Page 54
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
IF = 5.441
Volume 3, Issue 05, Part 5 May 2025
www.in-academy.uz
OILA HUQUQINING RAQAMLI TRANSFORMATSIYASI
BILAN BOG‘LIQ XALQARO XUSUSIY HUQUQIY JIHATLAR:
TRANSCHEGARAVIY MUAMMOLAR VA YECHIMLAR
Xudaybergenov Artur Germanovich
Fuqarolik ishlari bo‘yicha Mirzo Ulug‘bek
tumanlararo sudining sudyasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15600117
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Qabul qilindi: 25-May 2025 yil
Ma’qullandi: 28- May 2025 yil
Nashr qilindi: 31-May 2025 yil
Ushbu maqolada raqamli texnologiyalarning xalqaro
xususiy oila huquqiga ko‘rsatayotgan ta’siri chuqur tahlil
qilinadi. Muallif raqamli nikohlar, virtual ajralishlar,
ijtimoiy
tarmoqlarda
shakllanayotgan
oilaviy
munosabatlar, shuningdek elektron fuqarolik holati
dalolatnomalarining transchegaraviy tan olinishi bilan
bog‘liq asosiy huquqiy muammolarni ko‘rsatadi.
Maqolada Estoniya, Birlashgan Arab Amirliklari, Buyuk
Britaniya, AQSh, Malayziya va boshqa davlatlarning
amaliy tajribasi misolida raqamlashtirishning oilaviy
huquqiy munosabatlarga ta’siri yoritilgan. Shuningdek,
mavjud xalqaro konvensiyalar va reglamentlar raqamli
kontekstda qayta ko‘rib chiqilishi zarurligi asoslab
beriladi. Tadqiqot xulosasida esa xalqaro xususiy
huquqda yangi bog‘lovchi omillar, texnologik neytrallik
va funksional ekvivalentlik tamoyillariga asoslangan
yechimlar taklif etiladi..
KEYWORDS
raqamli oila huquqi, xalqaro
xususiy huquq, onlayn nikoh,
virtual
ajralish,
elektron
hujjatlar, fuqarolik holatini
ro‘yxatga
olish,
transchegaraviy yurisdiksiya,
raqamli identifikatsiya, ijtimoiy
tarmoqlar,
blokcheyn
texnologiyasi.
So‘nggi yillarda raqamli texnologiyalarning jadal rivojlanishi xalqaro xususiy huquqning
eng murakkab va nozik tarmoqlaridan biri bo‘lgan oila huquqiga sezilarli ta’sir ko‘rsatmoqda.
Onlayn nikohlar, virtual ajralishlar, elektron fuqarolik holati dalolatnomalari, raqamli aloqa
vositalari orqali saqlanayotgan oilaviy munosabatlar kabi yangi hodisalar an’anaviy huquqiy
yondashuvlar bilan to‘qnash kelmoqda. Transchegaraviy oilaviy munosabatlarda yuzaga
kelayotgan raqamli o‘zgarishlar huquqiy tartibga solish, yurisdiksiya aniqlanishi va huquqiy
tan olish sohalarida yangi yondashuvlarni talab qilmoqda. Ushbu maqolada raqamli oila
huquqining xalqaro xususiy huquq doirasidagi asosiy muammolari tahlil qilinadi va ularni
huquqiy hal etish yo‘llari ko‘rib chiqiladi. Raqamli inqilob xalqaro oila huquqni tubdan
o‘zgartirmoqda, texnologik innovatsiyalar va an’anaviy huquqiy tushunchalar chorrahasida
yangi huquqiy ziddiyatlarni yuzaga keltirmoqda. Oila huquqini uyg‘unlashtirish bo‘yicha
muhim ishlar va Gaaga konferensiyasining xalqaro tashabbuslari raqamlashtirishning misli
ko‘rilmagan muammolariga duch kelmoqda. Estoniya (e - Rezidentlik), BAA (blokcheyn nikoh
guvohnomalari) va Ukraina (e-Registr) tomonidan ishlab chiqilgan elektron fuqarolik reestri
transchegaraviy oilaviy munosabatlardagi hujjatlar oqimini tubdan o‘zgartirmoqda. Nuffield
hisobotida Raqamli oilaviy adliya jamg‘armasi sud jarayonlaridagi o‘zgarishlarning tizimli
Page 55
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
IF = 5.441
Volume 3, Issue 05, Part 5 May 2025
www.in-academy.uz
xususiyatini ta’kidlaydi. Raqamlashtirish transchegaraviy oilaviy munosabatlarni uch
o‘lchovda o‘zgartiradi: munosabatlarni ro‘yxatga olish, hujjat aylanishi va dalillar.
