ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
75
1-4 SINF DARSLIKLARIDAGI ORFOGRAFIYAGA OID MASHQLARNI
TAHLIL QILISH
Olimova Sabrina Utkirovna
Buxoro davlat pedagogika institute maktabgacha
va boshlang'ich ta'lim fakulteti talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15472468
Annotatsiya
Mazkur tezis ishida boshlang‘ich ta’lim bosqichida o‘quvchilarning
orfografik ko‘nikmalarini shakllantirishda darsliklardagi mashqlarning o‘rni
tahlil qilingan. Ona tili fanining 1–4-sinflar uchun mo‘ljallangan darsliklarida
keltirilgan mashqlar mazmuni, shakli va samaradorligi o‘rganildi. Har bir sinf
darajasida mashqlar orfografik kompetensiyani shakllantirishga qanchalik
xizmat qilishi aniqlab berildi.Mashqlarning o‘quvchilar yoshiga mosligi, metodik
yondashuvlar va takroriylik darajasi baholandi.Tahlillar asosida o‘quvchilarda
eng ko‘p uchraydigan orfografik xatoliklar aniqlanib, sabablariga izoh berildi.
Kalit so‘zlar
: boshlang‘ich ta’lim, orfografiya, darslik, ona tili, mashq tahlili,
savodxonlik, yozma nutq, orfografik ko‘nikma, metodika, interaktiv topshiriqlar
Yozma nutq – o‘quvchining fikrini aniq, ravon va mantiqiy ifodalash vositasi
bo‘lib, uning shakllanishida orfografik ko‘nikmalar hal qiluvchi rol o‘ynaydi.
Ayniqsa, boshlang‘ich ta’lim bosqichida to‘g‘ri yozish (imlo) qoidalarini
o‘zlashtirish nafaqat tilni o‘rganish jarayonining asosi, balki kelgusidagi barcha
ta’lim bosqichlari uchun mustahkam poydevor bo‘lib xizmat qiladi. Boshlang‘ich
sinf o‘quvchilarining psixofiziologik xususiyatlaridan kelib chiqqan holda,
orfografik bilimlar ko‘proq obrazli, qiziqarli va tizimli mashqlar orqali berilishi
lozim. Chunki bu yosh davrda o‘quvchilarda harf-tovush munosabatlarini
tushunish, murakkab so‘zlarning yozilishi, talaffuz va yozuv orasidagi farqlarni
anglash hali shakllanayotgan bo‘ladi. Bugungi kunda ta’lim sifatini oshirish
dolzarb vazifa sifatida qaralmoqda. Bu esa o‘quvchilarning savodxonlik
darajasini oshirish, ayniqsa yozma nutqdagi orfografik xatolarning oldini olishni
taqozo etadi. Shu nuqtai nazardan, 1–4-sinflar uchun yaratilgan darsliklarda
berilgan orfografik mashqlarning mazmuni, shakli, mantiqiy ketma-ketligi,
o‘quvchilarning yosh xususiyatlariga mosligi va metodik samaradorligini ilmiy
asosda tahlil qilish muhim ahamiyat kasb etadi.
Mazkur tadqiqotning asosiy maqsadi – 1–4-sinf ona tili darsliklarida
orfografiyaga oid mashqlarni tahlil qilish, ularning o‘quvchilarda orfografik
ko‘nikmalarni shakllantirishdagi rolini aniqlash va mavjud kamchiliklar hamda
takomillashtirish yo‘llarini ilgari surishdan iborat.
Orfografiya tushunchasi va asosiy qoidalar.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
76
Orfografiya – tilshunoslikning bir bo‘limi bo‘lib, so‘z va gaplarni to‘g‘ri
yozish qoidalarini o‘rganadi. U yozma nutqning me’yorga solingan shaklini
ta’minlab, til birliklarining yagona, umumiy qabul qilingan tarzda ifodalanishini
ta’minlaydi. Orfografiya ikki asosiy prinsipga tayanadi: fonetik va morfologik
prinsiplar. Fonetik prinsipga ko‘ra, so‘zlar talaffuziga yaqin tarzda yoziladi
(masalan, "kitob", "daraxt"). Morfologik prinsip esa so‘zlarning shaklini
morfemik tarkibni saqlagan holda yozishni taqozo etadi (masalan, "quvonchli"
so‘zida "quvonch" va "-li" morfemasi saqlanadi). Ba’zi hollarda tarixiy yozuv
shakli ham saqlab qolingan bo‘lib, bu esa istisno holatlar sanaladi.
