ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
8
ABU NASR FOROBIY VA G‘AZZOLIIYNING FALSAFA ILMIGA OID
QARASHLARNI QIYOSIY TAHLIL ETISH
To'lqinova Nafisa
Shahrisabz davlat pedagogika instituti Ijtimoiy fanlar kafedrasi, Tasviriy san’at
va muhandislik grafikasi yo’nalishi, 1-24 guruh talabasi
Ochilov Abror Qiyom o'g'li
Ilmiy rahbari:Shahrisabz davlat pedagogika instituti
Ijtimoiy fanlar kafedrasi o'qituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15468761
Annotatsiya:
Abu Nasr Forobiy va G‘azzoliy falsafasining asosiy g‘oyalari va qarashlarini
taqqoslash va tahlil qilishga bag‘ishlangan. Forobiy, falsafiy tafakkurda Arastu va
Eflotun ta’limotlarini rivojlantirib, ilm-fan va axloqiy qadriyatlarning
ahamiyatini ta’kidlagan. G‘azzoliy esa, diniy falsafaga oid asarlari bilan tanilgan
bo‘lib, insoniyatni diniy xulq-atvor va ma’naviyatga yo‘naltirishga intilgan.
Ushbu maqolada, ikki olimning tafakkuridagi o‘zaro farqlar va umumiy jihatlar
o‘rganilib, ularning falsafiy merosining zamonaviy falsafaga ta’siri ko‘rsatiladi.
Kalit so‘zlar:
· G‘azzoliy · Falsafa · Ilm-fan · Axloqiy qadriyatlar · Din va
falsafa · Tafakkur · Ma’naviyat · Ilmiy meros · Filosofik qarashlar · Aqliy va diniy
tafakkur · Eflotun va Arastu ta’limoti
Abu Nasr Forobiy va G‘azzoliy — O‘rta asr Islom falsafasining ikki buyuk
allomasi bo‘lib, ularning falsafiy qarashlari o‘z davrining ilmiy va diniy
tafakkuriga muhim ta’sir ko‘rsatgan. Forobiy, ilm-fan va axloqiy qadriyatlarni
birlashtirgan falsafiy tizim yaratishga intilib, Arastu va Eflotun ta’limotlarini
rivojlantirgan. G‘azzoliy esa, diniy falsafada axloqiy va ma’naviy yuksalishni
ta’minlashga qaratilgan asarlari bilan tanilgan. Ushbu maqolada, ikki olimning
falsafiy qarashlari taqqoslanib, ularning ilm-fan va din o‘rtasidagi
munosabatlaridagi farqlar va umumiy jihatlar tahlil etiladi.
Asosiy qism
1. Abu Nasr Forobiy va Imom G‘azzoliy hayoti va ilmiy merosi
Abu Nasr Forobiy (870-950) — o‘rta asrning mashhur islom faylasufi va
olimi bo‘lib, falsafa, mantiq, musiqa, axloq va siyosat sohalarida katta meros
qoldirgan. Uning asarlari, ayniqsa, Eflotun va Arastu ta’limotlariga asoslangan
bo‘lib, ilm-fan va axloqiy qadriyatlar o‘rtasida muvozanat yaratishga intilgan.
Forobiy, "Falosafa poydevori" va "Axloq ilmiga oid" kabi asarlari bilan ilmiy
tafakkurni rivojlantirgan.
Imom G‘azzoliy (1058-1111) — Islom dunyosining mashhur faqihi,
mutakallimi va faylasufi bo‘lib, uning asarlari diniy va falsafiy tafakkurni
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
9
birlashtirgan. U, ayniqsa, "Ihyo ulum-ud-din" (Din ilmlarini jonlantirish) asari
bilan tanilgan. G‘azzoliy, falsafa va diniy ilm o‘rtasidagi ixtiloflarni hal qilishga
harakat qilib, axloqiy va ma’naviy yuksalishning ahamiyatini ta’kidlagan. Uning
ilmiy merosi, islom falsafasining muhim jihatlarini o‘rganishda katta ahamiyatga
ega.
2. "Siyosat falsafasi" va "Kimyoi saodat" asarlarining asosiy g‘oyalari
Siyosat falsafasi
— Abu Nasr Forobiy tomonidan yozilgan asar bo‘lib, unda
davlatning tuzilishi, rahbarlik vazifalari va jamiyatning rivojlanishi haqida
falsafiy qarashlar bayon etilgan. Forobiy, ideal davlatni "mutlaq baxt"ni amalga
oshirish uchun kerakli sharoitlarni yaratadigan joy deb hisoblagan. Asarda,
rahbarlarning bilimdon va axloqli bo‘lishi, fuqarolarning esa axloqiy tarbiya
olishlari zarurligi ta’kidlangan.
Kimyoi saodat
— Imom G‘azzoliy tomonidan yozilgan, insonni ma’naviy va
axloqiy yuksalishga yo‘naltiruvchi asar. Bu asarda, baxtga erishish uchun zarur
bo‘lgan axloqiy fazilatlar, ilm-fan va ibodatning ahamiyati tushuntirilgan.