Raqamlashtirishning transchegaraviy oilaviy munosabatlarga ta’siri. Raqamli
texnologiyalarning transchegaraviy oilaviy munosabatlarga ta’siri to‘rt yo‘nalish bo‘yicha
tahlil qilinadi: aloqa texnologiyalari, onlayn nikohlar, ijtimoiy media ta’siri va yurisdiksiya
masalalari. Transmilliy oilalar to‘g‘risidagi statistik ma’lumotlar, virtual munosabatlarning
amaliy tadqiqotlari va turli huquq tizimlaridan tartibga solish yondashuvlarining qiyosiy
tahlili kiritilishi kerak.
Aloqa texnologiyalari (Zoom, WhatsApp, Skype) transmilliy oilaviy munosabatlarni
tubdan o‘zgartirib, “raqamli diasporalar” va “bog‘langan migrantlar” hodisalarini yaratmoqda
. Xalqaro elektraloqa ittifoqi maʼlumotlariga koʻra, 2022-yilga borib global raqamli ulanish
dunyo aholisining 63 foizini qamrab oladi va bu hududiy yurisdiktsiyalardan tashqarida
barqaror transchegaraviy oilaviy aloqalarni shakllantirishga yordam beradi . Ushbu
o‘zgarishlar xalqaro huquq kontekstida “oilaviy hayot” huquqiy tushunchalarini qayta ko‘rib
chiqish haqida savollar tug‘diradi.
Tadqiqotlar raqamli texnologiyalar vositasida oila dinamikasidagi sezilarli o‘zgarishlarni
ko‘rsatadi. Raqamli kanallar orqali transmilliy oilalarda “parvarishning aylanishi” oilaviy
munosabatlarning zarur elementi sifatida jismoniy mavjudlik haqidagi tasavvurni o‘zgartiradi.
Inson huquqlari bo‘yicha Evropa konvensiyasining 8-moddasini qo‘llash kontekstida oilaviy
hayotni hurmat qilish huquqi Inson huquqlari bo‘yicha Evropa sudi qarorlarida aks ettirilgan
raqamli o‘zaro munosabatlar prizmasi orqali talqin etiladi .
Dalillar shuni ko‘rsatadiki, migrantlarning 82 foizi oilaviy munosabatlarni saqlab qolish
uchun haftada kamida bir marta videoqo‘ng‘iroqlardan foydalanadi , bu esa oilalarni
birlashtirish holatlarida “samarali oilaviy hayot” ning huquqiy bahosini o‘zgartiradi. Nunes
Norvegiyaga qarshi (2011) ishida sud oilaviy munosabatlarni tahlil qilishda raqamli
aloqalarni hisobga oldi va oilaviy munosabatlarning intensivligini baholashda raqamli o‘zaro
ta'sirlarni ko‘rib chiqish uchun pretsedent o‘rnatdi .
IIa Nizomi (2201/2003, 2003) va uning qayta ko‘rib chiqilgan versiyasi (2019/1111,
2019) raqamli aloqalarga aniq havolalarni o‘z ichiga olmaydi, bu virtual aloqa bolalarning
“odatiy yashash joyi” va ota-onalarning javobgarligini aniqlashga qanday ta'sir qilishiga
huquqiy noaniqlikni keltirib chiqaradi . Ushbu noaniqlik xalqaro oilaviy huquqdagi an'anaviy
bog‘lovchi omillarni qayta ko‘rib chiqishni talab qiladi.
Onlayn nikohlar va raqamli ajralishlar fenomeni xalqaro xususiy huquq uchun jiddiy
muammo tug‘diradi. Yutadagi (AQSh) nikohni elektron ro‘yxatga olish tizimlari, BAAdagi “aqlli
nikoh” platformasi va Kanzasdagi Zoom ajralish tartiblari (COVID-19 davrida amalga
oshirilgan) nikoh va ajralishning an’anaviy tushunchalarini qiyinlashtirmoqda . 2017-yildan
beri 400 dan ortiq kasaba uyushmalarini ro‘yxatdan o‘tkazgan BitNation blokcheyn nikohni
ro‘yxatga olish platformasi davlat ro‘yxatidan o‘tkazish tizimlariga parallel ravishda mavjud
bo‘lib, bunday nikohlarni qonuniy tan olish muammolarini keltirib chiqaradi .
Nikoh to‘g‘risidagi Gaaga konventsiyasi (1978) va Bryussel IIa qoidalari (2201/2003,
2003) to‘g‘ridan-to‘g‘ri nikohning raqamli shakllariga qaratilgan qoidalarni o‘z ichiga olmaydi,
bu esa transchegaraviy tan olinishi bo‘yicha huquqiy noaniqlikni keltirib chiqaradi . “Elektron
nikoh” tushunchasi bir joyda jismoniy ishtirok etmagan holda elektron vositalar yordamida
Page 56
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
IF = 5.441
Volume 3, Issue 05, Part 5 May 2025
www.in-academy.uz
qonuniy kuchga kirgan nikohlarni tuzishni nazarda tutadi, bu nikoh marosimining hududiy
majburiyatini buzadi.
