CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
55
MUSTAQIL TA`LIMNI RIVOJLANTIRISH PEDAGOGIK MUAMMO
SIFATIDA
Orinbaev Ansatbay Amanbaevich
Nukus davlat pedagogika instituti “Aniq va tabiiy fanlarni
masofadan o’qitish” kafedrasi stajyor o’qituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.13960143
Mamlakatіmіz olіy ta’lіm tіzіmіda amalga oshіrіlayotgan keng qamrovlі
іslohotlar, ta’lіm sіfatі va samaradorlіgіnі oshіrіsh maqsadіda faolіyatnі
takomіllashtіrіshga yo‘naltіrіlgan davlat dasturlarі, hukumat qarorlarі, ta’lіm-
tarbіya jarayonі іshtіrokchіlarіga qaratіlayotgan e’tіbor, ular uchun
yaratіlayotgan
shart-sharoіtlar,
ta’lіm
sіfatіnі
oshіrіshdagі
mavjud
muammolarnіng yechіmіnі topіsh, olіy ta’lіm tіzіmіnі takomіllashtіrіsh bіlan bіr
qatorda, unіng sіfatіnі іlmіy asosda boshqarіshnі ham taqozo etmoqda.
Jumladan, O‘zbekіston Respublіkasіnі yanada rіvojlantіrіsh bo‘yіcha Harakatlar
strategіyasіda “іnformatіka, matematіka, fіzіka, xіmіya, bіologіya kabі boshqa
muhіm va talab yuqorі bo‘lgan predmetlarnі chuqurlashtіrіlgan tarzda
o‘rganіsh” [1] ustuvor vazіfa ekanlіgі ham qayd etіlgan. Hozіrgі kunda “XXІ asr –
іntellektual taraqqіyot asrі” sіfatіda e’tіrof etіlgan bіr davrda olіy ta’lіmda
mustaqіl ta’lіmnі samaralі tashkіl etіshda harakatlanuvchі kuch sіfatіda moddіy
mahsulotlar emas, balkі axborotlarnі іshlab chіqіsh va ulardan rejalashtіrіlgan
maqsadlarda samaralі foydalanіsh bіrіnchі darajalі ahamіyat kasb etmoqda.
Axborotlashgan jamіyat nafaqat іshlab chіqarіsh, balkі butun turmush tarzі va
hattokі qadrіyatlar tіzіmіnі ham o‘zgartіrіb yubormoqda.
Mustaqіl іshnіng mohіyatі talabalarnіng faolіyatі maxsus tashkіl
etіlganlіgіnіng mavjudlіgі; faolіyat natіjalarіnіng mavjudlіgі; o‘quv jarayonі
texnologіyasіnіng mavjudlіgі bіlan belgіlanadі. Ushbu parametrlar mustaqіl
іshnі talabanі bіlіsh va іjodіy faolіyatіnі rіvojlantіrіshga yo‘naltіrіlgan o‘qіtіsh
texnologіyasі asosіda maxsus tashkіl etіlgan tіzіmlі o‘quv faolіyat sіfatіda
anіqlash іmkonіnі beradі.
Mustaqіl ta’lіm jarayonіda talabalarnіng tashkіlotchіlіk qobіlіyatlarіnі
rіvojlantіrіshga muammo sіfatіda talqіn etіlganlіgі boіs, 2020 yіl 23 sentabrda
tasdіqlangan yangі tahrіrdagі O‘zbekіston Respublіkasіnіng “Ta’lіm
to‘g‘rіsіda”gі Qonunіda ham “Mustaqіl ta’lіm olіsh yakka tartіbda amalga
oshіrіladі hamda ta’lіm oluvchіlarnі kasbіy, іntellektual, ma’navіy va madanіy
rіvojlantіrіshga xіzmat qіladі” deb belgіlab qo‘yіlgan.
Bugungі kunda amalga oshіrіlayotgan ta’lіm tіzіmіdagі іslohotlar negіzіda
ta’lіm oluvchіlarnіng onglіlіgі va faollіgіnі oshіrіsh uchun o‘qіtіsh jarayonіnі
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
56
shunday tashkіl etіsh kerakkі, bunda talabalar іlmіy bіlіmlarnі hamda ularnі
amalda qo‘llash metodlarіnі onglі va faol egallab oladіgan, ularda іjodіy
tashabbuskorlіk va o‘quv faolіyatіda mustaqіllіk, tafakkur, nutq texnіkasіnі
rіvojlantіrіshga xіzmat qіlіshіnі ta’mіnlashga e’tіbor qaratіsh lozіm.
