KIBER MAKONDA PROTSESSUAL HUJJATLARNI ALMASHISH: XALQARO STANDARTLAR VA AMALIYOT

Page 44

CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH

IF = 5.441

Volume 3, Issue 06, Part 2 June 2025

www.in-academy.uz

KIBER MAKONDA PROTSESSUAL HUJJATLARNI

ALMASHISH: XALQARO STANDARTLAR VA AMALIYOT

Xudaybergenov Artur Germanovich

Fuqarolik ishlari bo‘yicha Mirzo Ulug‘bek

tumanlararo sudining sudyasi

https://doi.org/10.5281/zenodo.15674318

ARTICLE INFO

ABSTRACT

Qabul qilindi: 05-June 2025 yil
Ma’qullandi: 10- June 2025 yil
Nashr qilindi: 16- June 2025 yil

Mazkur maqola kiber makonda protsessual hujjatlarni
almashish masalasini xalqaro standartlar, milliy
qonunchilik va ilg‘or amaliyotlar asosida chuqur tahlil
qiladi. Global raqamli transformatsiya sharoitida sud-
huquq tizimlarining zamonaviylashuvi muhim masalaga
aylanib bormoqda. Elektron hujjatlar orqali protsessual
harakatlarni amalga oshirish, ayniqsa, transchegaraviy
ish yurituvlar, xalqaro arbitraj va davlatlararo huquqiy
yordam sohalarida keng qo‘llanmoqda. Maqolada BMT,
UNCITRAL, Yevropa Ittifoqining e-CODEX tizimi, Gaaga
Konvensiyasi (1965), Singapur va AQSh kabi davlatlar
tajribasi, hamda O‘zbekiston Respublikasining mavjud
qonunchilik bazasi o‘rganiladi. Shuningdek, hujjat
almashinuvida

ishonchlilik,

autentifikatsiya,

kiberxavfsizlik, elektron raqamli imzo, sun’iy intellekt
(AI) va smart-kontraktlar kabi texnologik yondashuvlar
tahlil etiladi. Yakunda, O‘zbekiston uchun normativ-
huquqiy takliflar ishlab chiqiladi.

KEYWORDS

Raqamli hujjat, protsessual
huquq,

xalqaro

huquqiy

yordam,

e-CODEX,

kiberxavfsizlik,

elektron

ishonchlilik, elektron imzo,
UNCITRAL, sun’iy intellekt,
smart-kontrakt,

Gaaga

Konvensiyasi.

So‘nggi o‘n yillikda sud-huquq amaliyotining raqamli transformatsiyasi huquq

tizimlariga sezilarli ta’sir ko‘rsatmoqda. Ayni paytda transchegaraviy aloqalar, investorlararo
va shaxslararo da’volar, xalqaro arbitraj ishlari va xalqaro xatlovlar doirasida protsessual
hujjatlarni tez, ishonchli va qonuniy asosda yetkazish dolzarb ehtiyojga aylangan. An’anaviy
pochta va diplomatik kanal orqali yuboriladigan hujjatlar sekin ishlashi, buzilish xavfi yoki
noqonuniy aralashuvlarga duchor bo‘lishi sababli, ularning o‘rnini kiber makondagi vositalar
egallamoqda.

Protsessual hujjatlarni almashish kiber makonda amalga oshirilganda, bu nafaqat

texnologik, balki huquqiy masalalarni ham keltirib chiqaradi. Masalan, elektron hujjatning
haqiqiyligini qanday isbotlash mumkin? Qaysi davlatning yurisdiktsiyasi va qonunlari
qo‘llaniladi? Hujjatni oluvchi tomon elektron shakldagi hujjatni tan olishga majburmi? Shu
bilan birga, elektron hujjatlarning maxfiyligi va butunligini ta’minlash uchun qanday xalqaro
texnik va yuridik protokollar mavjud?

BMTning Xalqaro savdo huquqini unifikatsiyalash bo‘yicha komissiyasi (UNCITRAL),

Yevropa Ittifoqining e-CODEX tizimi, Singapur va AQShdagi raqamli sud tizimlari, shuningdek,

Page 45

CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH

IF = 5.441

Volume 3, Issue 06, Part 2 June 2025

www.in-academy.uz

Gaaga Xizmat Konvensiyasi (1965) kabilar global miqyosda hujjat almashinuvida yuridik
kafolatlar va texnologik asoslar yaratish borasida muhim rol o‘ynaydi. Xususan, Yevropa sud-
huquqiy fazosida davlatlar o‘rtasida elektron ravishda protsessual hujjatlarni yuborish
imkonini beruvchi e-CODEX tizimi Yevropa Komissiyasi tomonidan qo‘llab-quvvatlanmoqda.

1

Maqolada ushbu xalqaro va mintaqaviy tizimlar tahlil qilinadi. Shuningdek, O‘zbekiston

Respublikasida ushbu sohadagi normativ-huquqiy baza-“Elektron hujjat aylanishi
to‘g‘risida”gi Qonun (29.04.2004), “Elektron raqamli imzo to‘g‘risida”gi Qonun (12.10.2022),
05.10.2020 yildagi PF-6079-son “Raqamli O‘zbekiston — 2030” strategiyasini tasdiqlash va
uni samarali amalga oshirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi O‘zbekiston Respublikasi
Prezidentining Farmoni doirasida amalga oshirilayotgan islohotlar o‘rganiladi. Maqola
yakunida mavjud muammolar va ularni bartaraf etish yo‘llari, shuningdek xalqaro
standartlarga muvofiq takliflar ishlab chiqiladi.

Kiber makon tushunchasi va huquqiy kontekst. Kiber makon (cyberspace) – bu insonlar,

davlatlar, kompaniyalar va boshqa subyektlar o‘zaro aloqada bo‘lishi mumkin bo‘lgan virtual
axborot muhitidir. Bu muhit real hududiy chegaralardan mustasno tarzda faoliyat yuritadi va
axborot texnologiyalariga asoslangan raqamli infratuzilmalarda amalga oshiriladi.

2

Kiber

makon – bu an’anaviy yurisdiksiya va milliy suverenitet chegaralarini sinovdan o‘tkazuvchi
yangi huquqiy makon.

