Barcha maqolalar

276-277 128 0

Получение наноразмерных частиц металла никеля на поверхности карбонизированных полимеров

F Demidova, G Sulaymonova , D Jumayev

Химические методы, которые сочетают в себе подходы неорганического, металлоорганического и органического синтеза, являются наиболее распространёнными способами получения наночастиц. Синтез наночастиц металлов с помощью химического восстановления из растворов их солей является наиболее простым в применении и не требует специальных условий и оборудования. Наиболее часто химическое восстановление реализуется в жидкой фазе, т.е. в водных и неводных средах. Широкое распространение метода связано с его простотой и доступностью.

70-73 76 0

Получение наноразмерных частиц металла никеля на поверхности карбонизированных полимеров

F Dimetova, G Suleymanova, D Jumaev

Химические методы, которые сочетают в себе подходы неорганического, металлоорганического и органического синтеза, являются наиболее распространёнными способами получения наночастиц. Синтез наночастиц металлов с помощью химического восстановления из растворов их солей является наиболее простым в применении и не требует специальных условий и оборудования. Наиболее часто химическое восстановление реализуется в жидкой фазе, т.е. в водных и неводных средах. Широкое распространение метода связано с его простотой и доступностью.

48-49 125 0

Получение и применение алкилоламида для повышения качества электролизной меди

А Кадыров , М Пазылов , М Эшмухамедов , Н Кадыров

Нами проведено исследование по разработке способа получения композиции ПАВ для устранения дентритообразования при электролизном процессе получения катодной меди. отличающийся тем, что с целью обеспечения гидрофобности и стабильности, нагретые до70-75◦С дистиллированные жирные кислоты хлопковых соапстоков подвергают взаимодействию с кубовыми остатками моноэтаноламина при 100-110◦С в течении 30 минут в присутствии стабилизатора натриевой соли пальмитиновой кислоты, с последующим введением добавок: индустриального масла, парафина, церезина, взятых при определнном соотношении компонентов.

1-49 195 0

Полиэтилен билан монтмориллонит асосида оловбардош нанокомпозитлар шаклланишининг ўзига хос хусусиятлари, хоссалари ва тузилиши

Валентин Долгов

Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Ҳозирги кунда этилен полимерлари дунёда кўп микдорда ишлаб чикариладиган полимер ҳисобланиб, бу мазкур маҳсулотнинг ҳар Йили интенсив равишда қўлланила-ётгани билан боғликдир. Шу билан бирга, этилен полимерларига хос бўлган баъзи камчиликлар, масалан, ёнғинга чидамлиликнинг пастлиги уларнинг қўллаш соҳаларини сезиларли даражада чеклайди.
Жахонда полиэтилен ва унинг асосидаги материалларнинг ёнғинга чи-дамлилигини ошириш қийин вазифа ҳисобланиб, бу нафақат самарали, балки айни пайтда полимернинг бошқа қимматли хоссаларини сақлаб қолган ҳолда экологик хавфсиз, қулай ва арзон бўлган ёнишни секинлаштирувчилар ва антипирен таркиблар устида изланиш билан боғликдир. Бунга боғлик равишда, термик, механик ва ёнғинга чидамлилик каби хусусиятларини кучай-тириш мақсадида этилен полимерлари асосидаги нанокомпозитларни яратиш долзарб вазифалардан ҳисобланади. Мазкур йўналишда комплекс илмий тад-киқотлар олиб бориш конструкцией, техник ва электротехник максадларга мўлжалланган буюмлар сифатида кўллаш мумкин бўлган кучайтирилган эксплуатацией ва юкори ёнгинга чидамлилик хоссаларига эга бўлган материал-ларни яратиш имконини беради.
Узбекистан Республикасида мустақиллик йилларида замонавий, илғор инновацион технологияларни ишлаб чиқиш, шунингдек, саноатнинг барка-рор, динамик ривожланиши ва экспорт салоҳиятининг ўсишига алоҳида эъти-бор қаратилди. Бу борада йирик корхоналарнинг (Шўртан ва Устюрт газ-кимё мажмуалари) барпо этилиши, шу жумладан, этилен ва пропилен поли-мерларини турли мақсадлар учун ишлаб чиқарилиши билан боғлиқ маълум мувафаққиятларга эришилди. Бирок, конструкцией, техник ва электротехник максадлар учун мўлжалланган ёнишга чидамли композицион полимер мате-риаллар ишлаб чиқаришга етарли даражада эътибор қаратилмаган. Узбекистан Республикаси Президентининг Қарорида1 ишлаб чиқаришни кенгайти-риш мақсадида «импорт ўрнини босадиган ва ички бозорни зарур истеъмол товарлари, ишлаб чикариш-техник аҳамиятдаги маҳсулотлар ва материаллар билан тўлдиришни таъминлаш» вазифалар белгилаб берилган. Бу борада импорт ўрнини босувчи, экспортбоп, рақобатбардош, жаҳон сифат стандарт-лари талабларига мос бўлган полиэтилен, полипропилен ва поливинилхлорид асосида ёнғинга чидамли нанокомпозитлар ишлаб чиқариш ва уларнинг курилиш индустрияси, машинасозлик ва автомобилсозликда қўллаш долзарб масала хисобланади.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2010 йил 15 декабрдаги ПҚ-1442-сон «2011-2015 йилларда Узбекистан Республикаси саноатини ривож-лантиришнинг устувор йўналишлари тўғрисида», 2016 йил 26 декабрдаги ПҚ-2698-сон «2017-2019 йилларда тайёр махсулот турлари, бутловчи буюмлар ва материаллар ишлаб чиқаришни маҳаллийлаштиришнинг истиқболли лойиҳаларини амалга оширишни давом эттириш чора-тадбирлари тўғри-сида», 2017 йил 7 февралдаги ПФ-4947-сон «Ўзбекистон Республикасини янада ривожлантириш бўйича ҳаракатлар стратегияси тўғрисида» Фармонида ҳамда мазкур фаолиятга тегишли бошка меъёрий-ҳуқуқий ҳужжатларда бел-гиланган вазифаларни амалга оширишда ушбу диссертация тадқиқоти муай-ян даражада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади қуйи зичликка эга чизиқли полиэтилен асосида нанокомпозитларни шакллантириш шароитларини, шунингдек, уларнинг структураси билан термик, механик ва ўтга чидамлилик характеристикалари орасидаги боғликликни аниқлашдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги куйидагилардан иборат:
қуйи зичликли чизиқли полиэтилен суюқланмасида (юқори молекуляр масса билан фаркланувчи) малеинизацияланган полиэтилен ва ҳар хил тур-даги модификацияланган монтмориллонитни аралаштиришнинг қатламли алюмосиликат эксфолиацияси амалга ошиши имконини берувчи оптимал шароитлари аникланган;
тўлдирилмаган полиэтилендан юқори термик, механик ва ўтга чидамли-лик характеристикалари мажмуи билан фарқланувчи, қатламли алюмоси-ликатнинг юкори эксфолиация даражасига эта бўлган полимер нанокомпо-зитлар олинган;
композитларнинг олиниш жараёнида (монтмориллонит тури ва малеи-низацияланган полиэтилен концентрациясига боғлик равишда) шаклланувчи структура турлари билан уларнинг термик, механик ва ўтга чидамлилик характеристикалари ўртасидаги корреляцион боғликлик аникланган;
илк бор қўшимча равишда иссиқликдан кенгаювчи графит тутган юқори даражадаги ёнғинга баркарорликка эга ва таркибида кичик микдорда ёнишни секинлаштирувчи мавжудлиги хамда ёнишга юқори даражада барқарорлиги билан фаркланувчи полимер нанокомпозитлар таркиби ишлаб чиқилган.
Хулосалар
Мазкур «Полиэтилен билан монтмориллонит асосида оловбардош нано-композитлар шаклланишининг ўзига хос хусусиятлари, хоссалари ва тузи-лиши» фалсафа доктори (PhD) диссертация мавзуси бўйича бажарилган илмий тадкикот натижалари куйидагилардан иборат:
1. Р,Р',Р"-трифенил-Р"'-октадецилфосфоний бромиди синтез қилинди ва у билан хамда 1-октадециламмоний хлориди билан натрий монтмориллонити модификацияланди. Олинган модификацияланган монтмориллонит турлари-нинг структураси, шунингдек, уларнинг термик характеристикалари тадкик килинди. Р,Р',Р"-трифенил-Р"'-октадецилфосфоний бромиди билан модификацияланган монтмориллонитинг бир ёки икки алифатик занжирли аммоний-ли сирт фаол моддалар билан модификацияланган монтмориллонитдан қата-ламлараро масофаси каттарок эканлиги билан фарқланиши аниқланади.
2. Суюқланма ҳолидаги ва эритувчи муҳитидаги полиэтиленга малеин ангидридини пайвандлаш орқали малеинизацияланган полиэтиленнинг тар-кибида мое равишда 5 ва 45 мас.% пайвандланган малеин ангидриди тутган икки тури олинди. Полиэтилен макрозанжирига пайвандланган малеин ангидриди концентрацияси ортиши билан унинг кристалланиш даражаси, суюқланиш харорати ва термооксидланиш деструкциясига чидамлилиги камайиши кўрсатилди.
3. Полиэтилен суюқланмасида компонентларни аралаштириш усули билан структурасининг интеркалирланган и эксфолиирланган турлари билан фаркланувчи полимер композитлари олинди. Қатламли алюмосиликат эксфолиация даражаси композит таркибидаги малеинизацияланган полиэтилен микдори (ёки пайвандланган малеин ангидриди концентрацияси) кўпай-иши билан ортиб бориши, бирок бир вақтда унинг таркибидаги полиэтиленнинг кристалланиш даражаси хам камайиши кайд этилди.
4. Полиэтилен таркибидаги қатламли алюмосиликатнинг эксфолиация даражаси ортиши билан таранглик модули (47% - 3 мас.% CixP-MMT; 55% -5 мас.% (Ci8)2N-MMT тутган нанокомпозитлар учун) ва термобаркарорлик (50°С да 3 мас.% С^Р-ММТ; 68°С да 5 мас.% (CixhN-MMT - тутган нанокомпозитлар учун) ортиши қайд этилди. Шунингдек, полимер нанокомпозит-ларнинг пластиклик ва мустаҳкамлик характеристикалари дастлабки, тўлди-рувчилар сақламаган полиэтилен даражасида сақланиб қолиши, ёниш тезли-ги камайиб, кислород индекси (18 дан 20 хаж.% гача) ортиши аникланди.
5. Тезлаштирилган синовлар режимида («печда эскириш») наноком-позитларнинг термооксидланиш деструкцияси масса йўқотилиши тезлиги икки баробар катта бўлган тўлдирувчилар сақламаган полиэтиленга нисбатан камрок интенсивликда бориши кайд этилди. Шу билан бирга, нанокомпозитлар давомли иссиклик таъсири шароитида барқарорлик бўйича органик антиоксидантлар тутган таркиблардан устун эканлиги аникланди.
6. Илк бор таркибида кам микдорда ёнишни секинлаштирувчилар тутган полимер нанокомпозитлар олинди. Қўшимча равишда 10 мас.% дан ортик бўлмаган (40 мас.% ўрнига) иссиқлиқдан кенгаювчи графит тутган нанокомпозитлар (афзали - эксфолиирланган структура™ эга бўлганлари) энг юқори даражадаги ёнишга баркарорлик (V-0 тоифаси) ва қатор бошқа ижобий характеристикаларга эга эканлиги кўрсатилди.