Kaliforniya Oliy sudi turli shtatlardan kelgan ishtirokchilar bilan Zoom orqali o‘tkazilgan
nikohni tasdiqladi va virtual marosimlarni tan olish uchun pretsedent o‘rnatdi . Biroq, Mirzo
misolida v . Mirzo (2020) Britaniya sudi WhatsApp orqali o‘tkazilgan Pokiston nikohini tan
olishdan bosh tortdi, chunki bu nikohning haqiqiy elementi sifatida jismoniy hozir bo‘lish
zarurati mavjud .
Malayziyaning islomiy elektron ajralish tizimi islomiy bo‘lmagan yurisdiksiyalarda
bunday ajralishlarning tan olinishi haqida savollar tug‘dirib, taloqni e’lon qilish uchun raqamli
platformani (islomiy ajralish formulasi) taqdim etish orqali raqamli texnologiyalarni diniy
huquqiy tartib-qoidalarga integratsiyalashganligini ko‘rsatadi . Pandemiya davrida qabul
qilingan “jismoniy hujjatlar bilan virtual marosim”ga yondashuvlardagi farqlar xalqaro
xususiy huquqdagi huquqiy ziddiyatni yanada kuchaytirmoqda.
Ijtimoiy tarmoqlar va tanishuv ilovalari transchegaraviy oilaviy munosabatlarni
shakllantirishning asosiy omillariga aylanib, yangi huquqiy muammolarni yuzaga
keltirmoqda. Pewga ko‘ra Tadqiqot Markaz , 2022-yilda xalqaro nikohlarning 37% onlayn
platformalar orqali boshlangan , bu esa xalqaro xususiy huquq kontekstida oilani
shakllantirishning an’anaviy tushunchalarini qayta ko‘rib chiqishni talab qiladi .
Tinder, Bumble va mutaxassis xalqaro tanishuv saytlari orqali shakllangan
transchegaraviy munosabatlar, ayniqsa, “qulay nikohlar” ga shubhalar kontekstida murakkab
huquqiy tuzilmalarni yaratadi. Evropa Ittifoqining erkin harakatlanish direktivasi nikoh
munosabatlarining haqiqiyligini baholash mezonlarini belgilaydi, ammo ularni raqamli
vositachilik munosabatlariga qo‘llash muammoli bo‘lib qolmoqda . Xayoliy onlayn
munosabatlarni aniqlash bo‘yicha Gollandiya va Germaniya ko‘rsatmalari munosabatlarning
haqiqiyligini aniqlash uchun raqamli aloqa, yozishmalar tarixi va metama’lumotlar tahlilini o‘z
ichiga oladi .
O‘zaro munosabatlarni o‘rnatishda raqamli aldash murakkab huquqiy muammolarni
keltirib chiqaradi, bu Singxga qarshi Immigratsiya Apellyatsiya sudida ko‘rsatilgan, bu erda
Buyuk Britaniya sudi nikohning haqiqiyligini aniqlash uchun WhatsApp va Facebook
aloqalarini tahlil qilgan. “Raqamli yaqinlik” bo‘yicha tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, turli
madaniyatlar raqamli aloqalarni talqin qilishdagi farqlar huquqiy baholash uchun qo‘shimcha
murakkabliklar yaratadi .
Instagram nikohlari hodisasi potentsial soxta munosabatlarning yangi toifasini yaratadi.
Ushbu tendentsiyalar immigratsiya qonunchiligini transchegaraviy munosabatlarning raqamli
shakllanishi haqiqatlariga moslashtirish zarurligini ko‘rsatadi.
Raqamli oilaviy munosabatlar misli ko‘rilmagan yurisdiksiyaviy murakkabliklarni
keltirib chiqaradi, bu esa xalqaro xususiy huquqning hududiy tamoyillarini shubha ostiga
qo‘yadi. Bryussel II qayta ko‘rib chiqish reglamenti 3-7-moddalarda batafsil yurisdiksiya
qoidalarini belgilaydi, ammo ular jismoniy bog‘lovchi omillarga asoslangan va virtual
mavjudligini hisobga olmaydi . Raqamlashtirish ta'sirida yurisdiktsiya qoidalarining o‘zgarishi
haqidagi prognozlar hududiy paradigmani saqlaydigan konservativ sud amaliyotiga to‘g‘ri
keladi.
Oilaviy nizolarda yurisdiktsiyani belgilash omili sifatida "virtual ishtirok" tushunchasi
sud amaliyotida cheklangan e'tirofga sazovor bo‘ldi. CJEU ishida C -393/18 UD v XB sudi
Page 57
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
IF = 5.441
Volume 3, Issue 05, Part 5 May 2025
www.in-academy.uz
virtual aloqalar "odatiy yashash joyini" aniqlashda hisobga olinishi mumkin, ammo
yurisdiktsiya uchun mustaqil asos bo‘lmaydi, deb hisobladi . Buyuk Britaniya Oliy sudining
qarori A v A ( bolalar ) UKSC 60 bolaning ijtimoiy integratsiyalashuvini baholashda raqamli
aloqalarni hisobga olish imkoniyatini tan oldi, lekin jismoniy mavjudligi ustuvorligini yana bir
bor tasdiqladi .