G‘azzoliy, saodatga erishish uchun insonning ruhiy poklanishi, qalbni tozalash va
xatolardan xalos bo‘lishi zarurligini ta’kidlagan. Asar, diniy va axloqiy
qadriyatlarni birlashtirib, insonning ma’naviy yuksalishiga qaratilgan.
3. Qiyosiy tahlil: Forobiy va G‘azzoliy qarashlari
Jihatlar
Abu Nasr Forobiy
Imom G‘azzoliy
Bilim manbai
Aql va falsafa
Ilm va tasavvuf
Ideal jamiyat
Donishmand
rahbar
boshqaruvi
Axloqiy pok jamiyat
Haqiqatga
erishish
Aql va falsafiy tafakkur
Ichki ruhiy poklanish
Diniy yondashuv Dinning jamiyatdagi o‘rni bor
Din eng oliy bilim
manbai
Ushbu jadvaldan ko‘rinib turibdiki, Forobiy va G‘azzoliy insonning
haqiqatga erishish yo‘lida turlicha yondashuvni qo‘llashgan. Forobiy aql va
falsafiy fikrlashni asosiy omil sifatida ko‘rsa, G‘azzoliy tasavvuf va ruhiy tajribani
ustun qo‘ygan.
4. Falsafiy ta’siri va bugungi kun uchun ahamiyati
Abu Nasr Forobiy va Imom G‘azzoliy falsafasi, o‘rta asr islom ilm-fanining
rivojlanishiga katta ta’sir ko‘rsatgan. Forobiy, ilm-fan, axloq va siyosatni
birlashtirgan falsafiy tizimi bilan ilmiy tafakkurga yangi yo‘nalishlar ochgan.
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE
International scientific-online conference
10
Uning ideal davlat haqidagi qarashlari, bugungi kunda siyosatshunoslik va
boshqaruv sohalarida muhim ahamiyatga ega.
G‘azzoliy esa, axloqiy yuksalish va ma’naviy poklanishning ahamiyatini
ta’kidlab, diniy va falsafiy tafakkurni birlashtirgan. Uning asarlari, diniy va
axloqiy qadriyatlarni zamonaviy jamiyatda ham ahamiyatli qiladigan yuksak
ma’naviy idealni shakllantirishga xizmat qilishi mumkin.
Bugungi kunda, bu olimlarning qarashlari, ilm-fan, axloq, siyosat va
ma’naviyat sohalarida barqaror va adolatli jamiyat qurish uchun muhim
yo‘riqnomadir. Ularning merosi, insoniyatni nafaqat ilmiy, balki ma’naviy
jihatdan ham yuksaltirishga yo‘naltirilgan.
Xulosa
Abu Nasr Forobiy va Imom G‘azzoliy falsafiy qarashlari o‘z davrining ilmiy
va diniy tafakkuriga katta ta’sir ko‘rsatgan. Forobiy ilm-fan, axloq va siyosatni
birlashtirgan tizimi bilan o‘zining ideal davlat va baxt haqidagi qarashlarini ilgari
surgan. Uning falsafasida aqliy va axloqiy tarbiya muhim o‘rin tutgan. G‘azzoliy
esa, diniy axloq va ma’naviyatni asosiy yo‘nalish sifatida qabul qilib, insonning
ruhiy poklanishi va baxtga erishishi uchun zarur bo‘lgan yo‘llarni ko‘rsatgan.
Ikki olimning qarashlari o‘rtasida ba’zi farqlar bo‘lsa-da, umumiy jihatlar
ham mavjud: ikkalasi ham jamiyatda axloqiy fazilatlar va ilmiy yuksalishni
targ‘ib qilgan. Forobiy siyosat va ilm-fanni birlashtirib, davlatni baxtni amalga
oshirish vositasi sifatida ko‘rgan bo‘lsa, G‘azzoliy ma’naviy yuksalish va diniy
qadriyatlarni o‘z asarlarida asosiy o‘ringa qo‘ygan.
Ularning falsafiy merosi, bugungi kunda ham jamiyatlar uchun axloqiy,
ilmiy va ma’naviy yuksalish yo‘llarini ko‘rsatadi, shu bilan birga, zamonaviy
siyosatshunoslik va axloqshunoslikda muhim yo‘riqnomalar sifatida xizmat
qiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Abu Nasr Forobiy. "Siyosat falsafasi". Toshkent: Fan, 1998.
2.
Imom G‘azzoliy. "Kimyoi saodat". Toshkent: Sharq, 2008.
3.
Nasr, S. H. "Science and Civilization in Islam". Harvard University Press,
1968.
4.
Fakhry, M. "A History of Islamic Philosophy". Columbia University Press,
2004.
5.
Alatas, S. M. "The Idea of the Good Society in Classical Islam". Oxford: OUP,
2016.