1-69 81 0

Полимер чиқиндилардан дизель ёқилғилари учун турғунлаштирувчи қўндирмалар олиш технологиясини яратиш

Садриддин Фозилов

Диссертация мавзусинининг долзарблиги ва зарурияти. Бугунги кунда дунёда амалга оширилаётган автомобил транспортини дизеллаштириш жараёни дизель двигателининг карбюраторли двигателга нисбатан тежамлилиги ва юқори фойдали иш коэффициентига эгалиги натижада дизель ёқилғисини ишлаб чикариш 1,7 млрд, тоннадан 2 млрд тоннагача ортди. Дизель ёқилғисига ортиб бораётган талабларни кондириш, мақсадида уларга турғунлаштирувчи кўндирмаларни киритиш долзарб муаммолардан биридир. Бу борада уларнинг лиги самарали турларини ва технологияларини яратишга илмий тадқиқот ишлари йўналтирилган1.
Республиками'? мустақилликка эришгандан сўнг дизель ёқилғиларига кўшилувчи полимер турғунлаштирувчи қўндирмаларни қўллаш ва уларни олиш технологияларини ишлаб чиқиш бўйича кенг қамровли чора-тадбирлар амалга оширилди. Жумладан «Шўртан газ кимё» мажмуаси чиқиндиси ҳисобланган қуйи молекулали полиэтилен ва метакрил кислотасининг чокланган маҳсулотини гидроксиметилбензоксазолтион билан этерификация-лаб дизель ёкилғиси учун турғунлаштирувчи хоссани намоён киладиган янги полимер қўпдирмалар синтез қилипди. Шупипгдек, «Навоиазот» ишлаб чиқариш корхонасида ишлаб чиқариладиган гидролизланган полиакрилонитрил (ГИПАН) асосида ҳам турғунлаштирувчи кўндирма хоссаларини намоён қиладиган полимер-перепаратлар олинди. Нефт-газ соҳасининг ривожланишини янги босқичга кўтаришда Ўзбекистон Республикасини янада ривожлантириш бўйича Ҳаракатлар стратегияси муҳим аҳамият касб этиб, бу борада жумладан, дизель ёқилғиларига маҳаллий хом ашёлар асосида турғунлаштирувчи моддалар олиш технологияси яратишни тақозо этмокда.
Бугунги кунда жахон микиёсида дизель ёкилғилари учун қўндирмалар олиш технологияларини янгилаш борасида куйидаги ишлар амалга оширилмокда: дизель ёкилгиларига нанотехнологиялар асосида олинган ва фойдали иш коэффициента юқори универсал кўндирмаларни яратиш; иккиламчи хом ашёлардан дизель ёкилгилари учун янги тургунлаштирувчи кўндирмалар олиш; полимер тургунлаштирувчи кўндирмаларнинг паст хароратда ишловчи янги турларини яратиш; дизель ёкилгилари учун полимер ва сополимерли тургунлаштирувчи қўндирмаларни олиш технологик жараёнларини яратиш каби долзарб йўналишларда илмий тадқиқотлар олиб борилмокда.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2009 йил 12 мартдаги ПҚ-1072-сонли «2009-2014 йилларда Кимё саноати корхоналарини модернизация килиш, техник ва технологик қайта жихозлаш дастури тўғрисидаги»ги, 2010 йил 15 декабрдаги ПҚ-1442-сон «2011-2015 йилларга Узбекистан Республикасининг саноатини ривожлантириш устивор йўналишлари тўғрисида»ги 2017 йил 6 апрелдаги Ф-4891-сон «Товарлар (ишлар, хизматлар) ҳажми ва таркибини танқидий таҳлил қилиш, импорт ўрнини босадиган ишлаб чиқаришни маҳаллийлаштиришни чуқурлаштириш тўғрисида»ги, Узбекистан Республикаси Президентининг 2017 йил 7 февралдаги ПФ-4947-сон «Узбекистан Республикасини янада ривожлантириш бўйича Ҳаракатлар стратегияси тўғрисида»ги ва 2017 йил 21 апрелдаги ПҚ-2915-сон «Узбекистан Республикаси экология ва атроф муҳитни муҳофаза қилиш давлат кўмитасининг чиқиндиларнинг ҳосил бўлиши, тўпланиши, сакланиши, ташилиши, утилизация қилиниши, кайта ишланиши, кўмилиши, реализациясини назорат килиш инспекцияси фаолиятининг ҳуқуқий асослари» тўғрисида»ги фармон ва қарорлари ҳамда мазкур фаолиятга тегишли бошқа меъёрий-ҳуқуқий ҳужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадкиқоти муайян даражада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади маҳаллий полимер чиқиндилардан дизель ёқилғилари учун юқори самарадорликка эга бўлган тургунлаштирувчи кўндирмалар олиш технологияларини ишлаб чиқишдан иборат.
Тадқиқотининг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
эпихлоргидрин билан бензоксазолонлар асосида дизель ёкилгилари котиш ҳароратини яхшиловчи тургунлаштирувчи хоссаларни намоён килувчи янги полимерлар олинган;
полиакрилатлар синтези ва уларни дизель ёкилғиси физик-кимёвий ва механик хоссаларига таъсири аникланган;
илк маротаба этиленнинг гетерохалкали метакрилатлар билан сополимерларини олиш ва уларни дизель ёқилғиси учун тургунлаштирувчи кўндирма сифатида кўллаш усули яратилган;
дизель ёқилғиси паст ҳароратли хоссаларини яхшилаш учун куйи молекулали полиэтиленнинг чокланган полимерларини олиш усули яратилган;
маҳаллий хомашё полимер чиқиндилардан куйи молекулали полиэтиленни ажратиб олиш технологияси ишлаб чиқилган;
илк бор дизель ёкилгилари учун куйи молекулали полиэтилен ва ЭГИПАН асосида тургунлаштирувчи кўндирмалар олиш технологияси ишлаб чиқилган;
таркибида гетероҳалқа сақлаган бирикмалар билан эпихлоргидрин асосида тургунлаштирувчи кўндирмаларни олиш технологияси яратилган;
куйи молекулали полиэтилен ва метакрил кислотаси асосида, пайванд сополимерли, тургунлаштирувчи қўндирмалар олиш технологияси ишлаб чиқилган;
дизель ёкилгилари учун кўп функционалли полимер тургунлаштирувчи кўндирмалар олиш технологияси ишлаб чиқилган.