Doimiy jismoniy yashash joyi bo‘lmagan raqamli ko‘chmanchi oilalar uchun alohida
yurisdiksiya masalalari paydo bo‘ladi. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, bunday oilalar soni
2020 va 2022 yillar oralig‘ida 37 foizga oshgan va bu an'anaviy yurisdiksiya qoidalarini
qo‘llashda huquqiy bo‘shliqlarni keltirib chiqaradi. Marinos misolida v . Marinosda ingliz sudi
uch mamlakat o‘rtasida yashovchi oila uchun yurisdiktsiyani aniqlash va virtual ish
munosabatlarini saqlab qolish muammosiga duch keldi .
Raqamli elementlar bilan bog‘liq ishlar bo‘yicha raqobatbardosh yurisdiktsiya da'volari
qonunlarning yangi qoidalarini ishlab chiqish zarurligini ko‘rsatadi. AQSh, Yevropa Ittifoqi va
Osiyo sudlarining qarorlari an'anaviy yurisdiksiya qoidalarini raqamli voqelikka
moslashtirish bo‘yicha tarqoq yondashuvlarni aks ettiradi .
Raqamlashtirish transmilliy oilaviy munosabatlarni tubdan o‘zgartirib, virtual mavjud
bo‘lish, onlayn nikoh va ro‘yxatga olishning yangi shakllarini yaratmoqda, xalqaro xususiy
huquqning hududiy tamoyillariga qarshi chiqmoqda. Yurisdiktsiyani aniqlash kontekstida
oilaviy o‘zaro munosabatlarning raqamli tabiatini va virtual mavjudligini hisobga olgan holda
yangi bog‘lovchi omillarni ishlab chiqish kerak.
Elektron fuqarolik holati dalolatnomalari va ularni tan olish. Elektron fuqarolik holati
dalolatnomalarini o‘rganish ularni ishlab chiqish, texnik joriy etish, transchegaraviy tan olish
asoslari va o‘zaro hamkorlik masalalarini qamrab olishi kerak. Texnik tafsilotlar tan olish
tamoyillarining huquqiy tahlili va ularni raqamli yozuvlarga qo‘llash, shu jumladan turli
yurisdiktsiyalar va xalqaro tashkilotlar yondashuvlarining qiyosiy tahlili bilan muvozanatli
bo‘lishi kerak.
Fuqarolik holati dalolatnomalarini elektron ro‘yxatga olish kitoblarining rivojlanishi
raqamlashtirishning yondashuvlari va sur'atlarida sezilarli farqlarni ko‘rsatmoqda. Aholi
registri to‘g‘risidagi qonunga (2000, 2000) muvofiq tashkil etilgan Estoniya Aholi elektron
reyestri fuqarolik holatining barcha jihatlarini yagona raqamli platformaga birlashtiruvchi
keng qamrovli tizimdir . Dubayning blokcheyn asosidagi nikoh reestri 2018 yildan beri
faoliyat yuritadi, fuqarolik yozuvlarining o‘zgarmasligi va shaffofligiga innovatsion
yondashuvni taklif etadi . Shvetsiyaning raqamli ro‘yxatga olish tizimi (Skattterket) yagona
fuqarolar identifikatorlari asosida soliq tizimining fuqarolik reestri bilan integratsiyalashuvini
namoyish etadi .
INFOREG tizimi va Gollandiyadagi fuqarolik holati dalolatnomalarini o‘zgartirish
an'anaviy tizimlarni bosqichma-bosqich raqamlashtirish orqali modernizatsiya qilishning
namunasidir . Yevropa Ittifoqi Kengashining Elektron Adliya Portali aʼzo davlatlar oʻrtasida
fuqarolik holati dalolatnomalarini raqamlashtirish boʻyicha notekis yutuqlarni qayd etadi, bu
esa transchegaraviy tan olishni qiyinlashtiradi .
Birlashgan Millatlar Tashkilotining Statistika bo‘limining muhim statistika tizimiga oid
tamoyillari va tavsiyalari elektron tizimlarga o‘tishda ma'lumotlar yaxlitligini saqlash
muhimligini ta'kidlaydi . Fuqarolik holati bo‘yicha xalqaro komissiyaning (ICCS / CIEC)
Page 58
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
IF = 5.441
Volume 3, Issue 05, Part 5 May 2025
www.in-academy.uz
elektron registrlarni uyg‘unlashtirish bo‘yicha ishi turli huquqiy an'analar bilan bog‘liq
qiyinchiliklarga duch kelmoqda .
An'anaviy tug‘ilish, nikoh, ajralish va o‘limni ro‘yxatga olish tartib-qoidalarini
raqamlashtirish yozuvlarning o‘z-o‘zidan huquqiy tabiatini o‘zgartirish bilan birga keladi.
