ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
64
ARAB MADANIYATIDA “AL-AYYALA » RAQSINI O‘RNI
Turmamatov Begzod
O‘zbekiston davlat xoreografiya akademiyasi “San’atshunoslik”
ta’lim yo‘nalishi 2-kurs talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15472280
Al-Ayyala - bu Birlashgan Arab Amirliklarida qo‘llaniladigan mashhur va
ifodali madaniy spektakl. Al-Ayyala she’rlar, baraban musiqasi va raqsni o‘z
ichiga oladi va jang sahnasini taqlid qiladi. Taxminan yigirma kishidan iborat
ikki qator, bir-biriga qarama-qarshi turishadi, ular nayza yoki qilichni bildirish
uchun yupqa bambuk tayoqlarni ko‘taradilar. Satrlar orasida sozandalar katta-
kichik nog’ora, daf va mis zanglar chaladi. Erkaklar qatori baraban ritmiga mos
ravishda bosh va tayoqchalarini qimirlatib, she'riy lirikani kuylaydilar, boshqa
ijrochilar esa qilich yoki qurol ko‘tarib, ora-sira osmonga otilib, tutib olishadi.
Birlashgan Arab Amirliklarida an’anaviy ko‘ylak kiygan qizlar uzun sochlarini u
yoqdan bu yoqqa tashlab, oldinda turishadi. Ohang tartibsiz, takroriy naqshda,
yetti ohangga ega va aytilgan she'r vaziyatga qarab o‘zgaradi. Al-Ayyala ummon
Sultonligi va Birlashgan Arab Amirliklarida to‘y va boshqa tantanalarda ijro
etiladi. Ijrochilar turli millat va yosh guruhlaridan keladi. Bosh ijrochi odatda
irsiy ro‘l bo‘lib, boshqa ijrochilarni o‘rgatish uchun javobgardir. Al-Ayyala barcha
yoshdagilar, jinslar va ijtimoiy tabaqalarni qamrab oladi. Ayyala raqsi,
shuningdek, Al Ayyala nomi bilan tanilgan, Birlashgan Arab Amirliklari va
ummon madaniy merosiga chuqur singib ketgan an’anaviy xalq raqsi. Asosan
erkaklar va o‘g'il bolalar tomonidan ijro etiladigan bu raqs ishtirokchilarni
qo‘llarida yupqa bambuk tayoqchalar ushlab, barabanlar tomonidan o‘rnatilgan
barqaror ritmga uyg'unlikda harakat qilishni o‘z ichiga oladi. Sinxron harakatlar,
she'riy qo‘shiqlar va ritmik nog'ora chalish bilan birgalikda mintaqa tarixi va
qadriyatlarining hayajonli namoyishini yaratadi. Ayyala raqsining ahamiyati
ko‘p. U amirliklar va ummon xalqlarining ko‘chmanchi merosini aks ettiruvchi
badaviylar turmush tarzining jasorati va dadil ruhining jonli bo‘lib xizmat qiladi.
Ushbu raqs odatda to‘ylarda , milliy bayramlarda va boshqa ommaviy
bayramlarda ijro etiladi, bu uning ishtirokchilari va tomoshabinlari o‘rtasida
birlik va hamjihatlik tuyg’usini o‘zida mujassam etadi. O‘zining ijro jihatidan
tashqari, Ayyala raqsi BAA va ummonning boy an'analarini abadiylashtirish va
nishonlashda davom etuvchi madaniy ustundir. Uning jamoalarni birlashtirish
va azaliy urf-odatlarni saqlashdagi roli uni mintaqaning nomoddiy madaniy
merosining bebaho qismiga aylantiradi. To‘y yoki milliy bayramlarda ijro etilib,
raqs qo‘shni mamlakatlarning umumiy tarixi va qadriyatlarini yorqin eslatuvchi
bo‘lib qoladi.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
65
Ayyala raqsi Birlashgan Arab Amirliklari va ummon uchun muhim madaniy
merosni ifodalovchi muhim an’anaviy spektakldir. U «Badaviy» xalqining ruhi va
o‘ziga xosligini o‘zida mujassamlashtirgan she’riyat, musiqa va raqs
elementlarini o‘ziga xos tarzda birlashtiradi. Bu spektakl dastlab jangchilar
o‘rtasida do‘stlik va birlikni namoyish qilish vositasi bo‘lib xizmat qildi. Vaqt
o‘tishi bilan an’ana urush raqsidan madaniy bayramga aylandi. Endi u tinchlik,
birdamlik va o‘zaro hurmatni ifodalovchi Nabati she’riyati bilan uyg'unlashgan
murakkab xoreografiyani o‘z ichiga oladi.
