CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
89
MUXTOR AVEZOV XAYOTI VA IJODI
Nurullayeva Jazira
Navoiy Davlat Pedagogika Instituti Rus va qozoq filologiyasi fakulteti
Qozoq tili va adabiyoti yo'nalishi 3 kurs talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.14007011
Annotatsiya.
Ushbu maqolada, ijodkorning qozoq xalqi tarixidagi o`mi va
ahamiyatiga bu qadar yuksak baho berayotgan, qozoq milliy nasrini aynan
mana shu inson yuqori pog'onaga ko'targan va dastlabki yirik roman-epopeyani
yaratgan, shuningdek u ko'plab yorqin va badiiy mukammal hikoya va
pyesalari, rus va Ovrupa mumtoz adabiyotidan qilgan tarjimalari bilan qozoq
adabiyotini dunyoga tanitgan Muxtor Avezovning ijodkor sifatidagi o'ziga
xosligi uy-xayollarining kengligi, iste'dodining g'oyatda serqirraligi va ilohiy
qobiliyatida haqida fikr yuritiladi.
Kalit so`zlar.
Muxtor Avezov, pyesa, roman-epopeya, hikoya, nasriy.
Abstract.
This article says that it was this man who raised Kazakh national
prose to a higher level and created the first great epic novel, as well as many
bright and artistically perfect stories and the originality of Mukhtar Avezov.
Kazakh literature to the world with its plays, translations of Russian and
European classical literature is reflected in the breadth of his imagination, the
extraordinary brilliance of his talent, his divine abilities.
Keywords.
Mukhtar Avezov, play, epic novel, story, prose.
Har qanday xalq haqidagi eng to'kis va eng xolis tasavvur shu xalqning
noyob iste'dod sohiblari, avvalo, yozuvchi-shoirlari asarlarida, san'atkorlari
ijodida o'z ifodasini topadi. Shu bois biz Qozog'iston degan bepoyon va betakror
o'lka, qozoq degan bag'ri keng, tanti xalq haqida gapirganda dastavval Abay
singari ushbu millatning taniqli ma'naviyat namoyandalarini esga olamiz. Ancha
keyinroq shakllangan ziyolilar avlodidan esa, avvallo, albatta Muxtor Avezovni
eslaymiz. Qozoq xalqiga xos bo'lgan ma'naviy qudrat va beqiyos iste'dodni
aynan mana shu ziyoli va yuksak ma'rifatli inson o'zida mujassam etgan edi.
Muxtor Avezov qozoq adabiyoti tarixining ko‘zga ko‘ringan namoyandasi
bo‘lib, adabiyotshunoslik sohasiga qo‘shgan hissasi, keng ko‘lamli ijodiy ishlari
bilan mashhur. Muxtor Avezov – qozoq adabiyotiga qo‘shgan salmoqli hissasi
bilan tanilgan atoqli qozoq yozuvchisi va dramaturgi. Uning asarlari inson
tabiati, ijtimoiy muammolar va madaniy o‘ziga xoslikni chuqur o‘rganishi bilan
ajralib turadi. Avezov hayoti va ijodi Qozoqiston adabiy manzarasini
shakllantirishda hal qiluvchi rol oʻynadi va qozoq adabiyoti rivojiga doimiy
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
90
taʼsir koʻrsatdi. Avezov yozuvchi iste’dodi va adabiyotga erta qiziqishini
namoyon etdi.
Muxtor Umarxonovich Avezov (1897-1961) Qozoq adabiyotining yirik
namoyandasi va olimidir. U nafaqat yozuvchi, balki dramaturg va tarixchi
sifatida ham tanilgan. Avezovning ijodiy merosi qozoq xalqining hayotini,
madaniyatini va tarixini aks ettiruvchi asarlarni o'z ichiga oladi. Bunday
qiyinchiliklarga qaramay, u yoshligidayoq yozishga ishtiyoqi paydo bo‘ldi va
adabiyot bilan shug‘ullanadi. Avezovning ilk asarlarida qozoq xalqining bu
davrdagi kurashlari, intilishlari oʻz aksini topgan boʻlib, qashshoqlik,
adolatsizlik, yaxshi hayotga intilish mavzularini oʻrgangan. Avezov asarlari
she’riyat va nasrdan tortib, adabiy tanqid va tarixiy fantastikagacha bo‘lgan turli
janr va mavzularni qamrab olgan. Avezovning nasriy asarlarida koʻpincha
ijtimoiy-siyosiy masalalar yoritiladi, oʻzlik, xotira, ozodlik va adolat uchun
kurash kabi mavzular oʻrganiladi.