UNICEFning Rivojlanayotgan mamlakatlarda tug‘ilganlikni raqamli ro‘yxatga olish tashabbusi
asosiy davlat xizmatlaridan foydalanishda raqamli tafovutni bartaraf etishga qaratilgan .
Ushbu tizimlarni tartibga soluvchi me'yoriy-huquqiy baza raqamli registrlar to‘g‘risidagi
maxsus qonunchilikdan tortib, mavjud FHDYo qoidalarini elektron muhitga
moslashtirishgacha bo‘lgan keng ko‘lamli yondashuvlarni namoyish etadi .
Elektron fuqarolik holati dalolatnomalarining texnik bazasi ma'lumotlar xavfsizligi va
haqiqiyligini ta'minlashga turli yondashuvlarni aks ettiruvchi murakkab arxitektura
echimlarini ifodalaydi. Dubay va Estoniyadagi blokcheyn ilovalari kriptografik himoyalangan
taqsimlangan daftarlarga asoslangan bo‘lib, yozuvlarning o‘zgarmasligini ta’minlaydi .
Estoniyaning raqamli imzo to‘g‘risidagi qonuni va BAAning 46-sonli "Elektron operatsiyalar
to‘g‘risida"gi Federal qonuni (2021,2021) raqamli identifikatsiyalash va fuqarolik holati
hujjatlarini elektron imzolash uchun huquqiy asoslarni o‘rnatadi .
GDPRning 32-moddasi talablari (Umumiy Ma'lumotlar Himoya Transchegaraviy uzatish
paytida shaxsiy ma'lumotlarni himoya qilish to‘g‘risidagi nizom (2016/679, 2016) Evropa
Ittifoqida elektron registrlar uchun qo‘shimcha tartibga solish darajasini yaratadi .
Hindistonning raqamli oila qayd tizimidagi biometrik tekshirish, ayniqsa, firibgarlikning
oldini olish kontekstida qo‘shimcha xavfsizlik darajasini ta'minlaydi .
ISO / IEC 27001: 2013 axborot xavfsizligi standartlari bir nechta milliy reestrlarda
qo‘llaniladi va yagona axborot xavfsizligi protokollarini o‘rnatadi . Kompyuterda fuqarolik
holati ma'lumotlarini himoya qilishning kriptografik usullarini tahlil qilish Qonun va xavfsizlik
Ko‘rib chiqish xavfsizlik va mavjudlikni muvozanatlash zarurligini ko‘rsatadi .
eIDAS reglamenti (910/2014, 2014) elektron identifikatsiya qilish uchun umumevropa
asoslarini yaratadi, bu fuqarolik holati to‘g‘risidagi raqamli hujjatlarning transchegaraviy tan
olinishini sezilarli darajada soddalashtiradi . Evropa Ittifoqining Kiberxavfsizlik agentligi
(ENISA) fuqarolik reestrini kiber tahdidlardan himoya qilish bo‘yicha ko‘rsatmalar ishlab
chiqdi, chunki ularning muhim infratuzilma sifatidagi roli .
Estoniya, BAA va Gruziya va Ukrainada fuqarolik holatini ro‘yxatga olish kontekstida
tarqatilgan daftarlarni amalga oshirish texnik amalga oshirishga turli yondashuvlarni
namoyish etadi . Oilaviy ma'lumotlarning maxfiyligini ta'minlaydigan texnologiyalarga, shu
jumladan maxfiylikni saqlaydigan kriptografik usullarga va xavfsiz kirishni boshqarishga
alohida e'tibor beriladi .
Fuqarolik holati to‘g‘risidagi elektron yozuvlarni transchegaraviy tan olish an’anaviy tan
olish tamoyillarini ham, raqamli xususiyatga ega bo‘lgan masalalarni ham qamrab oluvchi
keng qamrovli huquqiy bazani talab qiladi. Legallashtirish talabini bekor qilish to‘g‘risidagi
Gaaga konventsiyasi (1961, 1961) o‘zining apostil tizimi orqali asos yaratadi, Evropa
Ittifoqining davlat hujjatlari to‘g‘risidagi nizomi (2016/1191, 2016) esa, a'zo davlatlar
o‘rtasidagi raqamli hujjatlar uchun qo‘shimcha qonuniylashtirish talablarini olib tashlagan
holda, elektron hujjatlarni ko‘rib chiqadi .
UNCITRALning elektron oʻtkazuvchan yozuvlar toʻgʻrisidagi namunaviy qonuni (2017,
2017) fuqarolik hujjatlariga nisbatan qoʻllanilishi cheklangan boʻlsa-da, tan olishga
Page 59
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
IF = 5.441
Volume 3, Issue 05, Part 5 May 2025
www.in-academy.uz
yondashuvlarga taʼsir etuvchi funksional ekvivalentlik va texnologik betaraflik tamoyillarini
belgilaydi . JJEU ishi C -438/14 elektron tug‘ilganlik to‘g‘risidagi guvohnomada a'zo davlatlar
boshqa Evropa Ittifoqi davlatlarining raqamli fuqarolik holati hujjatlari ma'lum texnik
standartlarga, xususan raqamli imzo talablariga mos keladigan bo‘lsa, ularni tan olishlari
kerakligini belgilab qo‘ydi .