1-24 52 0

Поликонденсацион карбоксил ион алмашинувчи полимер олиш усулини ишлаб чиқиш ва уни тадқиқ қилиш

Барно Зайнитдинова

Тадқиқот объектлари: окова сувларни огир металл ионларидан тозалаш ва иссиқлик энергетикасида сувларни деминераллаштириш, колаверса кейинчалик маиший хўжаликда ишлатиш мақсадида Республикамизнинг турли туманларидаги қаттиқ сувларни юмшатиш.
Ишнинг мақсади: карбоксил катионитни олиш, хоссаларини ўрганиш ва уни қўлланилиши.
Тадқиқот усули: кимёвий тахлил усулларидан - элементар анализ, трилонометрия, йодометрия, алкалиметрик титрлаш, физик-кимёвий усуллардан - фотоэлектрокалориметрия, ИҚ-спектрометрия ва потенциометрик титрлаш, pH-метрия,полярография, термогравиметрия.
Олинган натижалар ва уларнинг янгилиги: фурфурол билан акрил кислотасининг узаро поликонденсацияси асосида адабиётларда келтирилмаган, янги карбоксил гурухли катионит олинди ва тадқиқ қилинди:
- кўприк ҳосил қилувчи сифатида фурфуролни қўллаш, бир томондан, унинг бизнинг Республикамиз шароитида топиш мумкинлиги ва бошка томондан, олинган катионитнинг термик ва кимёвий барқарорлиги юқори бўлиши билан шартланади;
Амалий ахамияти: Na-шаклда рН-муҳитининг кенг оралиқларида кальций, магний, никел, мис, уранил ва бошка ионларга нисбатан юқори алмашинув сиғимларга эга бўлган янги карбоксил катионит олиш усули ишлаб чиқилди. Бу эса уни турли оқова сувларни огир металл ионларидан тозалаш ва сувларни юмшатиш жараёнларида қўллашга имкон беради.
Татбиқ этиш даражаси ва иктисодий самарадорлиги: олинган катионитнинг асосий эксплуатацион хоссаларини ўрганиш бўйича олиб борилган тажриба тадкиқотлари натижалари уни окова сувларни огир метал ионларидан тозалашда, иссиқлик энергетикасида, сувларни тайёрлашда, ва бошқа корхоналарда турли сувларни юмшатишда нафакат оддий, балки юқори хароратларда, хамда оқова сувларни огир металл ионларидан тозалашда қўллаш имконини беради.
Қўлланиш сохаси: сувларни тайёрлаш ва турли сувларни деминераллаштириш эҳтиёжи бўлган Республикамиз халк хўжалигининг барча корхоналарида ва окова сувларни мис, никел ва уранил ионларидан тозалашда.

1-74 94 0

Поливинилхлорид асосида азот ва фосфор тутган ионитлар олиниши ва физик – кимёвий хоссалари

Давронбек Бекчанов

Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Бугунги кунда жахонда иқтисодиёт тармоқлари, айниқса, кимё, енгил, қурилиш ва энергия саноатларининг жадал ривожланиши ҳисобига экологик муаммоларни келиб чикиши, иқлим ўзгариши вужудга келиши сабабларини ҳал этишда, рақобатбардош маҳсулотларни ишлаб чикаришда замонавий технологияларни қўллаш тобора долзарб масалага айланиб бормокда. Бу, айниқса, табиий сувларни саноат миқёсида тузсизлантиришда, технологик эритмалардан қимматбаҳо ва рангли металларни ажратиб олишда, оқава сувларини замонавий, жумладан, ионалмашиш технологияларни қўллаган ҳолда захарли компонентлардан тозалашда яқкол намоён бўлмокда. «Сўнгги йиллар давомида ионитлар қўлланадиган технологияларга бўлган эхтиёж тобора ортиб бормокда, ушбу технологиялар ёрдамида сувни тозалаш учун зарур бўлган жами воситаларнинг салмоғли улушини ионитлар ташкил этади».
Мустакиликнинг дастлабки кунларидан бошлаб мамлакатимизда саноат тармоқларини ривожланишига катта имкониятлар яратилиб, бунинг негизида юртимизда замонавий талабларга жавоб берадиган чиқиндисиз технологияли, импорт ўрнини босувчи, рақобатбардош ва экологик тоза маҳсулотлар ишлаб чикарувчи технологияларни ўзида мужассам этган янги корхоналар ташкил топмокда. Жумладан, махаллий хом ашёлардан полимерларни ишлаб чикарувчи «Шўртан Газ Киме» ва «Устюрт Газ Киме» комплекслари ва «Навоийазот» АЖ негизида 2017 йилда ишга туширилиши кутилаётган Марказий Осиёда ягона бўлган йилига 100 минг тонна поливинилхлорид (ПВХ) ишлаб чиқариш кучига эга йирик корхоналарни мисол килиб келтириш мумкин. Бу эса ўз навбатида кимё саноатини диверсификация килишга имкон беради, яъни саноатда олинаётган бу полимерларни турли хил усуллар билан модификациялаб, комплекс хоссали материаллар олиш тармокларини кенгайтиришга шароит яратади.
Жахон миқёсида саноат тармоқлари кенгайиб ва ривожланиб борган сари ионалмаштирувчи сорбентларга бўлган талаб тобора ортиб бораверади, айниқса, комплекс хоссага эга бўлган сорбентларни синтез қилиш юзасидан максадли тадқиқотларни амалга ошириш долзарб масалалардан бири бўлиб, бу борада, жумладан, куйидагиларга алоҳида эътибор қаратилмокда: махаллий хомашёлар асосида комплекс хоссага эга бўлган таркибида хам кислотали, хам асосли гурухларини тутувчи ионалмашинувчи материаллар олиш, қимматбаҳо, рангли ва ноёб метал ионларига нисбатан селективлигини аниклаш, оқава сувларни тирик организмларга салбий таъсир килувчи захарли ва огир металл ионларидан тозалаш.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2008 йил 15 июлдаги ПҚ-916-сон «Инновацион лойиҳалар ва технологияларни ишлаб чиқаришга татбиқ этишни рағбатлантириш борасидаги қўшимча чора-тадбирлар» хамда 2009 йил 11 март ПҚ-1071-сон «Киме саноати корхоналари курилишини жадаллаштириш ва янги турдаги кимё махсулотлари ишлаб чиқаришни ўзлаштириш бўйича чора-тадбирлар дастури» тўғрисидаги ҳамда мазкур фаолиятга тегишли бошка меъёрий-ҳуқуқий ҳужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишда ушбу диссертация тадқиқоти муайян даражада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади поливинилхлоридни модификациялаб таркибида азот ва фосфор гуруҳларини тутувчи анионит ва полиамфолитлар олиш ҳамда уларнинг физик-кимёвий ва сорбцион хоссаларини аниқлашдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
илк бор мунчоксимон поливинилхлорид асосида анионалмашувчи сорбент олишнинг мақбул шароитлари аниқланган;
реакциянинг модификацияланаётган поливинилхлориднинг ғовакли структурасига боғлиқлиги ҳамда гетероген жараёнлар кинетикаси қонуниятларига бўйсуниши исботланган;
мунчоқсимон поливинилхлорид асосида олинган анионитни фосфит кислота билан модификациялаб, таркибида азот- ва фосфор гурухдари тутган комплекс хоссага эга бўлган ионалмашувчи материал олинган ва улар олинишининг макбул шароити ишлаб чикилган;
ионитларнинг юқори сорбцион хоссага, термик ва механик баркарорликка эга экани хамда олинган параметрлари бўйича саноатда қўлланадиган АН-31 анионитдан фарқ қилмаслиги аниқланган;
анионит ва поликомплексонлар хромат, мис, ванадий, никель, индий ионлари ва йодга нисбатан юкори сорбцион хоссага эга экани хамда таркибида мис (II), никел (II), pyx (II) ва кобальт (II) ионларини мураккаб эритмасидан динамик шароитда металл ионлари ажратилиб, полиамфолитни мис (II) ионларига нисбатан селективлиги юкори экани аниқланган.
ХУЛОСАЛАР
«Поливинилхлорид асосида азот ва фосфор тутган ионитлар олиниши ва физик-кимёвий хоссалари» мавзусидаги докторлик диссертацияси бўйича олиб борилган тадкикотлар натижасида куйидаги хулосалар такдим этилди:
1. Анионит ва таркибида азот хамда фосфор тутган поликомплексон олиш мақсадида мунчоқсимон поливинилхлоридни полиэтиленполиамин билан модификациялаш ва формалин иштирокида фосфит кислотаси билан конденсатланиш жараёнларига турли омиллар таъсирлари тадкик килинди, фаолланиш энергиясининг киймати, реакция тезлигининг фақат куйи молекуляр реагентлар концентрациясига боғлиқлиги ўрганиланиётган жараёнлар гетероген реакцияларга хос қонуниятлар бўйича бораётганлигини аниклаш имконини беради.
2. ИҚ- спектроскопик, элемент, термик анализ ва аналитик усуллар оркали мунчоқсимон поливинилхлорид асосида олинган анионит ва поликомплексонни кимёвий тузилиши, термик ва кимёвий баркарор эканликлари исботланди. Анионитни ионалмашув хоссалари таркибида амин гурухлар, поликомплексонники эса амин гурухдар ва фосфит кислотаси қолдиқлари борлиги хисобига намоён бўлишини аниклаш имконини беради.
3. Лаборатория ва саноат корхонаси шароитида олинган анионит ва полиамфолитларнинг давлат стандартида келтирилган муҳим физик-кимёвий хоссалари тадкик килинди ва аниқланган тавсифлар бўйича саноатда қўлланадиган АН-31 анионитникидан кам эмаслиги кўрсатилди.
4. Мунчоқсимон поливинилхлорид асосида синтез килинган анионитга Сг,О?ва йодни калий йодид эритмасидан сорбциялаш жараёни кинетикаси ва термодинамикаси тадкик килинди. Аниқланган кинетик ва термодинамик параметрлар анионитни хромат ионлари ва молекуляр йодга нисбатан мойиллиги юкори эканлигини ва анионитни кучли оксидловчилар таъсирига чидамли эканлиги кўрсатилди.
5. Мунчоқсимон поливинилхлорид асосида синтез килинган поликомплексонга Cu(II), Ni(II), 1п(Ш) ва ванадил (I) ионларини ютилиш жараёнларининг кинетикаси ва термодинамикасини тадкик килиш оркали сорбентни рангли металларга бўлган селективлик катори аниқланди ва у Cu(II)>Ni(II)>In(III)> ванадил (I) кўринишга эгалиги кўрсатилди.
6. Cu(II), 1п(Ш) ионларини синтез килинган поликомплексонга динамик шароитда сорбциялаш ва ютилган ионларни десорбциялаш жараёнлари текширилди. Олинган натижалар поликомплексонни кимёвий барқарор эканлиги ва кўп маротаба қўллашга тавсия этилди. «ОТМК» АЖ таркибига кирувчи рух заводининг мураккаб технологик эритмасидан индий ионларини азот ва фосфор тутган поликомплексон ёрдамида селектив сорбциялаш ва эритмасини концентрлашга эришилди.
7. Поливинилхлорид асосида олинган мунчоқсимон анионит «Махат-Chirchiq» АЖ да сувни дастлабки тозалаш цехидаги тажриба- синов ускунасида йирик микдорда синтез килинди ва табиий сувларни юкори самара билан тузсизлантирди. Бунда анионит рақобатчи анионитга нисбатан 10-15% гача кўп ишлаш давомийлигига эга бўлди. Вазирлар Маҳкамаси йигилишининг 42- баённомасига биноан «Maxam-Chirchiq» АЖ ҳисобидан бир миллиард сўм маблағ ажратилди ва ППЭ-1 анионитини ишлаб чикаришга тавсия этилди.
8. Анионитлар иштирокида «Фаргонаазот» АЖ да конвертор газларни тозалашда ишлатилувчи метилдиэтаноламинни ифлослантирувчи термик барқарор тузларнинг концентрациясини камайтиришда юкори самарадорликка эришилди («Фаргонаазот « АЖнинг 2016 йил 26 июлдаги 37/3768-сонли маълумотномаси). Бунда анионитлар ёрдамида метилдиэтаноламинни термик баркарор тузлардан тозалаш иқтисодий самарадорлиги йилига 10 млн сўмни ташкил этди.