Yuridik jihatdan, kiber makon o‘ziga xos transchegaraviy xarakterga ega bo‘lgani

sababli, davlatlararo va xalqaro normalar orqali tartibga solinishini talab qiladi. Shu jumladan,
protsessual hujjatlarni elektron shaklda yuborish, ularning qabul qilinishi, e’tirof etilishi va
bajarilishi masalalari xalqaro muvofiqlashtirilgan yondashuvni talab qiladi.

3

Protsessual hujjatning mohiyati va huquqiy kuchi. Protsessual hujjatlar – bu sud ish

yurituvining turli bosqichlarida tuziladigan, subyektlar o‘rtasidagi huquqiy munosabatlarni
tartibga soluvchi va sud, prokuratura yoki boshqa vakolatli organlar tomonidan
chiqariladigan rasmiy hujjatlardir. Ular da’vo arizasi, javob arizasi, iltimosnoma, sud qarori,
chaqiruv qog‘ozi, xatlov va boshqalar shaklida bo‘ladi.

Ushbu hujjatlarning huquqiy kuchi bir necha mezonlarga asoslanadi:



hujjat qonuniy vakolatli organ tomonidan chiqarilgan bo‘lishi,



shaklga doir talablar bajarilishi (masalan, imzo, muhri mavjudligi),



yetkazilishning qonuniy mexanizmi (shaxsan, pochta, kuryer, elektron yo‘l bilan),



qabul qiluvchi tomonning tasdiqlashi.

Raqamli hujjatlar (e-hujjatlar) ushbu talablarning elektron muhitdagi ekvivalentlarini

o‘zida mujassam etgan bo‘lishi kerak: masalan, elektron imzo, QR-kod, blokcheyn asosidagi
autentifikatsiya, TSP (trusted service provider) orqali tasdiqlov.

Elektron protsessual hujjatlarning asosiy xususiyatlari. Kiber makonda almashiladigan

protsessual hujjatlar uchun quyidagi xususiyatlar dolzarb hisoblanadi:



Muomalaga layoqatlilik (legal validity):

elektron hujjat har qanday yurisdiksiyada

rasmiy hujjat deb e’tirof etilishi uchun uning haqiqiyligini tasdiqlovchi xalqaro yoki milliy
norma bo‘lishi kerak.

Page 46

CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH

IF = 5.441

Volume 3, Issue 06, Part 2 June 2025

www.in-academy.uz



Autentifikatsiya va identifikatsiya:

hujjatni yuborgan va olgan tomonlarning

shaxsini ishonchli aniqlash mexanizmlari (masalan, PKI – public key infrastructure) orqali
tasdiqlanishi.



Maxfiylik va himoya:

hujjat ichidagi ma’lumotlar faqat belgilangan shaxslarga

yetkazilishi va ularning mazmuni uchinchi tomonlarga oshkor bo‘lmasligi lozim.



Butunlik (integrity):

hujjat yuborilgan paytdagi holatida qabul qilinishi va uning

ustida har qanday o‘zgartirishlar kuzatuv ostida bo‘lishi zarur.

Bu xususiyatlar elektron hujjatni protsessual huquq ob’ekti sifatida e’tirof etish uchun

zarurdir.

Protsessual hujjatlarni raqamli muhitda yuborishning huquqiy oqibatlari. Elektron

shakldagi protsessual hujjatlarni yuborish va qabul qilish quyidagi huquqiy oqibatlarni
keltirib chiqaradi:



Huquqiy majburiyat yuklanishi:

hujjat yuborilganidan so‘ng, qabul qiluvchi tomon

unga munosabat bildirishga, sudga javob qaytarishga yoki majburiyatlarni bajarganligini
isbotlashga majbur bo‘ladi.



Ish yuritish bosqichlarining boshlanishi:

masalan, javobgarning chaqiruv qog‘ozini

olgan vaqti, protsessual muddatlarning boshlanish nuqtasi hisoblanadi.



Apellyatsiya yoki shikoyat muddati:

elektron shakldagi sud qarorini olgan kundan

boshlab hisoblanadi.

Shu sababli, elektron hujjatlarning yetkazilishi va qabul qilinishi ishonchli, aniqligi

huquqiy jihatdan kafolatlangan bo‘lishi shart.

Xalqaro normativ yondashuvlar. Xalqaro huquqda protsessual hujjatlar elektron shaklda

almashilishini tartibga soluvchi asosiy manbalar quyidagilardan iborat:



BMTning

Elektron savdo to‘g‘risidagi model qonuni (UNCITRAL, 1996)

–

hujjatlarning yuridik kuchini elektron shaklda tan oladi;



Gaaga Konvensiyasi (1965)

– chet eldagi tomonlarga hujjat yuborish

mexanizmlarini belgilaydi, ammo elektron vositalarni to‘liq qamrab olmaydi;



Yevropa Ittifoqi e-CODEX tizimi

– xalqaro hujjat almashinuvini avtomatlashtirishga

xizmat qiladi;



CIS va BRI davlatlarining

“raqamli ishonchli xizmatlar” to‘g‘risidagi ikki tomonlama

bitimlari.

Bu normativ manbalar keyingi bo‘limlarda tahlil qilinadi.
BMT va UNCITRAL Model qonunlari asosida hujjatlarni raqamli shaklda tan olish.

Birlashgan Millatlar Tashkilotining Xalqaro savdo huquqini unifikatsiyalash bo‘yicha
komissiyasi (UNCITRAL) tomonidan 1996 yilda qabul qilingan “Elektron savdo to‘g‘risidagi
Model qonun” (UNCITRAL Model Law on Electronic Commerce) global miqyosda huquqiy
e’tirof masalasiga asos bo‘lib xizmat qilmoqda.

Ushbu hujjatda bir necha asosiy tamoyillar ilgari surilgan:



Funktsional ekvivalentlik tamoyili (Functional equivalence):

elektron hujjat

qog‘ozdagi hujjat bilan teng yuridik kuchga ega bo‘lishi mumkin, agar u muayyan shartlarga
javob bersa.