Evropa Ittifoqining elektron hukumat bo‘yicha harakatlar rejasi (2016–2020, 2016) a'zo
davlatlardan boshqa yurisdiktsiyalardan elektron hujjatlarni qabul qilishni talab qiladigan
"bir martalik" tashabbusi orqali o‘zaro tan olish tamoyillarini ilgari surdi . Ikki tomonlama
kelishuvlar amaliy yechimlarga aylandi , bunga Estoniya va Finlyandiya oʻrtasidagi hujjatlarni
raqamli tan olish toʻgʻrisidagi kelishuv va BAA va Saudiya Arabistoni oʻrtasidagi blokcheyn
asosidagi fuqarolik holati dalolatnomalarini oʻzaro qabul qilish toʻgʻrisidagi bitim muhim
misol boʻla oladi .
elektron apostil qo‘yish dasturi (e-APP) an'anaviy autentifikatsiya protseduralarini
o‘zgartirdi, hozirda 30 dan ortiq mamlakatlar raqamli fuqarolik holati hujjatlari uchun
elektron apostillarni joriy qilmoqda . ICCS ning Fuqarolik holati ma'lumotlarining xalqaro
almashinuvi to‘g‘risidagi 34-sonli konventsiyasi avtomatlashtirilgan ma'lumotlar almashinuvi
uchun asos yaratadi, garchi uning raqamli amalga oshirilishi a'zo davlatlar orasida sezilarli
darajada farq qiladi .
Tan olish uchun huquqiy to‘siqlar, ayniqsa autentifikatsiya usullari bilan bog‘liq, chunki
ba'zi yurisdiktsiyalar faqat ma'lum kriptografik standartlarni qabul qiladi yoki xorijiy
tizimlardan olingan elektron hujjatlar uchun qo‘shimcha tekshirish tartib-qoidalarini talab
qiladi .
Milliy elektron fuqarolik holati dalolatnomalari dalolatnomalari o‘rtasidagi o‘zaro
bog‘liqlik transchegaraviy tan olinishiga to‘sqinlik qiluvchi muhim texnik va huquqiy
muammolarni keltirib chiqaradi. Yevropa oʻzaro hamkorlik doirasi va Yevropa davlat
maʼmuriyatlari uchun ISA dasturi² aʼzo davlatlar oʻrtasida semantik, texnik, tashkiliy va
huquqiy oʻzaro muvofiqlikni taʼminlovchi tizimlarning oʻzaro ishlashi uchun asosiy
tamoyillarni belgilaydi . Xalqaro fuqaro aviatsiyasi tashkiloti (ICAO) fuqarolik holati
dalolatnomalari ro‘yxatidan olingan raqamli sayohat hujjatlari uchun standartlarni ishlab
chiqdi, xususan, mashinada o‘qiladigan zonalar va biometrik ma'lumotlarni saqlash
formatlariga e'tibor qaratdi .
tug‘ilish, nikoh va o‘lim guvohnomalari uchun XML sxemalarini yaratishga olib keldi ,
garchi amalga oshirish ixtiyoriy va parchalangan bo‘lib qolmoqda . Raqamli formatdagi ko‘p
tilli fuqarolik holati dalolatnomalari muayyan qiyinchiliklarni keltirib chiqaradi, chunki
Evropa Komissiyasining e-CODEX platformasi fuqarolik holati hujjatlari uchun
avtomatlashtirilgan tarjima interfeyslarini ishlab chiqadi .
Evropa Komissiyasining Yagona foydalanish printsipi va TOOP (Yagona foydalanish
printsipi) loyihasi chegaralar bo‘ylab ortiqcha ma'lumotlar so‘rovlarini bartaraf etishga
qaratilgan, fuqarolik holati ma'lumotlari ustuvor domen sifatida belgilangan . eIDAS
(910/2014, 2014) doirasidagi eID o‘zaro faoliyat doirasi fuqarolik holati dalolatnomalari
xizmatlaridan foydalanish uchun transchegaraviy autentifikatsiyani amalga oshirish imkonini
beradi, garchi milliy identifikatsiyalash tizimlaridagi texnik farqlar amalga oshirish uchun
to‘siqlar yaratsa ham .
Page 60
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
IF = 5.441
Volume 3, Issue 05, Part 5 May 2025
www.in-academy.uz
Evropa blokcheyn xizmatlari infratuzilmasi (EBSI) pilot loyihasi dastlabki bosqichda
sakkizta Evropa Ittifoqi mamlakatlari ishtirok etgan holda, taqsimlangan tekshirish tizimlari
uchun potentsialni namoyish etadi . UNICEF va JSSTning tug‘ilishni qayd etish tizimlarining
o‘zaro ishlashini ta'minlash bo‘yicha tashabbuslari rivojlanayotgan hududlarda
transchegaraviy tan olish uchun minimal ma'lumotlar standartlarini ishlab chiqishga
qaratilgan .