1-70 206 0

Полиакрилонитрил толаси асосида анионит, поликомплексонлар ҳосил бўлиши ва хоссаларининг физик кимёвий жиҳатлари

Дилфуза Гафурова

Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурияти. Замонавий физикавий кимё ва юкори молекуляр бирикмалар кимёсининг долзарб муаммоларидан бири, ионалмаш увчи ва комплекс ҳосил килувчи хоссаларига эта функционал полимерлар синтезининг фундаментал асосларини ишлаб чикиш хисобланади.
Толасимон материаллар асосидаги анион алмашинувчи ва комплекс хосил килувчи бирикмалар катта солишгирма сиртга эта бўлиб, юкори тезликда сорбция ва десорбция жараёнларини ўтказиш имкониятини таъминлайди. Улар, айниқса, хаво ва сув муҳитидаги заҳарли моддаларни нихоятда кичик микдорда бўлганда ҳам ажратиб олишда юкори самарадорликка эта. Узбекисгондаги Навоийазот ОАЖ да ишлаб чикариладиган полиакрилонитрил (нитрон) толаси алохида кизикиш уйғотади.
Узбекистон Республикаси фанлар акадсмияси, Тошкент тўкимачилик ва енгил саноат институтида “нитрон” толаси асосида толасимон ион алмашувчи материаллар олиш бўйича тадкикотлар ўтказилган бўлсада, улар мантикий ниҳоясигача стказилмаган. Шу билан бир каторда бу материалларнинг физик-кимёвий хоссаларини ўрганишга старли эътибор берилмаган.
Ион алмашувчи материаллар олишнинг фундаментал асосларини яратишда ушбу юкори молекуляр бирикмаларнинг синтези ва хоссаларининг физик-кимёвий жихатларини тадкик килишга катта ахамият бсрилади. Бу тадқиқотларни амалга оширишнинг асоси шундан иборатки, улар синтез жараёнларини бошкаришда кулайликлар тутдиради, ва демак, ксракли таркиб ва комплекс хоссали полимерлар олиш имконини бсради.
Юкорида кўрсатиб ўтилганидек, шу вақтгача анионитлар ва комплексионитлар олишнинг физик-кимёвий асосларини ўрганишга ксракли эътибор берилмаган. Шу муносабаг билан ‘"нитрон” толаси асосидаги анионитлар ва поликомплексонлар хосил бўлиши ва хоссаларининг физик-кимёвий асосларини ўрганиш ҳам назарий, ҳам амалий нуқтаи назардан долзарб хисобланади.
Диссертациянинг бажарилишита бўлган зарурият шунинг билан ифодаланадики, жахонда рангли ва кимматбахо металларни ажратиб олиш бўйича замонавий технологиялар ион алмашувчи материалларсиз амалга ошмайди. Бу техноло! ияларда асосан донадор сорбентлар қўлланилади, айни вактда толали сорбентлар қўлланилаётган ион алмашувчи полимерларнинг тахминан уч фоизини ташкил килади. Ион алмаштирувчи материаллар ишлатиладиган технология бўйича сув ўтлари ва нефть хамда газ конларидаги табиий тузли эритмалардан 90 фоизгача йод ва бром ажратиб олинади. Иод тутувчи сорбентлар ичимлик сувларини микроорганизмлардан зарарсизлантириш, окава сувлар ва газ-хаво чикиндиларидан симобни ажратиб олишда фойдаланилади. Уларни технологик эритмаларни ва бошка биологик фаол моддаларни концентрлашда, металл нанозаррачалари билан каталитик системалар олишда ишлатиш мумкин. Шуни таъкидлаш керакки, бундай полимерлар саноатда кенг кўлланишига карамасдан Узбекистонда донадор ва толасимон сорбентларни саноаг миқёсида ишлаб чикариш ҳозирги вақтгача йўлга қўйилмаган.
Тадкикотнинг максади полиакрилонитрил толасини модификациялаш орқали анионит ва поликомплексонлар синтези ҳамда хоссаларини физик кимёвий жихатларини ўртаниш.
Диссертация тадқиқотининг илмий янгилиги куйидагилардан иборат:
илк бор сувли ва органик муҳитларда азот тутган асослар билан полиакрилонитрил толаси ўзаро таъсир кинетикасининг ўзига хос жихатлари намоён этилган;
модификацияланган толалар юкори солиштирма сиртга зга бўлганли учун модификация рсакциясининг тезлиги каттик фазада жойлашган полимернинг нитрил гурухдари концентрациясига боғлиқлиги кузатилган;
илгари аникланган кам микдордаги гидроксиламиннинг азот тутган асослар билан “нитрон” толасини модификациялаш жараёнига каталитик таъсир мсханизми исботланган;
полиакрилонитрил толасини этилендиамин ва дихлорэтан билан кстма-кст ишлов бсриш йўли оркали тармоқланган тузилишли анионитлар олиш усули ишлаб чикилган;
этилендиамин ва гексаметилендиамин билан ПАН толаларининг ўзаро таъсири натижасида таркибида кучсиз ва кучли асос хоссага эга функционал гурухдар тутган анион алмашувчи толасимон материаллар ҳосил бўлиши аникланган;
илк бор гексаметилендиамин билан модификацияланган “нитрон” толасини амин гурухлари билан малеин ангидрид таъсирланиши оркали ёки колдик нитрил гурухларни гидролиз килиш оркали янги полиамфолит табиатига эга бўлган ноликомплексонлар олинган;
Cr(VI), Cu(II), галоген, арсеназо (III) ионларининг анионит ва ноликомплексонлар томонидан мувозанатли адсорбцияланиш константаларининг термодинамик киймати жараён термодинамик функциялар узгариши ютилаётган ионларга нисбатан ушбу ионалмашувчи материалларнинг юкори сорбциялаш кобилиятига эга эканлиги исботланган.
ХОТИМА
1. Импорталмаштирувчи махсулот олиш ва ишлаб чикаришни локаллаштииш максадида “Навоиазот” ОАЖда ишлаб чикарилаётган “нитрон” толасини азоттутган асослар билан модификациялаб анионалмаштирувчи материаллар олинди.Активланиш энсргиясининг киймати реакциянинг нитрил ва азот тутган асослар буйича тартиби гетсроген шароит булишига карамасдан гомоген рсакцияларда кузатиладиган конуниятларга бўйсуниши кўрсатилди. Кузатилаётган эффект модификация килинаётган толанинг солиштирма сирти катталиги учун полимер нитрил гурухларига реагентлар бориши осон ксчиши билан тушунтирилади. (Физик кимё, Юкори молекуляр бирикмалар).
2. Полиакрилонитрил толасини диамин (гексаметилен- ва этилендиамин) лар билан таъсирланиш кинстикаси тадкики натижасида олинган анионитларнинг мустахкамлигини, кимёвий баркарорлигини ва сорбцион хоссаларини модификациялаш жараёнини физик-кимёвий параметрларни ўзгартириш оркали бошкариш мумкинлиги кўрсатилди. Шу билан бирга “нитрон”ни бундай модификацияси, айникса, органик мухитларда юкори сорбцион кобилиятга эга бўлган кучли асосли анионитлар олиш мумкинлиги аникланди. Пайванд қилинган полиэтиленполиамин занжиридан иборат юкори сорбцион кобилиятга эга бўлган кучли асосли анионитларни олиш “нитрон” толасини этилендиамин билан дихлорэтан иштирокида модификациялаш оркали олиш кўрсатилди. (Юқори молекуляр бирикмалар, физик кимё).
3. ИҚ- спекторскопик ва аналитик усуллар оркали азот тутган асослар билан нолиакрилонирил толасини кимёвий модификациялаш жараёнига гидроксиламиннинг каталитик таъсир этишининг илгари таклиф қилинган механизми исботланди. Алмашиниш реакциясидан сўнг эркин гидроксиламин ва полимер занжирида оралик амидоксим гуруҳлар ҳосил бўлишини кўрсатди. (Физик кимё).
4. Ноликомплексонлар олиш имконияти ва шароитлари гексаметилендиамин билан модификацияланган полиакрилонитрил толасини малеин ангидриди билан таъсирланиши оркали, ҳамда гексаметилен- ва этилендиамин билан модификацияланган “нитрон” толасини колдик нитрил гуруҳлари гидролизи оркали ишлаб чикилди. (Юкрри молекуляр бирикмалар, Физик кимё).
5. Полиакрилонитрил толасининг диаминлар билан таъсирланиши натижасида кучли асосли ионитлар хосил бўлиши ва улар циклик амидинли гурухлар тутиши кўрсатилган. Маълум бўлган мунчоқсимон ионитларга Караганда олинган толасимон сорбентларнинг солиштирма сирти икки даража юкорилиги ва улардаги тўрсимон тузилишларнинг чокланиши битта макромолекула таркибида 100 та тугун борлигини кўрсатилди. (Физик кимё).
6. Турли хил органик ва ноорганик ионларнинг сорбцияланиш жараёни кинстикаси ва тсрмодинамикасини ўрганиш оркали Cr(VI), арссназо (III) ионлари факат кучли асосли анионитлар билан ютилиши, мис (II) ионларининг ноликомплексонлар билан ютилиши эса нафакат ионалмашиш хисобига эмас, балки хелатланиш хисобига хам боришини кўрсатилди. (Физик кимё).
7. Полимерларнинг бромидли комплексларини олиш шароитлари ва галогенларни синтез қилинган анионалмашувчи материаллар билан сорбцияланиш кинстикаси ва гсрмодинамикаси ўрганилди. Молекуляр бром молекуляр йодга нисбатан камрок ютилиши, молекуляр хлор эса умуман ютилмаслиги кўрсатилди. [Вт, ]’иони [J3]'ионита Караганда бскарорлиги ва молекуляр хлорни бундай ионни умуман ҳосил кила олмаслиги ушбу кузатилаётган ходисанинг сабаби килиб кўрсалди. (Физик кимё).
8. Хитозан ва йод тутган анионалмашувчи полиакрилонитрил толаси асосида комбинацион материаллар ишлаб чикилди. Иод тутган материаллар таркибига хитозанни киритиш уларни сув ютиш кобилияти оргишига олиб кслиши аникланди. Олинган комбинацион бактерицид боғловчи материаллар яллиғланишга ва бактсрияларга карши гаъсирга эга бўлиб. ю.мшок тўкималар йирингли-некрогик касалликларини даволашда самара кўрсатди. (Юкори молекуляр бирикмалар, Физик кимё).