Avezovning eng mashhur asarlaridan biri uning “Abay yo‘li” epopeyasi
bo‘lib, u yaxshi kelajakni orzu qilgan, lekin oxir-oqibat hayotning og‘ir
haqiqatlari tomonidan to‘silgan bir guruh qozoq yoshlari haqida hikoya qiladi.
Asar qozoq adabiyotining durdona asari sifatida e’tirof etilgan bo‘lib, ko‘plab
tillarga tarjima qilingan va insoniy holatni kuchli tasvirlashi bilan xalqaro
miqyosda e’tirof etilgan. Avezov epoepeya byozishdan tashqari, o‘zining chuqur
mulohazali va o‘ylantiruvchi dramalari bilan mashhur dramaturg ham bo‘lgan.
Uning pyesalari ko‘pincha insonlar o‘rtasidagi munosabatlarning murakkab
tomonlarini o‘rganib chiqdi, sevgi, xiyonat va tartibsiz dunyoda ma’no izlash
mavzularini o‘rgandi. Avezovning teatrlashtirilgan asarlari o‘zining innovatsion
hikoya usullari va tomoshabinlarni chuqur emotsional darajada jalb qila olishi
uchun yuqori baholandi.
Avezovning eng mashhur asari "Abay yo'li" epopeyasi bo'lib, unda XIX
asrda yashagan qozoq xalqining hayoti va madaniyati tasvirlanadi. Ushbu
epopeya muallifning eng yirik asarlaridan biridir va qozoq adabiyotining
qimmatli durdonasiga aylangan.
-Asarlaridan ba'zilari: "Abay" va "Abay yo'li" - Abay Kunanbayevning
hayoti va faoliyatini aks ettiruvchi epopeya.
-"Enlik-Kebek" - Qozoq xalq dostoniga asoslangan drama asari.
-"Tohir va Zuhra" - An'anaviy sevgi dostonini aks ettiruvchi asar.
Avezovning asarlari nafaqat badiiy qiymatga ega, balki tarixiy va madaniy
ahamiyatga ham ega. Uning ijodi qozoq adabiyotining rivojlanishiga katta hissa
qo'shgan va qozoq xalqining madaniy merosini saqlashda katta rol o'ynagan.
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
91
Avezovning ijodiy faoliyati keng qamrovli. Uning "Tohir va Zuhra" asari alohida
e'tiborga molik. Bu asarda uzoq tarixiy davrda yuz bergan voqealar ko'plab
simbolik mazmun kasb etadi. Bundan tashqari, "Enlik-Kebek" asari Avezovning
dramaturgiya sohasidagi ijodi sanaladi. Ushbu asar teatr sahnasida ko'plab
yillar davomida ijro etilib kelinmoqda va muxlislar tomonidan katta qiziqish
bilan kuzatilmoqda.
Avezovning asarlarida xalqning tarixi, urf-odatlari va madaniyati chuqur
aks etgan. Uning asarlarini o'rganish orqali qozoq xalqining madaniy merosi va
tarixiy voqealarini ham chuqurroq tushunish mumkin. Avezovning asarlari
ko‘plab tillarga tarjima qilingan va dunyo olimlari va tanqidchilari tomonidan
keng o‘rganilib, tahlil qilingan. Uning asarlari o‘zining chuqur ijtimoiy sharhi,
jonli xarakteristikasi, lirik nasri bilan yuksak baholangan. Avezovning qozoq
adabiyotiga qo‘shgan hissasi uni ko‘plab mukofot va maqtovlarga sazovor
bo‘lib, o‘z avlodining eng muhim adiblaridan biri sifatidagi obro‘sini
mustahkamladi. Avezovning adib va mutafakkir sifatidagi merosi Qozoqiston va
uning tashqarisida hamon aks-sado berib, yozuvchi va olimlarning yangi
avlodlarini mintaqa adabiy merosi bilan shug‘ullanishga ilhomlantirmoqda.