Raqamli muhitda lotin tiliga asoslangan tizimlar va lotin bo‘lmagan registrlar (arab,
kirill, xitoy) o‘rtasidagi muvofiqlik muammolari qo‘shimcha qiyinchiliklarni keltirib chiqaradi,
transliteratsiya standartlari qisman yechim sifatida paydo bo‘ladi . Raqamli oila hujjatlarini
transchegaraviy tan olish bo‘yicha Evropa Ittifoqi tomonidan moliyalashtiriladigan loyihalar
birgalikda ishlaydigan tizimlar uchun texnik xususiyatlarni aniqladi, ammo amalga
oshirishdagi kamchiliklar hali ham muhim .
Xulosa o‘rnida shuni aytish mumkinki, Fuqarolik holati dalolatnomalarining elektron
reestri turli yurisdiksiyalarda rivojlanishning turli darajalarini ko‘rsatadi, bunda
transchegaraviy tan olish uchun jiddiy texnik va huquqiy muammolar mavjud. Taqsimlangan
daftar texnologiyalari istiqbolli xavfsizlik yechimlarini taklif qiladi, shu bilan birga xalqaro
uyg‘unlashtirish sa'y-harakatlari o‘zaro hamkorlik masalalarini hal qiladi. Huquqiy tan olish
tizimi tarqoq bo‘lib qolmoqda, bu esa raqamli fuqarolik holati yozuvlarining uzluksiz
transchegaraviy haqiqiyligini ta'minlash uchun muvofiqlashtirilgan xalqaro yondashuvlarni
talab qiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1. Jayme, E. (2018). Oila huquqini uyg‘unlashtirish yo‘lida: transmilliy kontekstdagi tamoyillar
va muammolar. Oksford universiteti matbuoti.
2. Xalqaro xususiy huquq bo'yicha Gaaga konferentsiyasi. (2019). Bolalarni xalqaro
o‘g‘irlashning fuqarolik jihatlari to‘g‘risidagi 1980-yil 25-oktabrdagi Gaaga konventsiyasiga
muvofiq yaxshi amaliyot bo‘yicha qo‘llanma. HCCH nashrlari.
3. Nuffield fondi. (2020). Raqamli oilaviy adolat: texnologiyaning oilaviy sud jarayonlariga
ta'sirini ko'rib chiqish. Nuffield oilaviy adolat observatoriyasi.
4. Leurs, K. va Ponzanesi, S. (2018). Bog'langan migrantlar: raqamli asrda ommaviy axborot
vositalari, o'ziga xoslik va transmilliy oilalar. Etnik va migratsiya tadqiqotlari jurnali, 44(6),
1562-1581.
5. Diminesku, D. (2020). Raqamli diasporalar: bog'langan davrda o'ziga xoslik va transmilliy
hamkorlik. Kembrij universiteti matbuoti.
6. Xalqaro elektraloqa ittifoqi. (2022). Raqamli rivojlanishni o'lchash: Faktlar va raqamlar
2022. XEI nashrlari.
7. Baldassar, L. va Merla, L. (2020). Transmilliy oilalarda parvarishning aylanishi: raqamli
texnologiyalar va oilani qo'llab-quvvatlashni o'zgartirish. Oilaviy tadqiqotlar jurnali, 26(3),
358-371.
8. Inson huquqlari bo'yicha Yevropa sudi. (2019). Inson huquqlari bo'yicha Evropa
konventsiyasining 8-moddasi bo'yicha qo'llanma: Shaxsiy va oilaviy hayotni, uyni va
yozishmalarni hurmat qilish huquqi. Yevropa Kengashi.
9. Madianou, M. (2022). Raqamli oilaviy hayot: migrantlar, mobil media va polimedia. Global
tarmoqlar, 22(3), 455-472.
Page 61
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
IF = 5.441
Volume 3, Issue 05, Part 5 May 2025
www.in-academy.uz
10. Inson huquqlari bo'yicha Yevropa sudi. (2011). Nunes Norvegiyaga qarshi (ariza №
55597/09). Bu holat immigratsiya holatlarida oilaviy aloqalarni baholashda raqamli
aloqalarni ko'rib chiqish uchun namunadir. Sudning ta'kidlashicha, ota va bola o'rtasidagi
muntazam videoqo'ng'iroqlar EKIHning 8-moddasiga muvofiq mazmunli oilaviy hayotni
tashkil etadi, bu oila a'zolari raqamli vositalar orqali munosabatlarni saqlab qolish bo'yicha
keyingi qarorlarga ta'sir qiladi.