1-62 35 0

Пиридо[2,3-d]пиримидин-4-онлар синтези ва кимёвий ўзгаришлари

Хамид Ходжаниязов

Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Бугунги кунда саноатнинг жадал ривожланиши учун назарий билимларни амалиётга кенгроқ тадбик этиш, юқори технологияларни қўллаш тобора долзарб масалага айланмокда. Нефт-газ маҳсулотларини қайта ишлаш, қишлоқ хўжалиги ва фармацевтика соҳаларида ишлатилаётган кимёвий махсулотларни тайёрлашда органик синтез катта аҳамиятга эга. Азотли гетероциклик бирикма хисобланган пиримидинлар табиий бирикмаларга тузилиш жиҳатидан ўхшаш бўлиб, биологик фаолликларининг юкорилиги, қўлланиш соҳаларининг кенглиги сабабли синтетик органик кимёда ушбу йўналишдаги тадкиқотларни мақсади ривожлантиришни тақозо этади.
Жаҳонда пиридо[2,3-б]пиримидиннинг юқори физиологик фаол янги хосилаларини синтез килиш ва улар асосида замонавий дори воситалари яратиш долзарб вазифалардан хисобланади. Маълумки, бугунги кунда ишлатилаётган саратонга қарши воситалар зарарли ўсмаларни йўқотиш баробарида соглом хужайраларни хам зарарлантиради. Дунёнинг етакчи олимлари томонидан пиридо[2,3-б]пиримидинлар вакили бўлган юқори танлаб таъсир этувчи саратонга қарши палбоциклиб препарата, антибактериал таъсирга эга пипемид ва пиромид кислоталари ишлаб чиқилган.
Мамлакатимизда дори воситаларини яратишни ривожлантириш йўналишида илмий изланишларни юқори даражада ташкил этиш ва миллий фармацевтика бозорини сифатли дори воситалари билан таъминлаш борасида кенг қамровли чора-тадбирлар амалга оширилди. Бу борада жумладан, янги дори воситаларини синтез қилиш усулларини ишлаб чиқиш, уларнинг тузилишини аниқлаш, улар асосида янги биологик фаол моддаларни яратиш ва улардан фойдаланишда сезиларли натижаларга эришилди. Шу билан бирга маҳаллий хом ашёлар асосида импорт ўрнини босувчи дори воситаларининг бирламчи маҳсулотларини олиш ва улар асосида фармацевтика саноати учун янги маҳсулотларни ишлаб чиқиш талаб этилмокда. Ўзбекистон Республикасини янада ривожлантириш бўйича Ҳаракатлар стратегиясида1 «фармацевтика саноатини янада ривожлантириш, аҳоли ва тиббиёт муассасаларининг арзон, сифатли дори воситалари билан таъминланишини яхшилаш» вазифалари белгилаб берилган. Бу борада, пиридо[2,3-<1]-пиримидинларнинг таркибида турли функционал гуруҳлар ва асимметрик марказ сақлаган янги хосилаларини синтез килиш, уларнинг тузилишидаги ўзига хосликларни аниклашда соханинг дунё миқёсидаги тадқиқотлар билан ракобатлаша оладиган юқори технологияли ускуналарини қўллашга қаратилган илмий-тадқиқотлар асосида янги биологик фаол моддаларни яратиш муҳим масалалардан бири хисобланади.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2006 йил 14 июлдаги ПҚ-416-сон «Маҳаллий дори-дармон ва тиббиёт буюмлари ишлаб чиқарувчиларни кўллаб-қувватлаш чора-тадбирлари тўғрисида»ги ва 2010 йил 15 декабрдаги ПҚ-1442-сон «2011-2015 йилларда Ўзбекистон Республикаси саноатини ривожлантиришнинг устувор йўналишлари тўғрисида»ги, 2016 йил 31 октябрда кабул килинган ПҚ-2647-сон «Ахолини дори-дармон воситалари ва тиббиёт буюмлари билан таъминлашни янада яхшилашга дойр чора-тадбирлар тўғрисида»ги ва 2017 йил 7 февралдаги ПФ-4947-сон «2017-2021 йилларда Ўзбекистон Республикасини ривожлантиришнинг бешта устувор йўналиши бўйича Ҳаракатлар стратегиясида»ги Фармонида ҳамда мазкур фаолиятга тегишли бошқа меъёрий-ҳуқуқий ҳужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадкиқоти муайян даражада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади пиридо[2,3-с!]пиримидин-4-онлар синтези ва электрофил реагентлар билан реакцияларидаги реакцион қобилиятини қиёслашдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
илк бор таркибида пиримидин ҳалкаси билан конденсирланган уч, тўрт ва бешта метилен занжири сақлаган 2,3-полиметиленпиридо[2,3-б]-пиримидин-4-онлар синтез қилинган;
илк бор 2,3-полиметиленпиридо[2,3-с1]пиримидин-4-онларнинг ароматик альдегидлар билан конденсациялари ҳамда электрофил реагентлар, Вильсмейер-Хаак реагента билан реакциялари, шунингдек, натрий боргидриди ишлатилган ҳолда қайтарилиш реакциялари нинг бориши исботланган;
тадкикотлар натижасида 48 та пиридо[2,3-б]пиримидин-4-он вакили синтез килиниб, 30 та янги бирикманинг тузилиши аниқланган;
илк бора пиридо[2,3-б]пиримидин-4-онлардаги қўш богга богланган диметиламино-гуруҳнинг амино-гуруҳда нуклеофил алмашиниш реакциялари содир бўлиши исботланган;
2.3- триметиленпиридо[2,3-с1]пиримидин-4-ондаги N1=C2 кўш богини селектив кайтариш натижасида оптик изомерлар ҳосил бўлиши исботланган;
2.3- триметиленпиридо[2,3-с1]пиримидин-4-оннинг а-С даги водород атомларининг купли ишқорий ва кислотали муҳитда дейтерийга алмашиниши аниқланган;
2.3- полиметиленпиридо[2,3-б]пиримидин-4-онлар, уларнинг кимёвий ўзгариш маҳсулотлари тузилиши спектрал усулларда ва рентген тузилиш таҳлили усулида аникланган.
Хулосалар
1.2.3- Полиметиленпиридо[2,3-с1]пиримидин-4-онларни 2-аминоникотин кислотанинг лактамлар билан конденсацияси натижасида олишнинг янги усули таклиф этилди.
2. Лактамдаги метилен гуруҳларининг сони ортиши трициклик пиридопиримидинлар синтези ва конденсация реакцияларининг қийинлашишига олиб келиш қонуниятлари кўрсатилди.
3. Синтез қилинган Зта бирикманинг тузилиши рентген тахдили ёрдамида тасдиқланди ва Кембриж кристаллографии маълумотлар базасига киритилди.
4. Полиметиленпиридо[2,3-б]пиримидин-4-онларни Вильсмейер-Хаак реагенти билан формиллашда турли маҳсулотлар хосил бўлиши аниқланди. Янги аминометилиден бирикма ҳосил бўлиш реакциясига қўш боғга бириккан диметиламино-гуруҳнинг амино-гуруҳга нуклеофил алмашинишидан иборат механизм таклиф этилди.
5. 2,3-Полиметиленпиридо[2,3-с1]пиримидин-4-онларнинг НВгз, HBr ва Br2 билан N1 атоми ҳисобига комплекс ҳосил килиши кўрсатиб берилди.
6. Тиено-, бенз- ва пиридо[2,3-<1]пиримидин-4-онлар каторида пиридин ҳалқасидаги электрофил алмашинишнинг қийинлашиб бориш конунияти аниқланди.
7.2.3- Триметиленпиридо[2,3-<1]пиримидин-4-оннинг N1=C2 қўш богини танлаб кайтариш амалга оширилди ва бунда оптик фаол изомерлар хосил бўлиши исбот қилинди.
8. Квант кимёвий хисоблаш усулида пиримидин ядросидаги N1 атомининг протонланиш хоссаси билан турли халкаларнинг электрон табиати орасида чизиқли боғланиш мавжудлиги кўрсатилди.
9. Биринчи марта 2,3-полиметиленпиридо[2,3-<1]пиримидин-4-онларнинг масс спектридаги молекуляр ионнинг фрагментларга ажралиши молекуляр массаси 93 бўлган ионнинг ҳосил бўлиши билан бориши кўрсатилди.
10. Илк маротаба 2,3-триметиленпиридо[2,3-б]пиримидин-4-оннинг а-С атомидаги водородларнинг купли ишкорий ва кислотали муҳитда дейтерийга алмашиниши исботланди.
11. Полиметиленпиридо[2,3-б]пиримидин-4-онлар каторида 0.0001-0.00001% концентрацияларда цитокинин типидаги ўсишни стимулловчи фаолликнинг аниқланиши мазкур соҳада амалий натижалар берадиган изланишларга илмий асос бўлиб хазмат килади.

1-24 43 0

Пиво янчилмасидан бир вақтли гидролиз ва гидрирлаш усулида ксилит олиш технологияси

Гульнара Рысбаева

Тадқиқот объектлари: Пиво янчилмаси — “Шимкснтпиво” ТОО пиво чиқиндиси, пиво янчилмаси ксилани, кислотабардош катализаторлар.
Ишнинг мақсади: Промоторланган катализатор иштирокида пиво янчилмаси полисахаридларидан бир вактда гидролиз ва гидрирлаш йўли билан ксилит олиш усулларини яратиш.
Тадқиқот методлари: физик-кимсвий, ИК - спектроскопия, газ суюқлик хроматографияси, элсктронли микроскопия.
Олинган натижалар ва уларнинг янгилиги: қўлланилиши илмий ва амалий асосланган кислотага бардош катализаторлар иштирокида пиво янчилмасидан полисахаридларни гидролиз қилиш ва хосил бўлган ксилозани гидрирлаш усуллари билан ксилит олишнинг юқори самарали илмий - техник асосга эга технологиясини яратиш; пиво янчилмаси ксиланларининг кимёвий таркиби ўрганилди ва у келажакда гидролиз учун перспектив пентоза сакловчи хомашё бўлиши мумкинлиги исботланди; ксиланлар гидролиз жараёнининг автокаталитик “кислотасиз” шароитда олиб бориш имкониятлари ўрганилди ва жараённинг оптимал шароитлари яратилди; оригинал конструкцияли колонна типидаги аппаратда пиво янчилмаси полисахаридларини гидрирлаш ва гидролизи жараёнларининг илмий тсхникавий асоси ишлаб чиқилди; тозаланмаган ксилоза эритмасидаги ёт моддаларга чидамли, кислотага бардош, самарали катализаторлар танланди; пиво янчилмаси полисахаридларини гидрирлаш ва автокаталитик гидролиз жараёнларининг оптимал шароитлари тажрибада математик моделлаштириш усулида аникланди.
Амалий ахамияти: олинган натижалар асосида саноат тажриба тскширувларидан муваффақиятли ўтган илк бор пиво янчилмасидан бир вактда гидролиз ва гидрирлаш йўли билан ксилит олиш технологиясининг ресурс, энергия камсарф синтез усуллари яратилди. Изланиш натижаларини амалда қўллаш билан қўйидагиларга эришилади: рақобатбардош маҳаллий ксилит ишлаб чиқаришнинг янги технологияси яратилади, пиво пишириш саноатининг чиқиндиси - пиво янчилмаси рационал ишлатилади, қайсики, пиво пишириш заводларида экологик холатни яхшилайди ва кам харажат, кўп фойда кўришни таъминлайди.
Тадбиқ этиш даражаси ва иқтисодий самардорлиги: яратилган технология кимёвий технология ва саноат экологияси ИТИ (Чимкент ш.)да саноат тажриба тскширувидан ўтган, олинган ксилит органолептик ва физик-кимёвий хоссалари билан ТМ - 64 - 10 - 04 - 89 талабларига жавоб бсради. Иилида ўртача 2 минг т. кристаллик ксилит ишлаб чикарилса, жахон бозорининг минимал нархида сотилса (1 т 10000 доллар) кутиладиган иқтисадий самара 1 тонна ксилит учун 4.359,4 долларни ташкил қилади.
Қўлланиш (фойдаланиш) сохаси: гидролиз саноати, пиво пишириш соҳаси, чикиндиларини қайта ишлаш.