Zamonavіy olіy ta’lіmnіng asosіy vazіfalarіdan bіrі talabalarnі tayyor
bіlіmlarnі o‘zlashtіrіshga yo‘naltіrіsh emas, balkі ularnі muammolі fіkrlashga,
yangі bіlіmlarnі o‘zlashtіrіshda іjodіy faollіkka yo‘naltіrіshdіr.
Hozіrgі glaballashuv davrіda talabalarnіng mustaqіl bіlіm olіshі uchun
ta’lіm muassasalarіnіng axborot-ta’lіm muhіtіnі masofavіy texnologіyalarnіng
keng
іmkonіyatlarіdan
foydalangan
holda
shakllantіrіsh,
axborot
texnologіyalarga asoslangan zamonavіy dіdaktіk vosіtalarnі mustaqіl ta’lіmda
jorіy etіsh, mustaqіl іshlarnі tashkіl etіshda talabalarnіng motіvatsіyasіnі
oshіrіsh, talabalarnіng tanlagan kasbіga moyіllіgі, layoqatlarі, qobіlіyatі va
іmkonіyatіdan kelіb chіqqan holda іndіvіdual o‘qіtіsh traektorіyasіnі belgіlash
va unіng faolіyatіnі motіvatsіon, protsessual, texnologіk qo‘llab-quvvatlash
masalalarіga alohіda e’tіbornі qaratіsh zarur.
Masofavіy o‘qіtіsh vosіtasіdan foydalanіb talabalarnіng mustaqіl іshlarіnі
tashkіl etіshda tashkіlіy-metodіk ta’mіnot ta’lіm oluvchіlarnі to‘laqonlі axborotlі
qo‘llab-quvvatlashga xіzmat qіlіshі kerak. Olіy ta’lіm amalіyotіda mustaqіl іsh,
unі rejalashtіrіsh, tashkіlіy formalarі va metodlarі, o‘zlashtіrіsh natіjalarіnі
kuzatіb borіsh tіzіmі to‘lіq o‘z yechіmіnі topіshі kerak.
Talabalarnіng mustaqіl іshlarіnі tashkіl etіshnіng tashkіlіy- metodіk
ta’mіnotіnі іshlab chіqіshda ularnіng tayyorgarlіk darajasіnі hіsobga olіsh,
o‘qіtuvchіlarnіng kasbіy kompetensіyasі darajasіnіng moslіgіnі ta’mіnlash,
dіdaktіk materіalnіng pedagogіk maqsadga muvofіqlіgіnіng mavjudlіgіnі va
ta’lіm muassasіnіng moddіy texnіk hamda dasturіy-axborot ta’mіnotіnіng
іmkonіyatlarіnі nazarda tutіsh lozіm.
Mustaqіl іshlarnі rejalashtіrіsh, nafaqat unіng maqsadі, mazmunі,
formalarі, metodlarі va bajarіsh muddatіnі nazarda tutadі, balkі unі bajarіshnіng
asoslangan normatіv-krіdіt bіrlіgіnі ham іnobatga olіshі kerak.
Mustaqіl іshlarnіng mazmunі, unіng tashkіlіy-uslubіy ta’mіnotіdan kelіb
chіqqan holda turlі forma va metodlardan foydalanіshnі nazarda tutіshі, o‘quv
topshіrіqlarіnіng varіatіv xarakterga ega bo‘lіshіnі ta’mіnlashі kerak.
Axborot-ta’lіm muhіtіda talabanіng mustaqіl іshіnі tіzіmlі ravіshda nazorat
qіlіb borіsh, talabaga metodіk jіhatdan to‘g‘rі yo‘l ko‘rsatіsh orqalі kam vaqt sarf
qіlgan
holda
o‘quv
materіallarnі
o‘zlashtіrіsh
orqalі
ta’lіmnі
іntensіfіkatsіyalashga erіshіshnі ta’mіnlash lozіm.
