlar bilan bog'liq bo'lgan yangi mahsulot yoki
xizmatlarni qo'shishni o'z ichiga oladi.
1. Mavjud
g’oyalarni
rag’batlantirish
2.diversifikatsiya
qilishni
moliyavalashtirish
3.diversifikatsiya
natijasini olish.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
111
1-rasm. Konsentratik diversifikatsiyalashning asosiy yo‘nalishlari.
Mavjud g‘oyalarni rag‘batlantirishni, biz iqtisodiyot tilida yuqori saviyali
biznes strategiyasini ishlab chiqish deya ta’kidlasak yaxshi bo‘ladi. Bunda
mavjud maxsulotni muqobil lekin umumiy o‘xshashlikka ega bo‘lmagan varianti
ishlab chiqiladi. Bo‘lajak maxsulot ustida ishlanar ekan narxning impulsiv va
arzon ekanligiga shuningdek, maxsulotni sifatida imkoniyatlar kengaytmasi,
bozor kutilmalarini inobatga olishi shart.
2
2. Gorizontal diversifikatsiya mexanizmlari.
Gorizontal diversifikatsiya mavjud iste'molchilarga yangi va bog'liq
bo'lmagan mahsulotlar yoki xizmatlarni taqdim etishni o'z ichiga oladi.
Gorizontal diversifikatsiya mexanizmlari quyidagi bo‘limlarga bo‘linadi:
1)Ishlab chiqarishda. Bu ishlab chiqarish quvvatlarini maksimal darajada
oshirish va bozordagi mavqeini mustahkamlash maqsadida ishlab
chiqarilayotgan mahsulot turlarini kengaytirishni ko‘zda tutadi.
2-rasm.
Nyu
York
start
up
zonasida
konsentrativ
diversifikatsiyalashning xarajatlari ulushi.
3
2)Investitsion faoliyatda. Har xil turdagi aktivlar riskni kamaytirish, lekin
ma'lum darajadagi daromadni saqlab qolish uchun bir portfelda birlashtiriladi.
Chakana savdoda. Assortiment mijozlarni qiziqtirishi mumkin bo'lgan
yangi mahsulotlar guruhi bilan to'ldirilmoqda. Shu bilan birga, assortimentni
tanlash sotilayotgan tovarlarning joriy to'plamiga bog'liq emas.
Bugun jahon trikotaj kompaniyalar quyidagi maqsadlarga erishish uchun
gorizontal diversifikatsiyadan foydalanadilar:
G'oyalarni ishlab
chiqish va uni
rag'batlantirish
58%
Start up
diversifikatsiyani
moliyalashtirish
23%
Diversifikatsiya
natijalarini
boshqa
xarajatlari
10%
Umumiy huquqiy
xarajatlar.
9%
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
112
bozor ulushini oshirish;
maqsadli auditoriya ehtiyojlarini qondirish;
brend xabardorligini oshirish;
joylashishni kengaytirish.
3. Konglomeratning diversifikatsiyasi
Konglomerat diversifikatsiyasi bir-biri bilan bog'liq bo'lmagan va
texnologik yoki tijorat o'xshashligi bo'lmagan yangi mahsulot yoki xizmatlarni
qo'shishni o'z ichiga oladi. Misol uchun, agar kompyuter kompaniyasi
noutbuklar ishlab chiqarishga qaror qilsa, kompaniya konglomerat
diversifikatsiya strategiyasini amalga oshiradi.
Diversifikasiyaning uch mexanizmidan konglomerat diversifikatsiyasi
eng xavfli strategiya hisoblanadi. Konglomerat diversifikatsiyasi kompaniyadan
yangi bozorga kirishni va yangi iste'molchi bazasiga mahsulot yoki xizmatlarni
sotishni talab qiladi. Kompaniya yuqori tadqiqot va ishlanmalar va reklama
xarajatlarini oladi. Bundan tashqari, konglomerat diversifikatsiya strategiyasida
muvaffaqiyatsizlik ehtimoli ancha yuqori.
Noma'lum bozorga kirish kompaniyaga katta xavf tug'diradi. Shu sababli,
kompaniyalar faqat joriy bozor o'sish uchun sekin yoki turg'un kelajak
imkoniyatlarini namoyish qilganda diversifikatsiya strategiyasini amalga
oshirishlari kerak. Diversifikatsiyaning muvaffaqiyatli bo'lish ehtimoli yoki
xavfliligini o'lchash uchun uchta test qo'llaniladi:
Jozibadorlik testi - diversifikatsiya qilish uchun tanlangan sanoat yoki
bozorlar jozibador bo'lishi kerak. Porterning 5 ta kuch tahlili sanoatning
jozibadorligini aniqlash uchun amalga oshirilishi mumkin.
Kirish qiymati testi - Kirish narxi barcha kelajakdagi foydalarni
kapitallashtirmasligi kerak. Diversifikatsiya qilishda yangi tovar narxi demping,
sifati esa yuqori bo’lishi kerak
Better-off testi - sinergiya bo'lishi kerak; yangi bo'linma korporatsiyadan
raqobatdosh ustunlikka ega bo'lishi kerak yoki aksincha.