1-24 41 0

Пиво янчилмасидан бир вақтли гидролиз ва гидрирлаш усулида ксилит олиш технологияси

Гульнара Рысбаева

Тадқиқот объектлари: Пиво янчилмаси - “Шимкентпиво” ТОО пиво чиқиндиси, пиво янчилмаси ксилани, кислотабардош катализаторлар.
Ишнинг мақсади: Промоторланган катализатор иштирокида пиво янчилмаси полисахаридларидан бир вақтда гидролиз ва гидрирлаш йўли билан ксилит олиш усулларини яратиш.
Тадқиқот методлари: физик-кимёвий, ИК - спектроскопия, газ суюқлик хроматографияси, электронли микроскопия.
Олинган натижалар ва уларнинг янгилиги: кўлланилиши илмий ва амалий асосланган кислотага бардош катализаторлар иштирокида пиво янчилмасидан полисахаридларни гидролиз килиш ва ҳосил бўлган ксилозани гидрирлаш усуллари билан ксилит олишнинг юкори самарали илмий - техник асосга эга технологиясини яратиш; пиво янчилмаси ксиланларининг кимёвий таркиби ўрганилди ва у келажакда гидролиз учун перспектив пентоза сакловчи хомашё бўлиши мумкинлиги исботланди; ксиланлар гидролиз жараёнининг автокаталитик “кислотасиз” шароитда олиб бориш имкониятлари ўрганилди ва жараённинг оптимал шароитлари яратилди; оригинал конструкцияли колонна типидаги аппаратда пиво янчилмаси полисахаридларини гидрирлаш ва гидролизи жараёнларининг илмий техникавий асоси ишлаб чиқилди; тозаланмаган ксилоза эритмасидаги ёт моддаларга чидамли, кислотага бардош, самарали катализаторлар танланди; пиво янчилмаси полисахаридларини гидрирлаш ва автокаталитик гидролиз жараёнларининг оптимал шароитлари тажрибада математик моделлаштириш усулида аниқланди.
Амалий ахамияти: олинган натижалар асосида саноат тажриба текширувларидан муваффақиятли ўтган илк бор пиво янчилмасидан бир вақтда гидролиз ва гидрирлаш йўли билан ксилит олиш технологиясининг ресурс, энергия камсарф синтез усуллари яратилди. Изланиш натижаларини амалда қўллаш билан қўйидагиларга эришилади: рақобатбардош маҳаллий ксилит ишлаб чикаришнинг янги технологияси яратилади, пиво пишириш саноатининг чиқиндиси - пиво янчилмаси рационал ишлатилади, қайсики, пиво пишириш заводларида экологик ҳолатни яхшилайди ва кам харажат, кўп фойда кўришни таъминлайди.
Тадбиқ этиш даражаси ва иқтисодий самардорлиги: яратилган технология кимёвий технология ва саноат экологияси ИТИ (Чимкент ш.)да саноат тажриба текширувидан ўтган, олинган ксилит органолептик ва физик-кимёвий хоссалари билан ТМ - 64 - 10 - 04 - 89 талабларига жавоб беради. Йилида ўртача 2 минг т. кристаллик ксилит ишлаб чиқарилса, жахон бозорининг минимал нархида сотилса (1 т 10000 доллар) кутиладиган иқтисадий самара 1 тонна ксилит учун 4.359,4 долларни ташкил қилади.
Қўлланиш (фойдаланиш) соҳаси: гидролиз саноати, пиво пишириш соҳаси, чиқиндиларини қайта ишлаш.

1-45 25 0

Пиво ишлаб чиқаришни такомиллаштириш ва кимёвий таркиби асосида синфлаш

Дилором Хасанова

Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Дунёда ишлаб чикарилаётган товарлар учун хар бир давлатнинг миллий Ташки иктисодий фаолият товарлар номенклатураси (ТИФ ТН)да тегишли кодларни қўллаш орқали тўланадиган бож микдорини аник белгилаш ва пировард натижада товар ишлаб чикариш фаолиятини либераллаштиришга катта эътибор каратилмокда. Бу ўринда, айниқса, йилдан-йилга турли хилдаги табиий алькоголли маҳсулотлар, хусусан, пиво ичимлиги ишлаб чиқариш хажмининг кескин ошиб бораётганлиги улар учун товар кодларини такомиллаштириш, янги товар кодларини ишлаб чикиш ва сертификатлашни талаб этмокда. Шунта кўра, пиво ишлаб чикариш фаолиятини кенгайтиришда, унинг товар холатига тегишли код рақамларини белгилаш ва кимёвий таркиби асосида синфлаш муҳим масалалардан бири хисобланади.
Жаҳон халқаро иктисодий муносабатларида кўлланадиган Ташки иктисодий фаолият товарлар номенклатураси (ТИФ ТН)да пиво маҳсулотларига товар кодлари фақат улар сақланадиган идиш хажмлари асосида берилади. Таъкидлаш лозимки, бугунги кунда пиво махсулотларига фақатгина кадоқланган идиш хажмлари асосида код ракамларининг берилиши халкаро товар айирбошлашдаги божлар ва бошка тўловларни белгилаш самарадорлигини оширишда пивонинг кимёвий таркиби асосида синфлашни белгилаш заруратини келтириб чикармоқда. Бу эса, пиво маҳсулотларининг сифати ва бахоси кимёвий таркиби асосида турлича бўлишини инобатга олиб, уларни ишлаб чикариш ва экспорт-импорт килишда товар кодларини белгилаш ва сертификатлаштиришни тақозо этмокда. Шунга кўра, пивонинг товар холатини белгиловчи физик-кимёвий кўрсаткичларини аниқлаш, пиво махсулотларининг кимёвий таркибига кўра товар кодларини такомиллаштириш илмий-амалий ахамият касб этади.