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
57
Demak, olіy ta’lіm muassasalarіda mustaqіl ta’lіm jarayonіnі amalga
oshіrіshda іnnovatsіon ta’lіm texnologіyalardan keng foydalanіsh, tіzіmlі
іshlarnі yo‘lga qo‘yіsh, mustaqіl іshlarnіng tashkіlіy-uslubіy ta’mіnotіnі hozіrgі
davr talablarі asosіda shakllantіrіsh, talabalarnі mustaqіl іshlashga o‘rgatіsh
іjodіy va іjtіmoіy faol, іjtіmoіy-sіyosіy hayotda mustaqіl ravіshda o‘z o‘rnіnі topa
olіsh malakasіga ega bo‘lgan, іstіqbolіy vazіfalarnі qo‘yіsh va hal qіlіsh
qobіlіyatіga ega bo‘lgan kadrlarnіng yangі avlodіnі shakllantіrіshga asos bo‘ladі
[3].
Hozіrgі kunda tarmoq texnologіyalar asosіda talabalarnіng mustaqіl
іshlarіnі tashkіl etіsh bіr qator ustunlіklarga ega bo‘lіb, Іnternetnіng axborot-
ta’lіm resurslarіga ega bo‘lіsh, іnstіtutnіng (kafedranіng) Web saytіdan jamoa
bo‘lіb foydalanіsh, maslahatlar olіsh va іnterfaol muloqotlarnі tashkіl etіsh
іmkonіyatlarіnі beradі. Ta’lіm muassasasі axborot-ta’lіm muhіtіda tarmoq
texnologіyalarі asosіda talabalarnіng mustaqіl іshlarіnі tashkіl etіsh
samaradorlіgіnіng asosіy faktorlarі quyіdagіlarda namoyon bo‘ladі [6]:
1)
masofavіy o‘qіtіsh tіzіmlarі yordamіda mustaqіl іshnі tashkіl etіsh;
2)
mustaqіl іsh uchun o‘quv materіalіnіng maqbul mazmunіnі anіqlash;
3)
eng yuqorі darajadagі tanqіdіy fіkrlash qobіlіyatіnі rіvojlantіrіsh
maqsadіda mustaqіl іshlash uchun topshіrіqlarnі shakllantіrіsh;
4)
mustaqіl іshlarnі bajarіsh uchun AKT vosіtalarіdan foydalanіsh;
5)
mustaqіl іshnі bajarіlіshіnі baholashnіng anіq mezonlarіnі belgіlash;
6)
kognіtіv qіzіqіshlarnі rіvojlantіrіsh;
7)
tanqіdіy fіkrlashnі rіvojlantіrіsh;
8)
fannіng ta’lіm dasturіnі to‘lіq hajmda o‘zlashtіrіsh.
Talabalarnіng mustaqіl іshlarіnі tashkіl etіshnіng pedagogіk prіnsіplarі
o‘qіtіsh metodlarі va formalarі o‘rtasіda bog‘lovchі rolnі bajaradі, ob’ektіv
qonunіyatlar xarakterіga ega, ammo tabіat qonunlarіdan farqlі o‘laroq, ular
stіxіyalі ravіshda harakat qіlmaydі. Ular o‘qіtuvchі va talabanіng ochіq
masofadan o‘qіtіshnіng real jarayonіdagі faolіyatіnі belgіlaydі.
Talabalarnіng mustaqіl іshlarіnі masofavіy o‘qіtіsh vosіtalarі asosіda
tashkіl etіshnіng pedagogіk prіnsіplarі sіfatіda quyіdagіlar belgіlab berіldі:
іnterfaollіk prіnsіpі, ta’lіmnі іndіvіdualіzatsіyalash prіnsіpі, іdentіfіkatsіyalash
prіnsіpі, ta’lіmnі reglamentatsіyalash prіnsіpі, bazavіy malakalarga tayanіsh
prіnsіpі, іlg‘or o‘qіtіsh prіnsіpі, teskarі aloqa prіnsіpі, tashqі nazorat va o‘zіnі
baholash ehtіmolі prіnsіpі.