4

Page 47

CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH

IF = 5.441

Volume 3, Issue 06, Part 2 June 2025

www.in-academy.uz



Raqamli imzo va autentifikatsiya vositalarining tan olinishi:

elektron imzo,

elektron muhr yoki boshqa ishonchli raqamli texnologiyalar orqali imzolangan hujjatlar
yuridik kuchga ega.



Xabarnoma yuborish va qabul qilish:

elektron shaklda yuborilgan protsessual

bildirishnomalar rasmiy hisoblanadi, agar u tomonlar o‘rtasida oldindan kelishilgan yoki
qonunchilikka muvofiq amalga oshirilgan bo‘lsa.

Bu model qonun O‘zbekiston tomonidan bevosita ratifikatsiya qilinmagan bo‘lsa-da,

2003-yildagi “Elektron raqamli imzo to‘g‘risida”gi Qonun va 2004-yildagi “Elektron hujjatlar
to‘g‘risida”gi Qonunlar aynan ushbu tamoyillarga mos holda ishlab chiqilgan.

Yevropa Ittifoqining e-CODEX tizimi. Yevropa Ittifoqi doirasida

e-CODEX

(e-Justice

Communication via Online Data Exchange) tizimi xalqaro sud-huquqiy hujjatlarni
almashishdagi eng ilg‘or texnologik va yuridik mexanizmlardan biri hisoblanadi. Bu tizim
Yevropa Komissiyasi, Council of Bars and Law Societies of Europe (CCBE) hamda European e-
Justice Portal tomonidan qo‘llab-quvvatlanadi.

5

Asosiy funksiyalari:



Yevropa davlatlari o‘rtasida

protsessual hujjatlarni real vaqt rejimida xavfsiz va

autentifikatsiyalangan holda yuborish

imkonini beradi;



Yuboruvchi tomon (masalan, sud, prokuratura yoki advokat) o‘z yurisdiktsiyasidagi

raqamli platforma orqali hujjatni yuboradi va qabul qiluvchi tomon ham xuddi shu tartibda
oladi;



Tizim

blockchain-similar auditi, raqamli shifrlash va tasdiqlovchi log-fayllar

o

rqali hujjatlarning butunligi va huquqiy kuchini ta’minlaydi;



2023 yildan e’tiboran e-CODEX tizimi Yevropa Ittifoqining majburiy standarti sifatida

e’tirof etilgan.

Tajriba shuni ko‘rsatadiki, e-CODEX orqali yuborilgan hujjatlar Yevropa sudlari

tomonidan hech qanday shaklga oid shubhalarsiz qabul qilinadi. Bu tizim xalqaro elektron
hujjatlar almashinuvining namunaviy modeliga aylangan.

Gaaga Xizmat Konvensiyasi (Hague Service Convention, 1965). Bu konvensiya

chet

eldagi tomonlarga sud va sudgacha bo‘lgan hujjatlarni rasmiy tartibda yuborish

masalasini tartibga soluvchi asosiy xalqaro hujjat hisoblanadi. Konvensiyaga 80 dan ortiq
davlat a’zo bo‘lib, u quyidagi tamoyillarni o‘z ichiga oladi:



Har bir davlat

markaziy organ

(central authority) belgilaydi;



Markaziy organ boshqa davlatlardan yuborilgan hujjatlarni mahalliy tilga tarjima

qildirgach, yurisdiktsiya doirasida qabul qiluvchiga yetkazadi;



Biroq konvensiyaning asosiy kamchiligi –

raqamli hujjatlar haqida to‘g‘ridan-to‘g‘ri

normalarning mavjud emasligi.

Shu sababli, 2020-yillardan buyon

Gaaga Konferensiyasi elektron yetkazib berish

mexanizmlarini qo‘llash imkoniyatini kengaytirish ustida ishlamoqda

. Yangi qoidalar

(soft law formatida) e-mail, maxsus portallar, e-delivery orqali yetkazib berish va raqamli
autentifikatsiyani tan olishga qaratilgan.

Mustaqil Davlatlar Hamdo‘stligi (MDH) va Osiyo davlatlarining yondashuvi.

Page 48

CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH

IF = 5.441

Volume 3, Issue 06, Part 2 June 2025

www.in-academy.uz

CIS davlatlari (MDH), xususan Rossiya, Belarus, O‘zbekiston, Qozog‘iston o‘zaro huquqiy

yordam to‘g‘risida ikki tomonlama va ko‘p tomonlama shartnomalarni tuzgan. Ularning
aksariyatida elektron hujjatlarni e’tirof etish to‘g‘ridan-to‘g‘ri belgilanmagan, biroq 2021-
yildan boshlab

“Raqamli ishonchli xizmatlar bo‘yicha o‘zaro tan olish Memorandumi”

asosida elektron imzo va hujjatlarni o‘zaro tan olishga o‘tilmoqda.

6

Masalan, Rossiya va Qozog‘iston o‘rtasida sudlar o‘zaro

ID.kz

va

Gosuslugi.ru

orqali

hujjat yuborish protokollarini ishlab chiqqan. O‘zbekistonda bu boradagi amaliyot “my.gov.uz”
portali va “E-sud” platformasi orqali amalga oshirilmoqda.

Amerika Qo‘shma Shtatlari (AQSh): Federal va shtat darajasidagi elektron tizimlar.

AQShda protsessual hujjatlarni raqamli shaklda yuborish va qabul qilish keng ko‘lamda yo‘lga
qo‘yilgan. Bunga asos bo‘lgan huquqiy manbalar quyidagilar:



Electronic Signatures in Global and National Commerce Act (ESIGN Act, 2000)

–

elektron imzolar va hujjatlarni qonuniy kuchga ega deb tan oladi;



Federal Rules of Civil Procedure

– sud ishlarini yuritishda elektron yuborilgan

hujjatlarni qabul qilishni nazarda tutadi;



CM/ECF (Case Management/Electronic Case Files)

– AQSh federal sudlarida

ishlatiladigan elektron hujjatlar boshqaruvi va almashinuvi tizimi.

Masalan, 2020-yil COVID-19 pandemiyasi paytida deyarli barcha shtatlarda virtual sud

majlislari o‘tkazilib, barcha protsessual hujjatlar

PACER

(Public Access to Court Electronic

Records) orqali yuborildi. Hujjatlar elektron imzo bilan tasdiqlandi va yuboruvchi shaxs
identifikatsiyasi PKI (public key infrastructure) asosida amalga oshirildi (Administrative
Office of the U.S. Courts, 2021).