4
Diversifikatsiya samaradorligini oshirish uchun quyidagi strategiyalarni
amalga oshirish mumkin:
Yangi bozorlar va mijozlar ehtiyojlarini aniqlash uchun chuqur tadqiqotlar
o'tkazing. Bu sizga qaysi mahsulotlar yoki xizmatlar eng ko'p talabga ega
ekanligini tushunishga yordam beradi.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
113
Yangi mahsulotlar yoki xizmatlarni ishlab chiqish jarayonida
innovatsiyalarni qo'llab-quvvatlang. Innovatsion g'oyalarni rag'batlantirish va
jamoani yangi fikrlar bilan ta'minlash muhimdir.
Mijozlar bilan doimiy aloqada bo'ling va ularning fikrlarini tinglang.
Mijozlar ehtiyojlariga mos keladigan mahsulotlar taklif qilish orqali ularning
qoniqishini oshirish mumkin.
Resurslardan (moliya, inson resurslari, vaqt) samarali foydalanish orqali
ishlab chiqarish jarayonlarini optimallashtiring. Bu xarajatlarni kamaytirish va
foydani oshirishga yordam beradi.
Boshqa kompaniyalar bilan hamkorlik qilish orqali yangi bozorlar va
mahsulotlarga kirish imkoniyatlarini kengaytiring. Bu sizga yangi resurslar va
bilimlarni olish imkonini beradi.
Yangi mahsulotlar yoki xizmatlarni targ'ib qilish uchun samarali marketing
strategiyalarini ishlab chiqing. Raqobatchilardan ajralib turish uchun
innovatsion marketing usullarini qo'llang.
Xodimlarni yangi mahsulotlar va xizmatlar bo'yicha o'qitish va
rivojlantirish orqali ularning malakasini oshiring. Malakali xodimlar
kompaniyaning diversifikatsiya strategiyasini muvaffaqiyatli amalga oshirishda
muhim rol o'ynaydi.
Diversifikatsiya jarayonida yuzaga kelishi mumkin bo'lgan risklarni
aniqlang va ularni boshqarish strategiyalarini ishlab chiqing. Risklarni
kamaytirish orqali diversifikatsiya samaradorligini oshirish mumkin.
Diversifikatsiya jarayonining natijalarini doimiy ravishda baholab boring.
Olingan natijalarni tahlil qilish orqali qaysi strategiyalar samarali ekanligini
aniqlang va kerak bo'lganda o'zgarishlar kiriting.
Ushbu strategiyalarni amalga oshirish orqali kompaniya diversifikatsiya
samaradorligini oshirishi va bozor raqobatbardoshligini kuchaytirishi mumkin.
5
Tikuv-trikotaj korxonalarini rivojlantirishda mahsulotni diversifikatsiya
qilish samaradorligini oshirish uchun bir nechta asosiy mexanizmlar mavjud.
Ushbu mexanizmlar korxonalar uchun yangi bozor imkoniyatlarini yaratish,
raqobatbardoshlikni oshirish va risklarni kamaytirishga yordam beradi. Quyida
mahsulot diversifikatsiyasi samaradorligini oshirish uchun ishlatilishi mumkin
bo'lgan asosiy mexanizmlar keltirilgan:
- Yangi mahsulotlar yoki xizmatlarga bo'lgan talabni aniqlash uchun bozor
tadqiqotlarini o‘tkazish.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
114
- Raqobatchilar qanday mahsulotlar ishlab chiqarayotganini va ularning
bozor pozitsiyalarini o‘rganish.
- Trendlar va mijozlar ehtiyojlariga mos ravishda yangi mahsulot turlari
ishlab chiqish, masalan, ekologik toza materiallardan yoki yangi texnologiyalar
yordamida ishlab chiqarilgan kiyimlar.
- Zamonaviy texnologiyalarni, masalan, 3D-dizayn yoki raqamli tikuv
texnologiyalarini joriy etish.
- Sifatni oshirish va standartlarga mos kelishni ta’minlash uchun sifat
nazorati tizimlarini joriy etish.
- Mijozlarning talablari va orzu-istaklariga mos keladigan mahsulotlarni
ishlab chiqish.
- Mahsulotning imijini yaratish va uni bozorda tanitish uchun brend
strategiyalarini ishlab chiqish.
- Onlayn va oflayn savdo kanallarini kengaytirish orqali yangi mijozlarga
erishish.
- Yangi bozorlar va mahsulot turlariga kirish uchun boshqa kompaniyalar
yoki brendlar bilan hamkorlik qilish.
- Mahsulotlar va xizmatlarni litsenziyalash yoki franchayzing orqali
kengaytirish.
- Turli mijoz segmentlari uchun maxsus mahsulotlar yoki xizmatlar ishlab
chiqish.
- Mahsulotga qo‘shimcha xizmatlar taklif qilish, masalan, tikish xizmatlari,
individual dizaynlar yoki maxsus buyurtmalar.