YUNESKO tomonidan bu spektakl insoniyatning nomoddiy madaniy
merosining bir qismi sifatida e'tirof etilgan, u o‘zining boy madaniy ifodalari va
tarixiy chuqurligi bilan nishonlanadi. Ushbu e’tirof Ayyala raqsini himoya qilish
va targ’ib qilish, uning kelajak avlodlarga o‘tkazilishini ta'minlashga xizmat
qiladi. Spektakl Amirlik va ummon me’rosining anʼanaviy musiqa va sheʼriy
mavzular kabi turli jihatlarini oʻzida mujassam etgan boʻlib, ularning
madaniyatlarining xilma-xilligi va boyligini aks ettiradi.
Al Ayyala raqsining ritmik asosi turli xil an’anaviy musiqa asboblari bilan
o‘rnatiladi. Ular orasida birinchi navbatda raqqosalarning tezligini belgilaydigan
barabandir. Doimiy zarba boshqa cholg’u asboblari, masalan, daflar, naylar va
mis zinlar bilan to‘ldiriladi. Teri sumkalar va naylar ijroga ohangdor qatlam
qo‘shib, eshitish tajribasini oshiradi. Ushbu asboblardan foydalanish jozibali va
madaniy rezonansga ega bo‘lgan dinamik ovoz manzarasini yaratadi. Ritm va
ohangning uyg’unligi raqsning garmonik oqimini boshqaradi. Musiqachilar va
raqqosalar o‘rtasidagi vaqt va muvofiqlashtirish juda muhimdir. Aniq baraban
chalinishi, ijrochilarning harakatlarini mukammal vaqtga to‘g’ri kelishini
ta’minlashga yordam beradi, raqs oqimi va ritmini saqlab qoladi, bu uning
bajarilishi uchun zarurdir.
Al-Ayyala paytida kiyiladigan kiyim oddiy, ammo ahamiyatli. Ijrochilar
odatda an’anaviy Amirlik liboslarini kiyishadi, ular kandura (uzun oq xalat) va
ghutra yoki katakli ro‘molni o‘z ichiga olishi mumkin. Ushbu kiyimlar madaniy
davomiylikni ta'kidlaydi va spektaklning vizual bir xilligini ta'minlaydi. Bambuk
qamishlar spektaklda ishlatiladigan asosiy rekvizitlardir. Birgalikda ushlangan
va harakatlanayotgan bu qamishlar qilich yoki nayzalarni ramziy qilib, raqsni
jangovar ildizlari bilan bog’laydi. Kiyim va jihozlarning soddaligi va bir xilligi
raqsning tartibli va intizomli estetikasiga yordam beradi. Raqqosalarning ushbu
rekvizitlar bilan muvofiqlashtirilgan harakatlari spektaklning umumiy ruhini
ko‘rsatib bera oladi, an’anaviy liboslar esa madaniy merosni saqlab qoladi.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
66
BAAdagi eng muhim bayramlardan biri bo‘lgan Iyd Al Adhada Ayyala raqsi
markaziy sahnaga chiqdi. Har yili nishonlanadigan bu bayram islomiy qamariy
taqvim bo‘yicha Zulhijja oyining 10-kuniga to‘g‘ri keladi va 2024-yilda 16 iyunda
boshlanishi kutilmoqda.
Al-Ayyala raqsi birlik, kuch va merosni anglatadi. Qamishlar qilichlarni
ifodalaydi, ajdodlarning jangchi ruhini yodga oladi. Sinxronlashtirilgan
harakatlar va qo‘shiqlar ishtirokchilarda hamjamiyat va g‘urur tuyg‘usini
uyg‘otadi, sharaf va mehmondo‘stlikning madaniy qadriyatlarini ta’kidlaydi. Al-
Ayyaladan tashqari, Al-Razfa kabi boshqa arab raqslari tayoqlardan foydalanadi.
Bu raqslarda tayoqlar qurol-yarog‘ning ramzi bo‘lib, ularning ritmik to‘qnashuvi
ijroga shiddat bag‘ishlaydi. Tayoqlarning kiritilishi muvofiqlashtirish va
jamoaviy kuchga urg'u beradi, raqsning madaniy ahamiyatini oshiradi. Ayala
raqsi bambukdan yasalgan tayoqlardan foydalanishi va jangchiga o‘xshash
pozitsiyasi bilan ajralib turadi. Boshqa Amirlik raqslari, masalan, Al-Razfa,
tayoqlardan foydalanmasligi mumkin, ammo sinxron harakatlar va madaniy
bayramlar mavzusini baham ko‘rishlari mumkin. Har bir raqs Amirlik anʼanalari
va qadriyatlarining turli jihatlarini aks ettiruvchi oʻziga xos elementlarga ega.
Adabiyotlar ro‘yhati:
1.
N. Abdullayev “San’at tarixi” Toshkent nashriyoti. 1987-2001 yil
2.
https://visitabudhabi.ae/ru/plan-your-trip/culture-and-traditions/ayala-
dancing
3.
https://ich.unesco.org/en/RL/al-ayyala-a-traditional-performing-art-of-
the-sultanate-of-oman-and-the-united-arab-emirates-01012