Yevropa Ittifoqi: e-CODEX va eIDAS tizimlari integratsiyasi. Yuqorida eslatilgan

e-

CODEX

tizimidan tashqari, Yevropa Ittifoqida yana bir muhim mexanizm mavjud –

eIDAS

(electronic Identification, Authentication and Trust Services Regulation, 2014). Bu reglament:



barcha Yevropa davlatlarida raqamli identifikatsiyani o‘zaro tan olishni ta’minlaydi;



elektron imzo, muhr, vaqt tamg‘asi (timestamp), elektron yetkazish xizmatlari va

boshqa “trust services”ni huquqiy tan oladi.

2022-yilda Germaniya, Avstriya va Niderlandiya sudlari o‘rtasida e-CODEX orqali da’vo

arizasi, javob arizasi va xabarnomalarni yuborish ishlari amalga oshirildi. Har bir hujjat eIDAS
tomonidan akkreditatsiyalangan “Qualified Electronic Signature” (QES) bilan imzolangan.

7

Singapur: Integratsiyalashgan e-sud infratuzilmasi. Singapur dunyoda eng ilg‘or raqamli

sud tizimiga ega mamlakatlardan biri hisoblanadi. Bu tizim quyidagilarni o‘z ichiga oladi:



Integrated Electronic Litigation System (eLitigation):

barcha taraflar (advokat,

sudya, taraflar) yagona elektron platformada ishlaydi;



Singapore Electronic Legal Service Bureau (eLSB):

notarial tasdiqlar, e-imzolar va

hujjatlarni yuborish integratsiyalashgan.

2021-yilda Singapur oliy sudi “smart-kontrakt” asosida vujudga kelgan da’vo ishi

bo‘yicha barcha protsessual hujjatlarni elektron yuborish tartibini nazorat ostida tasdiqladi.

Xitoy Xalq Respublikasi: AI va blockchain asosida hujjat almashinuvi. Xitoyda “Internet

sudlar” faoliyati doirasida protsessual hujjatlar quyidagicha amalga oshiriladi:

Page 49

CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH

IF = 5.441

Volume 3, Issue 06, Part 2 June 2025

www.in-academy.uz



Blockchain Sud (Hangzhou Internet Court):

hujjatlarni yuborish, qabul qilish,

o‘zgartirish, o‘chirish va ko‘rib chiqish bo‘yicha barcha harakatlar blokcheyn asosida qayd
etiladi;



AI yordamida autentifikatsiya:

sudda qatnashuvchi tomonlarning shaxsini aniqlash

yuz tanish, ovoz tanish va identifikatsiya kodlari asosida amalga oshiriladi;



Elektron muhr va raqamli kod asosida ishonchlilik

ta’minlanadi.

2020-yilda Hangzhou sudi 2,5 milliondan ortiq raqamli protsessual hujjatlarni elektron

shaklda almashdi.

8

Rossiya Federatsiyasi: Gosuslugi va “Moy arbitraj” platformalari. Rossiyada elektron

hujjat aylanishi “Gosuslugi.ru” va “Мой арбитраж” portallari orqali amalga oshiriladi. 2013-
yildan Federal Arbitraj sudi tomonidan:



sudga da’vo yuborish,



hujjatlarni yuklash,



javob olish,



elektron apellyatsiya taqdim etish imkoniyatlari yaratilgan.

2019-yilda Rossiya oliy sudi elektron protsessual hujjatlarni e-imzo bilan yuborishni

majburiy qildi. Maxsus sertifikatga ega e-imzolar “Kreml kriptografik xizmatlari” orqali
verifikatsiyalanadi.

O‘zbekiston Respublikasi: E-sud va my.gov.uz platformalari. O‘zbekistonda protsessual

hujjatlarni raqamli shaklda yuborish va qabul qilish quyidagi asosiy tizimlar orqali amalga
oshirilmoqda:



E-sud platformasi (e-sud.uz):

da’vo arizasi, xabarnoma, qaror nusxasi va boshqa

hujjatlar elektron yuboriladi;



my.gov.uz

– davlat xizmatlari portali orqali ariza, shikoyat, iltimosnoma yuboriladi;



e-imzo.uz –

elektron raqamli imzo olish va tasdiqlash tizimi.

📌

2023-yilda O‘zbekiston Respublikasi Oliy sudi tomonidan tasdiqlangan qarorga

muvofiq, ish yuritish elektron shaklda amalga oshirilgan barcha ishlar yuridik kuchga ega deb
e’tirof etiladi.

Elektron hujjatlarning yuridik kuchga egalik masalasi. An’anaviy qog‘ozdagi protsessual

hujjatlar bilan solishtirganda, elektron hujjatlar ko‘plab afzalliklarga ega: tezlik, xarajatlarning
qisqarishi, geografik mustaqillik va avtomatlashtirish imkoniyati. Biroq, ularning huquqiy
kuchga egaligi masalasi qator shartlarga bog‘liq.

UNCITRAL Model Law (1996) va eIDAS Reglamenti (2014)

hujjatlarida quyidagi

tamoyillar belgilangan:



Elektron hujjat yuridik kuchga ega bo‘lishi uchun

axborotning yaxlitligi

saqlangan

bo‘lishi kerak;



Elektron shakl

shu turdagi hujjat uchun zarur bo‘lgan shaklga

teng deb e’tirof

etilishi zarur;



Elektron imzo hujjatni tasdiqlovchi shaxs bilan bog‘langan bo‘lishi va uni o‘zgartirish

mumkin emasligi isbotlanmog‘i lozim.

Page 50

CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH

IF = 5.441

Volume 3, Issue 06, Part 2 June 2025

www.in-academy.uz

O‘zbekiston Respublikasi “Elektron hujjat aylanishi to‘g‘risida”gi Qonunida (2004) 5-

moddasida ham, elektron hujjatlarda axborotning ishonchliligi va butunligi saqlangan holda,
ularning qonuniy kuchga ega ekani e’tirof etiladi.