Uning qozoq adabiyoti va madaniyatiga qo‘shgan hissasi ko‘pchilik tomonidan
e’tirof etilgan bo‘lib, faoliyati davomida ko‘plab mukofot va maqtovlarga
sazovor bo‘lgan. Avezovning ijodkorlik, intellektual erkinlik va ijtimoiy adolat
qadriyatlariga sodiqligi o‘z jamiyatiga mazmunli ta’sir ko‘rsatishga intilayotgan
yozuvchi va tanqidchilar uchun namuna bo‘lib xizmat qiladi.
Avezov o‘z ijodi bilan bir qatorda samarali adabiyotshunos va olim ham
bo‘lgan. Uning ocherk va tanqidlari chuqur tahlil va mushohadaga ega bo‘lib,
boshqa qozoq adiblari ijodi, shuningdek, adabiyot va madaniyatdagi kengroq
yo‘nalishlar haqida qimmatli nuqtai nazarlarni taklif etadi. Avezovning tanqidiy
asarlarida uning Qozoqiston adabiy anʼanalari bilan chuqur aloqadorligi,
tanqidiy fikrlash va badiiy ifoda qadriyatlarini targʻib qilishga sodiqligi aks
etgan. Avezov ijodini chuqur o‘rganish, ularning ahamiyatini qozoq adabiyoti
kontekstida tahlil qilish imkoniga ega bo‘ldim. Uning insoniyat tajribasining
murakkabliklarini shu qadar tiniq va chuqur aks ettira olishi mening tadqiqotim
va yozishim uchun ilhom manbai bo‘ldi. Avezovning asarlari bugungi kunda
ham o‘quvchilarda aks-sado berib, tez o‘zgarib borayotgan dunyoda muhabbat,
yo‘qotish va ma’no izlash kabi abadiy mavzularga bag‘ishlangan.
Xulosa qilib aytadigan bo‘lsak, Muxtor Avezovning hayoti va ijodi adabiyotning
umuminsoniy tajribamizni yoritishdagi qudratidan dalolat beradi. Uning inson
tabiati, ijtimoiy muammolar, madaniy o‘zlikni anglash murakkabligi haqidagi
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
92
mulohazalari qozoq adabiyoti gobelenini boyitib, butun dunyo kitobxonlarida
doimiy ta’sir o‘tkazdi. Avezovning yozuvchi va dramaturg sifatida qoldirgan
merosi yozuvchi va olimlarning kelajak avlodlarini ilhomlantirishda davom etib,
uning adabiyotga qo‘shgan hissalari uzoq yillar esda qolishi va ulug‘lanishini
ta’minlamoqda. Umuman olganda, Muxtor Avezov hayoti va ijodi adabiyotning
zamonamizning dolzarb masalalari bilan shug‘ullanishi, fikr va mulohazalarni
uyg‘otuvchi, o‘zgarish va o‘zgarishlarga ruhlantiruvchi qudratini yaqqol
namoyon etadi. Avezov qalamiga mansub asarlar o‘zining azaliy dolzarbligi va
insoniy holatga oid teran fikrlari bilan o‘rganilib, qadrlanadi. Avezov merosi
qozoq adabiyoti va madaniyatining yuksak namoyandasi sifatida kelgusi
avlodlar uchun saqlanib qoladi, yozma so‘z orqali insoniyat tajribasining qa’rini
o‘rganishga intilayotgan barcha uchun ilhom va donolik mayoqi bo‘lib xizmat
qiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Muxtor Avezov. "Abay" romani. T. 1959
2. Xamrayev F. Mutanosiblik.T., 2000
3. Muxtor Avezov. Oboy haqidagi romanlarim ustida olib borgan ishlarim. "Sharq
yulduzi" jurnali. 1960 yil.
4. www.ziyonet.uz ARXI ARXIV.UZ
5. www.pedagog.uz