Boshlang‘ich sinf o‘quvchilari va orfografik o‘rganish jarayoni. Boshlang‘ich
sinf o‘quvchilari hali fikrlash, eslab qolish, nutq va e’tibor jihatdan rivojlanish
bosqichida bo‘lganliklari sababli, orfografik o‘rganish jarayoni ularning yosh
psixologik xususiyatlariga mos ravishda tashkil etilishi zarur. Ular uchun obrazli
tasavvur, ko‘p takroriylik, vizual ko‘mak (rangli belgilar, piktogrammalar),
og‘zaki va yozma mashqlar uyg‘unligi muhim ahamiyatga ega. Shuningdek,
boshlang‘ich ta’lim bosqichida ko‘plab so‘zlar talaffuzdagi farq tufayli xato
yoziladi. Bu esa ularning o‘qish va yozish malakalarini tizimli mashqlar orqali
rivojlantirishni taqozo etadi.
Orfografik mashqlarning turlari. Orfografik ko‘nikmalarni shakllantirishda
mashq turlarining xilma-xilligi muhim rol o‘ynaydi. Ular quyidagicha
tasniflanadi:
1. To‘ldirish mashqlari – jumlada yoki matnda tushirib qoldirilgan harf yoki
so‘zni to‘g‘ri shaklda yozish orqali orfografik qoidalarni mustahkamlashga
xizmat qiladi.
2. Tuzatish mashqlari – noto‘g‘ri yozilgan so‘z yoki gapdagi xatoni topib, uni
to‘g‘rilash orqali o‘quvchining diqqatini oshiradi va xatoni ko‘ra bilish
malakasini rivojlantiradi.
3. Ko‘chirish mashqlari – matn yoki so‘zlarni yozuvdan yozuvga nusxa
ko‘chirish orqali imlo qoidalariga rioya qilish o‘rgatiladi.
4. Imlo diktantlari – o‘qituvchi tomonidan og‘zaki aytilgan matnni yozish
orqali orfografik xotira va eshitish asosida yozish ko‘nikmalari shakllanadi.
5. Test shaklidagi topshiriqlar – variantli tanlovlar, juftlashtirish, bo‘sh joyni
to‘ldirish orqali orfografik bilimlarni baholash imkonini beradi.
Yuqoridagi mashq turlari o‘zaro uyg‘unlikda qo‘llanganda, o‘quvchida
orfografik sezgi (imlo sezuvchanligi) shakllanib boradi. Bu esa yozma nutqning
aniq va to‘g‘ri bo‘lishini ta’minlaydi.
1–4-sinf darsliklaridagi orfografik mashqlar tahlili
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
77
Ona tili fanining 1–4-sinf darsliklari orfografik ko‘nikmalarni
shakllantirishda markaziy o‘rin tutadi. Bu bosqichlarda berilgan mashqlar
nafaqat imlo qoidalarini o‘rgatish, balki yozma nutqni to‘g‘ri shakllantirish,
savodxonlikni oshirish, mustaqil fikrlashni rivojlantirishga ham xizmat qiladi.
Quyida har bir sinf kesimida darsliklardagi orfografik mashqlar tahlil qilinadi.
1-sinf
Mazmuniy yo‘nalishi: tovush va harf mosligini tushunish, oddiy so‘zlarni
to‘g‘ri yozish, alifbo asosida so‘z tuzish.
Mashqlar shakli: harfni to‘g‘ri qo‘yish, so‘zda tushirib qoldirilgan harfni
to‘ldirish, so‘zni bo‘g‘inga ajratib yozish, ko‘chirish mashqlari.