Elektron imzo va elektron muhrning huquqiy roli. Elektron hujjatni protsessual jihatdan

kuchga ega qilishda

elektron imzo

va

elektron muhr

asosiy komponentlardir. Ular:



hujjatni yuborgan shaxsni aniqlash (autentifikatsiya);



hujjat mazmunining o‘zgarmaganini kafolatlash (integrity);



hujjatga qarshi soxtalashtirish yoki inkor qilishning oldini olish (non-repudiation).

Uch turdagi elektron imzolar

mavjud (eIDAS tasnifiga ko‘ra):

1.

Oddiy elektron imzo (SES)

– skanerlangan imzo yoki tasdiqlovchi kod.

2.

Kuchaytirilgan elektron imzo (AES)

– muayyan shaxs bilan bog‘langan, o‘zgartirish

imkoni bo‘lmagan shifrlangan imzo.

3.

Kvalifikatsiyalangan elektron imzo (QES)

– davlat tomonidan akkreditatsiyalangan

xizmat ko‘rsatuvchi tashkilot orqali tasdiqlangan, eng yuqori huquqiy kuchga ega imzo.

📌

O‘zbekistonda bu tartib “Elektron raqamli imzo to‘g‘risida”gi Qonun (2003) bilan

tartibga solinadi.

Elektron imzo milliy reestri (e-imzo.uz)

orqali beriladigan raqamli

imzolar QES maqomiga ega bo‘lib, ular davlat organlari, sudlar, hamda notariuslar tomonidan
to‘liq tan olinadi.

Raqamli hujjat aylanishi va kiberxavfsizlik zaruriyati. Protsessual hujjatlarning elektron

shaklda yuborilishi zamonaviy huquqiy jarayonlarni tezlashtirsa-da, bu bilan birga

kiberhujumlar, ma’lumotlar sizishi va hujjatlarni qalbakilashtirish

xavfini ham oshiradi.

Ayniqsa, sud ishi bilan bog‘liq bo‘lgan hujjatlar maxfiylik darajasiga ega bo‘lishi mumkin
(masalan, shaxsiy ma’lumotlar, moliyaviy hisoblar, guvohlarning shaxsiy identifikatsiyasi,
himoyalangan tibbiy ma’lumotlar).

Shu bois elektron protsessual hujjatlar almashinuvida kiberxavfsizlik protokollari

muhim o‘rin tutadi.

Asosiy xavflar va tahdidlar. Quyidagi xavf omillari hujjatlarning ishonchliligi va sud ish

yurituvining adolatini buzishi mumkin:



Man-in-the-middle attacks

– hujjat yuborilishi paytida uchinchi tomon uni o‘zgartirib

yuboradi yoki uni o‘z foydasiga ishlatadi;



Phishing va spoofing

– qabul qiluvchi tomon yolg‘on domenlar yoki noto‘g‘ri elektron

manzillar orqali noto‘g‘ri hujjat oladi;



Data breach

– protsessual hujjatlar ommaviylashib ketadi yoki maxfiy guvohlarning

ma’lumotlari oshkor qilinadi;



DoS/DDoS hujumlari

– sud yoki davlat tizimlari ishlamay qolishi va hujjat yetkazib

berish vaqtincha to‘xtashi.

Smart-kontraktlar: tushunchasi va protsessual hujjatlar bilan bog‘liqligi. Smart-kontrakt

(aqlli kontrakt) – bu o‘zida shartnoma shartlarini kod ko‘rinishida mujassam etgan, blokcheyn
texnologiyasiga asoslangan va o‘z-o‘zini bajaruvchi raqamli hujjatdir.

9

Bu kontraktlar ishga tushirilgach:



Ular avtomatik tarzda tegishli hujjatlarni yuboradi;



Jarayonni shartnoma tomonlari, sud yoki hakamlik instituti ishtirokisiz boshqaradi;



Har bir faoliyat blokcheynga yoziladi – bu shaffoflik va ishonchlilikni ta’minlaydi.

Page 51

CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH

IF = 5.441

Volume 3, Issue 06, Part 2 June 2025

www.in-academy.uz

📌

Masalan, arbitraj bitimi smart-kontraktga joylashtirilgan bo‘lsa, da’vo beruvchi tomon

shart buzilganini isbotlagach, tizim avtomatik ravishda protsessual bildirishnoma
(notification of claim) va boshqa hujjatlarni yuboradi.

Smart-kontraktlar orqali protsessual hujjatlarni avtomatik yuborish. Smart-kontraktlar

quyidagi imkoniyatlarni taqdim etadi:



Trigger-based notice delivery:

muayyan voqea sodir bo‘lganida (masalan, to‘lovning

kechiktirilishi), tizim avtomatik ravishda hujjat yuboradi;



Decentralized evidence storage:

har bir yuborilgan hujjat blokcheynga yoziladi, bu

esa ishonchli va o‘zgarmas dalil bo‘lib xizmat qiladi;



Timestamp verification:

yuborilgan vaqt va yuboruvchining manzili kriptografik

tamg‘a bilan tasdiqlanadi.

📌

2022-yilda Estoniyada pilot tarzida yuritilgan “Smart Process Notice System”

loyihasida ijara shartnomasi buzilgan taqdirda bildirishnoma avtomatik yuborilgan, bu esa
protsessual muomala vaqtini 80% ga qisqartirgan.

10

Sun’iy intellekt (AI) yordamida hujjat tahlili va almashuvi. Sun’iy intellekt

texnologiyalari protsessual hujjatlar aylanishini yanada avtomatlashtirish va optimallashtirish
imkonini beradi. AI tizimlari quyidagilarni amalga oshiradi:



Natural Language Processing (NLP):

hujjat mazmunini tahlil qilish, avtomatik

tarjima va klassifikatsiya qilish;



Predictive modeling:

protsessual ish yurituvdagi ehtimoliy natijalarni oldindan

taxmin qilish (masalan, hujjat yetkazilmagan bo‘lsa, xavf darajasini baholash);



Intelligent routing:

hujjatlarni tegishli bo‘lim, sud, yoki javobgarga avtomatik

yetkazish.

AQShning Delaware shtatida eDiscovery platformalarida AI yordamida yuborilgan

hujjatlarning relevanti avtomatik saralanmoqda.