Ҳозирги кунда мамлакатимизда озиқ-овкат саноатини ривожлантириш жумладан, салкин ичимликлар ишлаб чиқариш сифати ва ҳажмини оширишга алоҳида эътибор каратилди. Салқин ичимликлар ишлаб чиқариш учун хом ашё базасини яратиш ва ривожлантириш, сифатли ва рақобатбардош маҳсулотларни реализация қилиш, экспорт салоҳиятини ошириб бориш, шунингдек, ушбу соҳага чет эл инвестицияларини жалб килиш бўйича салмокли ишлар амалга оширилди. Ўзбекистон Республикасини янада ривожлантириш бўйича Ҳаракатлар стратегиясида «ишлаб чиқариш соҳаларини ривожлантириш, саноатни модернизация ва диверсификация қилиш, амалиётда кам ашё сарфли энергия тежамкор усулларни қўллаш, озиқ-овқат маҳсулотларини озикавий хавфсизлигини таъминлаш, импорт ўрнини алмаштирувчи ракобатбардош ва экспортбоп маҳсулотларни тайёрлаш»1 вазифалари белгилаб берилган. Ушбу вазифалардан келиб чикқан ҳолда, жумладан, маҳсулотларни кимёвий таркиби бўйича товар кодларини такомиллаштириш, пиво ишлаб чикариш технологик жараёнларида инновацион усулларни татбик этиш, тайёр маҳсулотларни анализ килишнинг янги ва тезкор усулларини амалиётга жорий этиш илмий-амалий аҳамият касб этади.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2017 йил 7 февралидаги ПФ-4947-сон «Ўзбекистон Республикасини янада ривожлантириш бўйича Ҳаракатлар стратегияси тўғрисида»ги Фармони, 2017 йил 12 апрелдаги ПҚ-2884-сон «Ўзкимёсаноат» АЖ бошқарув тузилмасини такомиллаштириш чора тадбирлари тўғрисида”ги карори хамда мазкур фаолиятга тегишли бошқа меъёрий-ҳуқуқий ҳужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадқиқоти муайян даражада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади пиво ишлаб чиқаришни такомиллаштириш ва кимёвий таркиби асосида синфлашдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
пиво турлари учун товар кодларини алкогол микдори, ранг берувчи моддалар табиати ва бошқа таркибидаги кимёвий моддаларнинг микдори асосида белгилаш ишлаб чиқилган;
пиво ишлаб чиқариш жараёнида фойдаланиладиган сувни магнитлаш орқали, солод тайёрлаш жараёнида арпанинг униб чиқиши ва униш энергиясига ва шарбат тайёрлаш жараёнида солодни қандланишига таъсири исботланган;
илк бор шифобахш пиво ишлаб чиқаришда консерватив таъсир этувчи пара-ферроценилфенолнинг натрийли тузини синтез қилиш усули такомиллаштирилган;
пара-ферроценилфенолнинг натрийли тузини тайёр маҳсулотга қўшишни камқонлик касаллиги профилактикаси ҳамда пиво стабиллигини ошишига ижобий таъсири исботланган.
Хулосалар
«Пиво ишлаб чиқаришни такомиллаштириш ва кимёвий таркиби асосида синфлаш» мавзусида олиб борилган илмий тадқиқот натижасида куйидаги хулосалар такдим этилади:
1. Пиво маҳсулотининг товар холатини белгиловчи органолептик ва физик-кимёвий кўрсаткичлар (ташки кўриниши, ҳиди, таъми, кўпик турғунлиги, кўпик баландлиги, ранги, тиниқлиги, кислота сони, ранг кўрсаткичи ва тургунлиги, спирт микдори, хақиқий экстракт микдори, СО? нинг масса улуши, pH кўрсаткичи) ҳамда уларни аниклаш усуллари тахлил килиниб, пиво махсулотларининг товар кодларини белгилашда улардан фойдаланиш меъзонлари кўрсатилди ва тавсия этилди.
2. Пиво маҳсулотларининг амалдаги товар кодларини аниклашдаги камчиликларни бартараф этиш муаммоси конкрет мисоллар асосида ушбу муаммони хал этишга янги товар кодлари киритиш орқали эришиш мумкинлиги илмий жиҳатдан асосланди.
3. Янги товар кодларини ишлаб чиқишда пиво маҳсулотларининг кимёвий таркиби асосида, кам алкоголли, кучли алкоголли, оч рангли ва тўк рангли пиволар учун янги кодлар таклиф этилди.
4. Оч рангли пиволар учун: 2203 00 010 1, 2203 00 010 2; тўк рангли пиволар учун: 2203 00 010 3, 2203 00 010 4 янги товар кодлари таклиф этилиб, улар учун кимёвий таркиб асосида изоҳлар берилди.
5. Пиво махсулотларига тегишли сертификатлар бериш жараёнида кимёвий реактивлар сарф-ҳаражатини камайтириш, аниклаш вақтини тежаш имконини берувчи янги колориметрик шкала эталони ишлаб чиқилди ҳамда сертификатлаш органларига амалиётда қўллаш учун тавсия килинди.
6. Олиб борилган тадқиқотлар натижасида ташқи иқтисодий фаолиятдда фойдаланиш учун ва янги код раками ҳамда, Ўзстандарт агентлиги учун пивонинг ранг кўрсаткичини аниқлашни тезкор усули ишлаб чиқилди ва амалиётга жорий этилди.
7. Олиб борилган илмий тадқикотлар натижасида, пиво маҳсулотининг кимёвий таркиби асосида таклиф этилган, янги товар код ракамлари халқаро товар айирбошлашда амалиётга киритиш учун Ўзбекистон Республикаси Давлат Божхона кўмитасига Ташқи иқтисодий фаолият Товарлар Номенклатурасига ўзгартиришлар киритиш учун тавсиялар берилди.
8. Озуқавий қўшилма сифатидаги п-ферроценилфенолнинг натрийли тузи иштирокида янги «Шифобахш-Фортуна» пиво махсулоти тайёрланди хамда л-ферроценилфенолнинг натрийли тузининг пиво маҳсулотининг баркарорлигини ошириши, стабилизатор хусусиятига эгалиги исботланди.
9. Пиво ишлаб чиқариш жараёнида фойдаланиладиган сувни магнит майдони билан кайта ишлаш орқали арпанинг униб чикиш кўрсаткичи ва шарбат тайёрлашда қандланишнинг ортиши аниқланди. Натижада бундай сувдан фойдаланилганда унувчанлик 5 соатга тезлашиши, униш энергияси 3-4% га ортиши, қандланиш тезлиги ва экстрактив моддалар микдори 2-4 % фоизга ошганлиги аникланди. Шунинг учун пиво ишлаб чиқариш жараёнида магнитланган сувдан фойдаланиш таклиф этилди.