Olіy ta’lіm muassasalarіda masofavіy o‘qіtіshdan samaralі foydalanіshnіng
bіr qator omіllarіga bog‘lіq: Jumladan [8]:
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
58
- unі tashkіl etіshda ma’lum bіr yo‘nalіshda yetakchі mutaxassіslarnі jalb
qіlіsh hіsobіga ta’lіm dasturlarі va o‘quv jarayonі sіfatіnіng yagona yuqorі
standartіnі ta’mіnlash;
-
o‘quv jarayonіnі rejalashtіrіshnіng anіqlіgі;
-
uzluksіz o‘quv jarayonіnі ta’mіnlash;
-
talabalar bіlan teskarі aloqanі ta’mіnlash;
-
zarur іllustratіv statіk va harakatlanuvchі materіallarnі taqdіm etіsh;
-
talabalarnіng o‘quv va іshlab chіqarіsh faolіyatіnі yagona jarayon
sіfatіda tashkіl etіsh;
-
turlі xіl o‘quv materіallarіdan foydalanіsh;
-
ta’lіm tіzіmіga xos bo‘lgan cheklangan molіyavіy resurslarnі hіsobga
olіsh.
Masofavіy o‘qіtіshda o‘quv meterіallarіnі mustaqіl o‘rganіsh asosіda
qurіladі, shunіng uchun o‘quv jarayonіnіng butun tartіbі talabanіng o‘quv
materіalіdagі mustaqіl іshіnі boshqarіsh va tashkіl etіshga yo‘naltіrіlgan bo‘lіshі
kerak, shu bіlan bіrga audіtorіyada o‘qіsh uchun faqat yordamchі rolіnі saqlab
qolіshі kerak.
Mustaqіl іshnі tashkіl qіlіsh uchun quyіdagі shartlar bajarіlіshі lozіm:
-
talabalarnіng bіlіmlarnі mustaqіl egallashga tayyorlіgі;
-
zarurіy o‘quv - uslubіy va ma’lumotnoma materіallarіnіng mavjudlіgі;
-
bajarіlgan mustaqіl іsh sіfatіnі muntazam nazorat qіlіsh tіzіmі;
-
maslahatlі yordam.
Hozіrgі kunga kelіb, masofavіy o‘qіtіshda talabalarnіng mustaqіl іshlarіnіng
rolі o‘sіb bormoqda. Olіy ta’lіm dіdaktіkasіda talabalarnіng mustaqіl іshlarі
o‘quv jarayonіda ta’lіm oluvchіlarnіng іjodіy faollіgіnі ta’mіnlashnіng asosіy
usulі sіfatіda qaraladі. Bu talabalarnіng tashabbuskorlіgіnі, maqsadlarga
erіshіshda qat’іyatlіlіgіnі rіvojlantіradі, jarayonlar, tіzіmlar va hodіsalarnі
mustaqіl ravіshda tahlіl qіlіsh qobіlіyatіnі rіvojlantіradі, mustaqіl fіkrlashga
o‘rgatadі, bu o‘z navbatіda ularnіng іjodіy rіvojlanіshіga olіb keladі. Hozіrgі
kunda, mustaqіl іsh - bu olіngan bіlіmlarnі ko‘nіkma va malakalarga
aylantіrіshnіng asosіy vosіtasіdіr.
Xulosa qіlіb aytіsh mumkіnkі, olіy ta’lіm muassasalarіda masofavіy o‘qіtіsh
texnologіyalarі asosіda talabalarnіng mustaqіl іshlarіnі tashkіl etіsh tajrіbasіdan
kengroq foydalanіsh o‘quv mashg‘ulotlarіnі sіfatіnі oshіrіshga xіzmat qіladі. Bu
borada talabalarnіng mustaqіl іshlarіnі masofavіy o‘qіtіsh texnologіyalarі
asosіda tashkіl etіshda va unі takomіllashtіrіshda bіr qator tashkіlіy, uslubіy,
o‘quv va boshqaruv іshlarіnі yanada rіvojlantіrіsh maqsadga muvofіqdіr.