11

AI asosidagi huquqiy chat-botlar orqali hujjat yuborish. AI chat-botlar

foydalanuvchilarga huquqiy yordam berish va protsessual hujjatlarni tayyorlash, yuborish va
kuzatib borish imkoniyatini beradi:



Avtomatik shakllantirish:

da’vo arizasini tayyorlash uchun zarur savollarni berib,

to‘g‘ri formatda hujjat yaratish;



QR-kod va API orqali yuborish:

tayyorlangan hujjatni my.gov.uz, e-sud.uz kabi

platformalarga integratsiyalashgan tarzda yuborish;



Holatni monitoring qilish:

qabul qiluvchining tasdiqlashi, yuborish vaqti va statusi

haqida real vaqt rejimida xabar berish.

O‘zbekiston Innovatsiyalar vazirligi 2023-yil “Huquqiy yordam” AI-botini ishlab chiqdi.

U orqali fuqarolar ma’lum shakldagi hujjatlarni elektron shaklda avtomatik tayyorlay
olishmoqda.

Smart-kontraktlar va AI asosida huquqiy muammolar. Yuqoridagi imkoniyatlar bilan bir

qatorda quyidagi huquqiy muammolar mavjud:



Javobgarlik masalasi:

AI yoki smart-kontrakt noto‘g‘ri hujjat yuborsa, kim javobgar

bo‘ladi?

Page 52

CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH

IF = 5.441

Volume 3, Issue 06, Part 2 June 2025

www.in-academy.uz



Sud tomonidan tan olinmaslik riski:

ko‘pgina yurisdiktsiyalarda avtomatik

hujjatlarni sudlar to‘liq tan olmaydi;



Ochiq manbali tizimlar orqali ma’lumotlar sizib chiqishi xavfi;



Kodekslar va protsessual qonunlarga muvofiqlik:

avtomatlashtirilgan hujjat

yuborish holatlari hali ko‘plab yurisdiktsiyalarda huquqiy asosga ega emas.

O‘zbekistonda quyidagilarni joriy qilish istiqbollari mavjud:



Smart-sud modeli:

arbitraj, iqtisodiy sudlar va davlat xizmatlari doirasida smart-

kontraktlar orqali avtomatik hujjat almashish tizimi;



AI yordamida da’vo tayyorlovchi modul:

my.gov.uz platformasida sun’iy intellekt

asosidagi hujjat shakllantiruvchi xizmatlar;



Tokenlashtirilgan hujjatlar reestri:

raqamli tasdiqlangan protsessual hujjatlarni

blokcheyn reestrida saqlash va kuzatish.

Qonunchilikdagi mavjud muammolar:

1.

Raqamli protsessual hujjatlarning huquqiy maqomi bo‘yicha tafsilotlarning

yetishmasligi:

o

Sud kodekslarida “elektron hujjat” tushunchasi umumiy tarzda yoritilgan, ammo

sud

buyruqlari, e-apellyatsiya, elektron chaqiruvlar

uchun alohida protsedura yo‘q.

2.

O‘zaro tan olish muammosi:

o

Elektron hujjatlarni xorijiy davlatlar tomonidan tan olish mexanizmlari yo‘q yoki juda

cheklangan.

o

O‘zbekiston hali ham

Gaaga Xizmat Konvensiyasi (1965)

va

UNCITRAL elektron

savdo qonunlarini to‘liq ratifikatsiya qilmagan.

3.

e-Imzo tizimining cheklanganligi:

o

E-imzo faqat davlat reestrida ro‘yxatdan o‘tgan qurilmalarda ishlaydi; chet elliklar

yoki xorijdagi foydalanuvchilar uchun mavjud emas.

o

Biometrik autentifikatsiya yoki 2FA protokollari majburiy emas.

4.

AI va smart-kontraktlar uchun huquqiy zamin yo‘qligi:

o

“Sun’iy intellekt” tushunchasi qonunchilikda mavjud emas.

o

Smart-kontraktlarning tan olinishi yoki tartibga solinishi bo‘yicha huquqiy asos yo‘q.

5.

Kiberxavfsizlik texnik reglamentlari yetishmasligi:

o

ISO/IEC 27001, NIST kabi xalqaro standartlar asosida milliy texnik reglament ishlab

chiqilmagan.

O‘zbekiston Respublikasining elektron hujjat aylanishi sohasidagi huquqiy bazasini

takomillashtirish maqsadida bir qator tizimli takliflar ilgari surilishi mumkin. Eng avvalo, sud
protsessual kodekslariga zarur o‘zgartishlar kiritilishi lozim. Jumladan, “elektron protsessual
hujjat” tushunchasini huquqiy jihatdan aniq va izchil ta’riflash talab etiladi. Hozirgi kunda
mavjud kodekslarda ushbu tushuncha noaniq ifoda etilgan bo‘lib, bu amaliyotda turli
talqinlarga sabab bo‘lmoqda. Shuningdek, elektron shaklda sud buyruqlari, iltimosnomalar,
chaqiruv qog‘ozlari va boshqa protsessual hujjatlarni yuborishning aniq tartibi va
protsedurasi belgilanishi zarur. Bunda hujjatning yetkazilganligini tasdiqlovchi mexanizm
sifatida elektron raqamli imzo va vaqt tamg‘asi (timestamp) texnologiyalaridan foydalanish
majburiy etib belgilanishi lozim.

Shu bilan birga, chet davlatlardan yuborilgan elektron hujjatlarni tan olish uchun

alohida mexanizm ishlab chiqilishi zarur. Bu borada birinchi navbatda O‘zbekiston

Page 53

CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH

IF = 5.441

Volume 3, Issue 06, Part 2 June 2025

www.in-academy.uz

Respublikasining Gaaga Xizmat Konvensiyasiga (1965) qo‘shilishi tavsiya etiladi. Konvensiya
a’zoligi orqali chet eldagi protsessual hujjatlarning rasmiy tan olinishi va o‘zaro yuritilishi
yo‘lga qo‘yiladi. Shuningdek, UNCITRAL tomonidan ishlab chiqilgan Elektron savdo
to‘g‘risidagi model qonunlarni milliy qonunchilikka integratsiya qilish ham huquqiy asosni
mustahkamlashga xizmat qiladi. Bundan tashqari, Yevropa Ittifoqining eIDAS Reglamenti
asosida elektron imzolarni o‘zaro tan olish tartibini belgilash O‘zbekiston sud tizimining
xalqaro integratsiyasiga xizmat qiladi.