Sifat va muvofiqlik: mashqlar oson, vizual qo‘llab-quvvatlangan, o‘quvchilar
yoshiga mos, ko‘p takroriylikka asoslangan.
Darsliklarda kuzatilgan holatlar: tovush-harf tushunchasini aniq ajratuvchi
mashqlar yetarli. Ayrim topshiriqlarda talqin qisqacha bo‘lsa-da, metodik izoh
kam.
2-sinf
Mazmuniy yo‘nalishi: murakkab so‘zlar, qo‘shib yoziladigan so‘zlar
(masalan: “shu sababli”, “ko‘p hollarda”), ajratib yozish, qavsli yozuvlar.
Mashqlar shakli: to‘ldirish, tuzatish, juftlik topish, bog‘lovchi yordamida gap
tuzish, izoh yozish.
Sifat va muvofiqlik: orfografik qoidalarga mos, bolalarda xotira va
tafakkurni rivojlantirishga yo‘naltirilgan.
Darsliklar tahlili: mashqlarda murakkablik darajasi oshgan, lekin ayrim
joylarda vizual ko‘mak kamaygan. Darslik mualliflarining yondashuvi – faollikni
oshirishga yo‘naltirilgan.
3-sinf
Mazmuniy yo‘nalishi: qo‘shma so‘zlar, so‘z birikmalari, bo‘g‘inga ajratish,
talaffuz va yozuv farqlari. Mashqlar shakli: bo‘sh joyli matnlar, diktantlar, grafik
to‘ldirish, qiyosiy tahlil.
Sifat va muvofiqlik: orfografik tafakkurni rivojlantirishga yo‘naltirilgan.
Mashqlar o‘quvchilarni mustaqil izlanishga chorlaydi.
Darsliklar xususiyati: bu sinfda topshiriqlarning mazmuni ancha murakkab,
lekin metodik yo‘naltiruvchi izohlar qisqa. Ba’zi mashqlarni bajarish uchun
qo‘shimcha o‘qituvchi yordami talab qilinadi.
4-sinf
Mazmuniy yo‘nalishi: orfografik lug‘at asosida yozish, grammatik tahlil
bilan bog‘langan mashqlar, murakkab gaplar, istisno qoidalar. Mashqlar shakli:
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
78
testlar, imlo diktantlari, tahliliy topshiriqlar, mustaqil fikr asosidagi yozuvlar.
Sifat va muvofiqlik: orfografik qoidalarni umumlashtiruvchi mashqlar ko‘p,
grammatika bilan uyg‘unlashtirilgan.
Darsliklar tahlili: mashqlarda tahliliy fikrlashga yo‘naltirish yaqqol, lekin
ba’zi topshiriqlarda haddan ortiq murakkablik mavjud. Darslik mualliflari ayrim
joylarda ko‘rsatmalarni sodda tilda emas, rasmiy uslubda bergan.
Darslik mualliflari yondashuvlari orasidagi farqlar
Turli mualliflar tomonidan yozilgan darsliklarda mashqlarning taqdim
etilishi va uslubiy yondashuvlar farqlanishi mumkin. Ba’zilar ko‘proq vizual va
o‘yinli topshiriqlarga urg‘u bersa, boshqalarda nazariy izohlar va tahliliy savollar
ustunlik qiladi. Bu esa o‘quvchilarning turlicha qobiliyatlarini yoritishda muhim
omil hisoblanadi. Boshlang‘ich ta’limda orfografik bilim va ko‘nikmalarni
shakllantirish – o‘quvchilarning yozma nutq madaniyatini rivojlantirishda
muhim bosqich hisoblanadi. Tadqiqot davomida 1–4-sinf darsliklaridagi
orfografik mashqlarning shakli, mazmuni, murakkablik darajasi hamda ularning
zamonaviy ta’lim talablariga mosligi tahlil qilindi. Quyidagi takliflar ushbu
jarayonni yanada takomillashtirishga xizmat qilishi mumkin:
1. Orfografik mashqlarning shakl va mazmunini yangilash:
An’anaviy ko‘chirish yoki tuzatish mashqlaridan tashqari, multimediaviy
yondashuv asosida interaktiv topshiriqlar ishlab chiqilishi zarur. Masalan,
harflar yoki so‘zlar bilan ishlashni o‘rgatadigan audio va video asosidagi imlo
topshiriqlari o‘quvchilar uchun qiziqarli va samarali bo‘ladi.