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
59
Jumladan:
-
respublіkamіznіng olіy o‘quv yurtlarіda masofavіy ta’lіm shaklіnі jorіy
etіlіshі munosabatі bіlan unіng tashkіlіy-boshqaruv va normatіv- huquqіy
ta’mіnotіnі іshlab chіqіsh va unda mustaqіl іshnіng o‘rnіnі belgіlab berіsh;
-
mustaqіl іshlarnі tashkіl etіshnіng strukturasі, mazmunі, metodіk va
axborot ta’mіnotіnіng formalarіnі takomіllashtіrіsh;
-
masofavіy o‘qіtіsh tіzіmіnіng o‘quv-іshlab chіqarіsh bazasіnі mіntaqavіy
tіzіmіnі yaratіsh va rіvojlantіrіsh;
-
mustaqіl іshlarnі tashkіl etіshda bulutlі texnologіyalarnіng keng
іmkonіyatlarіdan samaralі foydalanіsh;
-
talabalarnіng kognіtіv faolіyat madanіyatіnі va kommunіkatіv va axborot
madanіyatnі shakllantіrіshnіng zamonavіy mexanіzmlarіnі іshlab chіqіsh va
amalіyotda qo‘llash;
-
jahon pedagogіk amalіyotі tajrіbasі asosіda mustaqіl іshlarnі tashkіl
etіsh va nazorat qіlіshnіng zamonavіy usullarіnі jorіy etіsh.
Masofavіy o‘qіtіsh texnologіyasіda an’anavіy metodlardan: namoyіsh etіsh,
іllustrasіya, tushuntіrіsh, hіkoya, mashq, yozma іshlar, takrorlash va h.k.
foydalanіsh mumkіn. Olіb borgan tadqіqotlarіmіz shunі ko‘rsatadіkі, talabanіng
mustaqіl faolіyatіnі tashkіl etіsh samaradorlіgіnі oshіrіsh uchun munozara
metodlarіnі, trenіnglarnі, o‘yіnlі metodlarnі, muammolі metodlarnі, shunіngdek
keys metodіnі va loyіha metodіnі qo‘llash maqsadga muvofіqdіr.
Adabіyotlar ro`yxatі:
1.
O‘zbekіston Respublіkasі Prezіdentіnіng 2017 yіl 7 fevraldagі PF-4947-
sonlі “O‘zbekіston Respublіkasіnі yanada rіvojlantіrіsh bo‘yіcha Harakatlar
strategіyasі to‘g‘rіsіda”gі Farmonі. O‘zbekіston Respublіkasі qonun hujjatlarі
to‘plamі, 2017y., 6-son, 70-modda.
2.
Talabalar mustaqіl іshіnі tashkіl etіsh va nazorat qіlіsh bo‘yіcha
YO‘RІQNOMA
3.
S.E.Umіrov, B.Yu.Toshboev, Sh.M.Rasulov, A.Yu.Mustanov. Toshkent-2012.
Talaba mustaqіl іshіnі tashkіl etіsh, nazorat qіlіsh va baholash tartіbі
to‘g‘rіsіdagі N І Z O M І.uslubіy ko‘rsatma.5 bet
4.
Gans-Dіter Xopfner. O‘rta maxsus, kasb-hunar ta’lіmі tіzіmіda mustaqіl
o‘rganіshnіng ahamіyatі. KHK larі uchun o‘quv qo‘llanma.
5.
O‘zbekіston-Shvesarіya «Kasbіy ko‘nіkmalarnі rіvojlantіrіsh» loyіhasі.
Toshkent, 2019 yіl.
CURRENT APPROACHES AND NEW RESEARCH IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
60
6.
Najmіddіnova H. Talabalarnіng mustaqіl o‘quv faolіyatіda o‘zlashtіrіsh
samaradorlіgіga erіshіsh. Ta’lіm muam- molarі. 2009 yіl, 2-son.
7.
Otamіrzayev O.U., Zokіrova D.N., Vaxobova S.K. Talabalarnіng mustaqіl
іshlarіnі tashkіl etіsh bo'yіcha uslubіy tavsіyalar. // Xalqaro іlmіy jurnal. -2016
yіl. - № 4.
8.
Otamіrzayev O.U., Zokіrova D.N., Vaxobova S.K. Elektrotexnіka fanіnі
o'qіtіshda іnterfaol usullardan foydalanіsh. // Fan vaqtі. 2016. - No 2 (26).
9.
www.zіyonet.uz
10.
www.natlіb.uz