Tikuv-trikotaj korxonalarini rivojlantirishda mahsulotni diversifikatsiya
qilish samaradorligi mexanizmlari dolzarbligi, bozor talabiga moslashish,
raqobatbardoshlikni oshirish, risklarni kamaytirish, yangi imkoniyatlar yaratish,
sifatni oshirish va brendni kuchaytirish kabi jihatlar bilan bog'liq. Bu
mexanizmlar korxonalar uchun uzoq muddatli muvaffaqiyat va barqarorlikni
ta'minlashda muhim ahamiyatga ega.
Mashxur iqtisodchi Milton Fridman Milton Yevropa bozorida faoliyat
yurituvchi
tikuv-trikotaj
korxonalarini
rivojlantirishda
mahsulotni
diversifikatsiya qilish samaradorligi chet el mexanizmlari quyidagi asosiy
jihatlardan iborat ekanini aytib o‘tgan:
Innovatsion texnologiyalar: Chet el korxonalari yangi texnologiyalarni joriy
etish orqali mahsulot diversifikatsiyasini amalga oshiradilar. Masalan,
avtomatlashtirilgan tikuv mashinalari va 3D bosib chiqarish texnologiyalari.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
115
Tadqiqot va rivojlantirish: Chet el korxonalari ko'pincha tadqiqot va
rivojlantirishga katta e'tibor beradilar, bu esa yangi mahsulotlar va dizaynlarni
yaratishga yordam beradi.
Bozorni o'rganish: Chet el korxonalari bozorni chuqur o'rganish orqali
iste'molchilar ehtiyojlarini aniqlaydilar va shunga mos mahsulotlar ishlab
chiqaradilar.
Segmentatsiya strategiyalari: Turli bozor segmentlari uchun maxsus
mahsulotlar ishlab chiqarish, masalan, sport kiyimlari, kundalik kiyimlar yoki
maxsus buyurtma kiyimlari.
Global marketing strategiyalari: Chet el korxonalari global marketing
strategiyalarini ishlab chiqish orqali turli bozorlarda muvaffaqiyatli bo'lishadi.
Bu, brendni tanitish va iste'molchilarni jalb qilishda muhimdir.
Brendni diversifikatsiya qilish: Chet el brendlari turli mahsulot liniyalarini
yaratish orqali o'z brendlarini diversifikatsiya qilishadi, bu esa iste'molchilar
orasida tanlovni kengaytiradi.
Xalqaro hamkorlik: Chet el korxonalari boshqa mamlakatlardagi ishlab
chiqaruvchilar va ta'minotchilar bilan hamkorlik qilish orqali diversifikatsiya
imkoniyatlarini oshiradilar.
Tarmoq yaratish: Chet el korxonalari o'zaro aloqalar va tarmoq yaratish
orqali yangi imkoniyatlar va resurslarga ega bo'lishadi.
Sifat nazorati: Chet el korxonalari sifat nazoratini kuchaytirish orqali
mahsulotlarining sifatini oshiradilar. Bu, iste'molchilar ishonchini oshirishga
yordam beradi.
Xalqaro standartlar: Chet el korxonalari xalqaro standartlarga mos
keladigan mahsulotlar ishlab chiqarish orqali global bozorda raqobatbardosh
bo'lishadi.
Iqtisodiy barqarorlik: Chet el korxonalari iqtisodiy barqarorlik va siyosiy
muhitni hisobga olgan holda diversifikatsiya strategiyalarini ishlab chiqadilar.
Savdo siyosati: Chet el korxonalari savdo siyosatlari va tariflaridan
foydalanib, yangi bozorlarni o'zlashtirish imkoniyatlarini oshiradilar.
Xulosa.
Tikuv-trikotaj
korxonalarini
rivojlantirishda
mahsulotni
diversifikatsiya qilish samaradorligi chet el mexanizmlari innovatsiyalar, bozor
tadqiqotlari, marketing strategiyalari, hamkorlik, sifat nazorati va iqtisodiy
omillar bilan bog'liq. Bu mexanizmlar korxonalar uchun global bozorda
muvaffaqiyatli bo'lish va raqobatbardoshligini oshirishda muhim ahamiyatga
ega.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
116
Foyalanilgan adabiyotlar ro`yxati:
1.Котов.А.В. Диверсификация продукции промышленного производства в
строительстве из сборного железобетона// Научные исследования
молодых ученых. 2014
2. Шмидт, В. (2011) – The Role of Diversification in Small Business Strategy,
Беннетт, Л. (2008) – Entrepreneurship and the Diversification of Small
Enterprises Мартинес, А. (2015) – Diversification Strategies and Performance in
Small and Medium Enterprises Ван дер Верт, Х. (2017) – Impact of
Diversification on Small Business Growth and Sustainability
3. Forbes magazine. New York. 2nd issue of 2024.
4..А.М.Алиев "Кичик ва ўрта бизнесда диверсификация ва маркетинг
стратегиялари";
5. Duwaight Feltsherberg. “The diversifiation results of monoproducing and
sewing enterprises”. Yale-2019.
6. Т.С.Кушанов "Кичик бизнес фаолиятида диверсификациялашнинг
молиявий ва операциявий самарадорлиги"