2. QR-kodli topshiriqlarni joriy etish:
Har bir orfografik qoidaga mos tarzda QR-kod orqali video dars yoki ovozli
izoh havolasini kiritish darsni jonlantirishga yordam beradi. Bu orqali o‘quvchi
nafaqat matn bilan, balki ko‘rish va eshitish orqali ham bilim oladi.
3. Ijodiy yondashuv asosidagi mashqlar:
Boshlang‘ich sinf o‘quvchilari uchun jumboq, topishmoq, rebus kabi ijodiy
mashqlar asosida imlo qoidalarini mustahkamlash taklif qilinadi. Bunday
mashqlar ularning faolligi va mustaqil fikrlash ko‘nikmalarini rivojlantiradi.
4. O‘quvchilarning yosh psixologiyasiga mos moslashtirilgan
topshiriqlar:
Har bir sinf uchun alohida didaktik yondashuv ishlab chiqilishi lozim.
Masalan, 1–2-sinfda ko‘proq rasmli, og‘zaki ko‘mak asosidagi topshiriqlar, 3–4-
sinfda esa tahliliy va qoidalarni umumlashtiruvchi mashqlar ustun bo‘lishi
kerak.
5. O‘qituvchilarga metodik qo‘llanmalar yaratish:
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
79
Darslikdagi orfografik mashqlar bilan ishlashda metodik ko‘rsatmalar,
tahliliy yondashuvlar, differensial yondashuv asosida yaratilgan qo‘llanmalar
o‘qituvchilarga amaliy yordam bo‘la oladi. Bunday qo‘llanmalar tajribali va yangi
boshlayotgan o‘qituvchilar uchun birdek foydali bo‘ladi.
Xulosa sifatida, aytish mumkinki, boshlang‘ich sinf darsliklaridagi orfografik
mashqlar zamonaviy ta’lim texnologiyalari, vizual-audio materiallar va ijodiy
yondashuvlar bilan boyitilsa, ularning samaradorligi ortadi. Shuningdek,
metodik yondashuvlarni takomillashtirish orqali orfografik savodxonlikning
sifatini oshirish mumkin.
Использованная литература:
1. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Ta'lim sifatini
nazorat qilish inspeksiyasi. Boshlang‘ich ta’lim konsepsiyasi. – Toshkent, 2020.
2. Usmonxo‘jayev S. Ona tili o‘qitish metodikasi. – Toshkent: O‘qituvchi, 2017.
3. Karimov B., Qodirova M. Boshlang‘ich ta’limda savod o‘rgatish. – Toshkent:
Iste’dod, 2018.
4. Mamatova M. Orfografiya nazariyasi va amaliyoti. – Toshkent: Yangi asr
avlodi, 2021.
5. Qodirov A. Tilshunoslikka kirish. – Toshkent: Fan, 2015.
6. 1–4-sinf “Ona tili” darsliklari (mualliflar jamoasi). – Toshkent:
“Yangiyulpoligrafservis”, 2021–2024.
7. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi qarori. Umumiy o‘rta ta’limning
davlat ta’lim standarti. – Toshkent, 2021.
8. Abdurahmonova S., Karimova M. Yozuv malakalarini shakllantirish
metodikasi. – Toshkent, 2022.
9. Bunyodova Z. Boshlang‘ich ta’limda nutq o‘stirish texnologiyalari. –
Samarqand, 2020.
10. Qurbonova G. Boshlang‘ich sinflarda o‘yinli metodlar orqali orfografiyani
o‘rgatish. // Boshlang‘ich ta’lim jurnali, 2022, №3.