E-imzo tizimini xalqaro miqyosda takomillashtirish uchun ham bir qator chora-tadbirlar

zarur. Xususan, xorijiy fuqarolarga masofaviy tarzda elektron imzo olish imkoniyatini yaratish
(remote ID) global sud-huquqiy aloqalarni yengillashtiradi. Shu bilan birga,
foydalanuvchilarni autentifikatsiya qilishda biometrik vositalar (barmoq izi, yuzni aniqlash)ni
joriy etish orqali xavfsizlik darajasi oshiriladi. Bundan tashqari, “ishonchli xizmat ko‘rsatuvchi
tashkilot” (Trusted Service Provider – TSP) instituti milliy qonunchilikda mustahkamlanishi
va litsenziyalash tartibi ishlab chiqilishi kerak.

Raqamli transformatsiya sharoitida sun’iy intellekt (AI) va smart-kontraktlar

imkoniyatlaridan foydalanish huquqiy asosga ega bo‘lishi lozim. Bu borada “Sun’iy intellekt
to‘g‘risida”gi alohida qonunni ishlab chiqish va unda AI orqali yaratilgan yoki ishlov berilgan
hujjatlarning huquqiy maqomi aniq belgilanishi kerak. Shuningdek, smart-kontraktlar asosida
yuborilgan protsessual hujjatlarning tan olinishi va ularni sud jarayonida qo‘llash imkoniyati
alohida qonuniy tartibga solinishi lozim. O‘zbekiston sud tizimida AI yordamida
avtomatlashtirilgan xabarnoma yuborish, hujjatni avtomatik saralash va monitoring qilish
funksiyalarini o‘z ichiga olgan pilot loyihalarni bosqichma-bosqich joriy etish muhim
ahamiyatga ega.

Kiberxavfsizlik sohasida esa xalqaro standartlarga mos milliy texnik reglamentlarni

ishlab chiqish dolzarbdir. Jumladan, ISO/IEC 27001 standarti asosida axborot xavfsizligini
ta’minlashga qaratilgan texnik reglament qabul qilinishi lozim. Bunga qo‘shimcha ravishda,
sud organlarining axborot tizimlari uchun majburiy xavfsizlik auditi tizimi joriy etilishi zarur.
Bu, birinchidan, tizimdagi zaifliklarni aniqlashga yordam beradi, ikkinchidan, hujjatlar
maxfiyligi va butunligini kafolatlaydi. Oxir-oqibatda, huquqiy ishonch va fuqarolarning
raqamli sud tizimiga bo‘lgan ishonchi mustahkamlanadi.

Xulosa va tizimli takliflar.

Kiber makonda protsessual hujjatlarni almashish zamonaviy

sud-huquqiy tizimlar uchun ajralmas zaruratga aylangan. Raqamli transformatsiya jarayonlari
global miqyosda yuritilayotgan ish yurituv mexanizmlarini tubdan o‘zgartirmoqda. Hujjatlar
almashinuvi tezkorligi, huquqiy aniqlik, ishonchlilik va xavfsizlik kabi mezonlarga javob
berishi zarur. Bu esa o‘z navbatida, har bir davlatdan elektron hujjat aylanishini huquqiy,
texnik va institutsional jihatdan to‘laqonli tartibga solishni talab qiladi.

Tadqiqot davomida xalqaro standartlar — BMTning UNCITRAL model qonunlari,

Yevropa Ittifoqining eIDAS reglamenti va e-CODEX tizimi, AQShning federal CM/ECF tizimi,
Singapurning eLitigation modeli, Xitoy va Rossiyaning innovatsion yondashuvlari chuqur
tahlil qilindi. Ushbu tizimlarning umumiy xususiyati — ular raqamli protsessual hujjatlarni
yuborish, autentifikatsiya qilish, huquqiy kuchini tan olish va xavfsiz muhitda saqlash
mexanizmlarini ta’minlaganligidir. Ayniqsa, avtomatlashtirilgan tizimlar, elektron imzo,
blokcheyn, sun’iy intellekt va smart-kontraktlar orqali hujjat almashishning yangi bosqichi
yuzaga kelayotgani kuzatildi.

Page 54

CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH

IF = 5.441

Volume 3, Issue 06, Part 2 June 2025

www.in-academy.uz

O‘zbekiston Respublikasi qonunchiligida bu borada muayyan huquqiy asoslar mavjud

bo‘lsa-da, ularning amaliy qo‘llanilishi cheklangan. Amaldagi “Elektron raqamli imzo
to‘g‘risida”, “Elektron hujjat aylanishi to‘g‘risida”, “Axborotlashtirish to‘g‘risida” kabi qonunlar
xalqaro standartlar asosida ishlab chiqilgan bo‘lsa-da, ularni sud ish yurituviga tatbiq etish
mexanizmlari to‘liq ishlab chiqilmagan. Masalan, fuqarolik, iqtisodiy va ma’muriy protsessual
kodekslarda elektron protsessual hujjatlar haqida faqat umumiy normalar mavjud bo‘lib,
amaliyotga mos protseduralar yetishmaydi.

Shuningdek, O‘zbekiston xorijiy hujjatlarning tan olinishi, ularning elektron shakldagi

shakli, xorijiy e-imzo va raqamli autentifikatsiyani qabul qilish borasida haligacha xalqaro
darajadagi muvofiqlikni ta’minlay olmagan. Bu esa xalqaro arbitraj, investorlik nizolari,
transchegaraviy protsessual holatlarda qonuniy noaniqliklarga sabab bo‘ladi. Chet elda
yaratilgan hujjatlarning O‘zbekistonda yuridik kuchga ega bo‘lishi uchun o‘zaro tan olish
tamoyillari va xalqaro konvensiyalarga a’zo bo‘lish zarur.