11. Yevropa Ittifoqi Kengashi. (2019). Kengash Nizomi (EC) 2019/1111 yurisdiktsiya, nikoh
va ota-onalarning mas'uliyati masalalari bo'yicha qarorlarni tan olish va ijro etish va xalqaro
bolalar o'g'irlash (qayta ko'rib chiqish). Yevropa Ittifoqining rasmiy jurnali, L 178/1.
12. Hullman, K. (2021). Raqamli nikoh va ajralish: videokonferentsaloqa platformalari orqali
o'tkaziladigan marosimlarning huquqiy oqibatlari. Oila huquqi choraklik, 55(1), 42-67.
14. Bitnatsiya. (2022). Blokcheyn boshqaruvi: nikohni ro'yxatga olish va aqlli shartnomalarni
yillik ko'rib chiqish. Markazlashtirilmagan boshqaruv instituti.
15. Xalqaro xususiy huquq bo'yicha Gaaga konferentsiyasi. (2019). 1978 yilgi Gaaga nikoh
konventsiyasining raqamli davrda qo'llanilishi: muammolar va imkoniyatlar. HCCH nashrlari.
16. Kandeub, A. va Kuykendall, M. (2021). Elektron nikoh: nikoh monopoliyasini buzish.
Oilaviy sud tekshiruvi, 59(2), 202-218.
17. Kaliforniya Oliy sudi. (2021). In Re Marriage of Dalton, 489 P.3d 741. Bu ish
videokonferensaloqa platformalari orqali o'tkazilgan nikohlarning haqiqiyligini, hatto
tomonlar jismonan turli yurisdiktsiyalarda joylashgan bo'lsa ham, aniqladi. Sud qaroriga
ko'ra, amaldor tomon vakolatli bo'lsa va barcha qonuniy talablar bajarilsa, ishtirokchilarning
jismoniy ajralishi marosimni bekor qilmadi, bu raqamli asrda masofaviy nikohlar uchun
muhim pretsedent bo'ldi.
18. Buyuk Britaniya Oila sudi. (2020). Mirzo Mirzoga qarshi, EWHC 1268 (Fam). Bu ish
WhatsApp orqali o'tkaziladigan Pokiston nikahining (islomiy nikoh marosimi) haqiqiyligini
ko'rib chiqdi. Sud qaroriga ko'ra, tomonlarning jismoniy mavjudligi ingliz va amaldagi
Pokiston qonunchiligiga muvofiq nikohni to'g'ri o'tkazish uchun zarur bo'lib, raqamli nikohni
tan olish chegaralarini belgilab, ayrim marosim turlari uchun jismoniy ishtirok etish
muhimligini ta'kidladi.
19. Rahmon, F. (2021). Malayziyaning islomiy elektron ajralish tizimi: diniy huquqiy
jarayonlarning raqamli transformatsiyasi. Huquq va din jurnali, 36(2), 285-304.
20. Pew tadqiqot markazi. (2022). Raqamli romantika: Onlayn platformalar zamonaviy
munosabatlar va nikoh shakllarini qanday shakllantiradi. Pew tadqiqot markazi.
21. Foblets, M. va Yassari, N. (2021). Raqamli dunyoda oilaviy huquq: transchegaraviy
muammolar va xususiy xalqaro huquqning javoblari. Xalqaro huquq, siyosat va oila jurnali,
35(1), 76-94.
22. Yevropa komissiyasi. (2004). Ittifoq fuqarolari va ularning oila a'zolarining a'zo davlatlar
hududida erkin harakatlanish va yashash huquqi to'g'risidagi 2004/38/EC direktivasi.
Yevropa Ittifoqining rasmiy jurnali, L 158/77.
23. Niderlandiya Immigratsiya va fuqarolikni rasmiylashtirish xizmati. (2022). Onlayn
platformalar orqali shakllangan firibgarlik munosabatlarini aniqlash bo'yicha ko'rsatmalar.
Adliya va xavfsizlik vazirligi nashrlari.
24. Buyuk Britaniya Immigratsiya Apellyatsiya sudi. (2019). Singxga qarshi Immigratsiya
Apellyatsiya Tribunal. Bu ish nikoh bilan bog'liq immigratsiya ishlarida raqamli dalillar
Page 62
CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH
IF = 5.441
Volume 3, Issue 05, Part 5 May 2025
www.in-academy.uz
bo'yicha muhim pretsedent yaratdi. Sud nikoh munosabatlarining haqiqiyligini aniqlash
uchun WhatsApp va Facebook aloqalarini batafsil tahlil qildi. Sud raqamli yozishmalarni
baholash uchun asosiy omillarni, shu jumladan izchillik, hissiy tarkib va aloqa shakllarini
haqiqiy munosabatlar va qulay nikohlar ko'rsatkichi sifatida belgiladi.
25. Xyort, L. va Arnold, M. (2021). Madaniyatlar bo'ylab raqamli yaqinlik: transmilliy
munosabatlardagi masofa va farqlarni navigatsiya qilish. Jurnal of Computer-mediated
Communication, 26(4), 232-246.