Bundan tashqari, raqamli hujjatlar bilan ishlashda kiberxavfsizlik masalasi alohida

e’tiborga loyiq. Hozirgi bosqichda ma’lumotlar sizib chiqish xavfi, sun’iy intellekt vositalari
orqali qalbakilashtirish, texnik autentifikatsiya yetishmovchiligi, va noto‘g‘ri yuritilgan
raqamli arxivlar muhim muammolardan hisoblanadi. Shu sababli, O‘zbekiston uchun ISO/IEC
27001 kabi xalqaro xavfsizlik standartlarini joriy qilish, sud axborot tizimlariga xavfsizlik
auditi tizimini joriy etish dolzarb vazifa hisoblanadi.

Kelajak istiqbolida, O‘zbekiston sun’iy intellekt va smart-kontraktlar yordamida

avtomatlashtirilgan protsessual jarayonlarga o‘tishi mumkin. Buning uchun tegishli
qonunchilik bazasi yaratilishi, tajriba sifatida pilot loyihalar joriy qilinishi va ilg‘or xorijiy
texnologiyalar lokal sharoitga moslashtirilishi lozim. Ayniqsa, AI yordamida da’vo arizalarini
tayyorlash, shaxsiy hujjatlarni saralash va avtomatik bildirishnomalar yuborish kabi amaliy
texnologiyalar huquqiy tizimga ijobiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin.

Shunday qilib, kiber makonda protsessual hujjatlarni almashish masalasi nafaqat texnik,

balki strategik huquqiy islohotlar doirasida ko‘rilishi lozim. Raqamli huquqiy muhitni yaratish
orqali sud tizimining shaffofligi, fuqarolarning huquqiy himoyasi va xalqaro ishonch
mustahkamlanadi.

Ushbu maqolada ilgari surilgan takliflar — qonunchilikdagi bo‘shliqlarni to‘ldirish,

xalqaro tajribalarni inkorporatsiya qilish, texnologik xavfsizlikni ta’minlash va sud-huquq
tizimini zamonaviylashtirishga qaratilgan muhim strategik chora-tadbirlar sifatida
baholanishi mumkin. O‘zbekiston uchun bu yo‘nalishda kompleks yondashuv asosida huquqiy,
texnologik va institutsional transformatsiyani amalga oshirish dolzarb va zaruratga aylangan

Adabiyotlar ro‘yxati:

1. Administrative Office of the U.S. Courts. (2021). PACER and CM/ECF overview. Retrieved
from https://pacer.uscourts.gov
2. Brenner, S. W. (2010). Cybercrime: Criminal threats from cyberspace. Praeger.
3. Cui, Y., & Zhang, X. (2021). Blockchain justice in China: Case study of Hangzhou Internet
Court. China Legal Science, 9(2), 45–67.
4. Estonian Ministry of Justice. (2022). Smart Process Pilot Report. Tallinn.
5. European Commission. (2022). e-CODEX: e-Justice Communication via Online Data
Exchange. Retrieved from https://ec.europa.eu/info/policies/justice-and-fundamental-
rights/e-justice/e-codex_en

Page 55

CENTRAL ASIAN JOURNAL OF ACADEMIC
RESEARCH

IF = 5.441

Volume 3, Issue 06, Part 2 June 2025

www.in-academy.uz

6. European e-Justice Portal. (2022). e-CODEX and eIDAS integration in cross-border justice.
Retrieved from https://e-justice.europa.eu
7. GovTech Singapore. (2022). Singpass for Digital Government Services. Retrieved from
https://www.singpass.gov.sg
8. Hague Conference on Private International Law (HCCH). (2021). Practical Handbook on the
Operation of the Service Convention.
9. ISO/IEC. (2013). Information technology – Security techniques – Information security
management systems – Requirements (ISO/IEC 27001).
10. Katz, D. M., & Bommarito, M. J. (2021). Legal informatics and artificial intelligence in US
courts. Journal of Law and Technology, 14(3), 125–147.
11. Lorraine v. Markel American Insurance Co., 241 F.R.D. 534 (D. Md. 2007).
12. National Institute of Standards and Technology. (2020). Framework for improving critical
infrastructure cybersecurity (Version 1.1). U.S. Department of Commerce. Retrieved from
https://www.nist.gov/cyberframework
13. O‘zbekiston Respublikasi “Axborotlashtirish to‘g‘risida”gi Qonuni, 2003-yil 11-dekabr.
https://lex.uz
14. O‘zbekiston Respublikasi “Elektron hujjat aylanishi to‘g‘risida”gi Qonuni, 2004-yil 29-
aprel. https://lex.uz
15. O‘zbekiston Respublikasi “Elektron raqamli imzo to‘g‘risida”gi Qonuni, 2003-yil 11-
dekabr. https://lex.uz
16. O‘zbekiston Respublikasi “Kiberxavfsizlik to‘g‘risida”gi Qonuni, 2022-yil 15-aprel.
https://lex.uz
17. O‘zbekiston Respublikasi “Shaxsga doir ma’lumotlar to‘g‘risida”gi Qonuni, 2019-yil 2-iyul.
https://lex.uz
18. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Farmoni PF–56, 2023-yil 1-may. https://lex.uz
19. O‘zbekiston Respublikasi Oliy sudi. (2023). Elektron ish yuritish tartibining joriy etilishi
to‘g‘risidagi qaror. https://sud.uz
20. Regulation (EU) No 910/2014 of the European Parliament and of the Council of 23 July
2014 on electronic identification and trust services for electronic transactions in the internal
market (eIDAS Regulation). Official Journal of the European Union.
21. Regulation (EU) 2016/679 of the European Parliament and of the Council of 27 April 2016
on the protection of natural persons with regard to the processing of personal data and on the
free movement of such data (General Data Protection Regulation). Official Journal of the
European Union.
22. Singapore Ministry of Law. (2022). eLitigation System Overview. Retrieved from
https://www.elitigation.sg
23. Svantesson, D. J. B. (2021). International law and the Internet. Oxford University Press.
24. Szabo, N. (1997). The idea of smart contracts. Retrieved from https://www.fon.hum.uva.nl
25. United Nations Commission on International Trade Law. (1996). UNCITRAL Model Law on
Electronic Commerce with Guide to Enactment. New York: United Nations.
26. Eurasian Economic Commission. (2021). Memorandum on mutual recognition of digital
trust services. Retrieved from https://eec.eaeunion.org