97-98 105 0

Перспективы создания керамики для солнечной энергетики

В Анисимов , Н Макаров , А Абдурахимова

Два важных полупроводника n-типа, ZnO и SnO 2 , привлекают значительное внимание благодаря своим уникальным свойствам и потенциальным возможностям применения в качестве варисторов [1], газочуствительных пленок [2], анодного материала в литий-ионных батареях [3], фотокатализаторах и люминесцентных материалах [4], солнечных элементах [5]. Данные оксиды со стабильной и большой запрещенной зоной активно используются за счет невысокой стоимости, высокой чувствительности и стабильности электрофизических параметров. В литературе сообщается об образовании двух соединений в системе ZnO –SnO 2 , а именно ортостанната (Zn 2 SnO 4 ) и метастанната цинка (ZnSnO 3 ) [6]

188-190 84 0

Перспективы использования сухого молока и сухой молочной сыворотки в детском питании и оценка их питательных свойств

Сабина Бекмуродова, Гульноза Джахангирова

Молоко и молочная продукция имеет огромное значение в пищевом рационе человека. Как известно молоко содержит необходимые для организма макро- и микроэлементы, белки, жиры и углеводы. Усвояемость питательных веществ молока оченьвысокая: белков – 96%, жира – 95%, углеводов – 98%. Более того молоко стимулирует усвоение питательных веществ из других пищевых продуктов. Молоко и молочные продукты относятся к группе скоропортящихся продуктов. Чтобы сохранить качество продукта на долго и улучшить его транспортировку была придумана технология распылительной сушки молока. Сухое молоко обладает теми же свойствами, что и молоко. Популярная на сегодняшний день молочная сыворотка тоже подвергается сушке, при этом она обладает большими питательными свойствами, чем сухое молоко. Данная статья рассматривает сравнительную оценку сухого молока и сухой молочной сыворотки и применение их в детском питании.

1-25 43 0

Пахта чигити кунжарасини муаллақ ҳолатда экстракциялаш жараёнини такомиллаштириш

Жаҳонгир Ҳасанов

Тадқиқот объектлари: пахта чигити кунжарасини муаллак ҳолатда экстракциялаш жараёни.
Ишнинг мақсади: пахта чигити кунжарасини муаллак холатда экстракциялаш жараёнини математик моделлаштириш ва оптималлаштириш йўллари ёрдамида такомиллаштириш, янги юкори самарали экстракциялаш курилмасини яратиш.
Тадқиқот методи: илмий изланишда кўп босқичли тизимли тахлил, математик моделлаштириш, оптималлаштириш, тажриба ўтказиш ва жараён кўрсаткичларини физик ўлчаш усулларидан фойдаланилган.
Олинган натижалар ва уларнинг янгилиги: пахта чигити кунжарасини муаллак холатда экстракциялаш жараёнини математик моделлаштириш ва оптималлаштириш усуллари асосида такомиллаштирилганлиги; ўтказилган тажрибалар асосида пахта чигити кунжарасини экстракциялаш жараёни давомийлиги, заррачалар диаметри, қарама-карши режимда ишловчи курилма погоналар сонининг таъсири ўрганилганлиги; пахта чигити кунжарасини муаллак холатда экстракциялаш жараёнида диффузия коэффициенти (D=4,5 10''° м2/с) тажриба ва математик моделдан фойдаланган холда аникланганлиги; пахта чигити кунжарасини муаллак холатда экстракциялаш жараёнини оптималлаштириш учун кўп босқичли амалий масалалар ечими аникланганлиги; пахта чигити кунжарасини муаллак холатда экстракциялаш жараёнига таъсир этувчи омилларнинг оптимал кўрсаткичлари (курилма погоналари сони N=5, курилма ҳар бир погонасининг диаметри D=0,655 м, кунжара заррачаларининг ўлчамлари б=1,5лш<...<3,5 мм) аникланганлиги.
Амалий ахамияти: ёғ-мой саноатидаги катта ўлчамли, кўп металл сарфланган, киммат, энергия сарфи юқори бўлган курилмалар ўрнига жараён интенсив кечадиган, ихчам ва арзон курилма конструкциялари таклиф қилинди.
Татбиқ этиш даражаси ва иқтисодий самарадорлиги: лаборатория қурилмасида тажрибалар «Тошкент ёғ-мой» ОАЖ ҚК ва Тошкент кимё технология института лабораторияларида олиб борилган. Таклиф қилинаётган курилмани кўллашдан кутиладиган иктисодий самара йилига 157,6млн. сум ни ташкил этади.
Қўлланиш сохаси: ёғ-мой саноати.

1-26 59 0

Пахта целлюлозасини эластик деформацион майдалаш, кукунларнинг тузилиши ва хоссаларига услубнинг таъсири

Бахрам Давранов

Тадқиқот обьектлари: пахта толаси ва линти, ҳамда олинган целлюлоза кукунлари.
Ишнинг мақсадн: Целлюлоза материалларини эластик деформацион майдалаш услуб ва қурилмаларини ишлаб чиқиш, целлюлоза кукунини олиш, ҳамда унинг тузилиши, хоссалари ва ишлатилишини ўрганиш.
Тадқиқот усуллари: ёруғлик ва электрон микроскопия; ИК-, ЯМР- ва КР- спектроскопиялар; рентгенография; сорбция ва колорометрия усуллари.
Олинган натижалар ва уларнинг янгнлнги: биринчи маротаба, бир вақтнинг ўзида юкори босим ва силжитиш деформацияси таъсирида, пахта целлюлозасидан узликсиз равишда майда дисперсли кукун олувчи янги услуб ва курилмаси ишлаб чиқилган (А.С 1487236). Биринчи маротаба пахта целлюлозасини эластик деформацион майдалаш жараёнида физик парчаланиш механизми аниқланган. Ёруглик ва электрон микроскопия, рентгеноскопия, ИК-,ЯМР-, КР-спектроскопия, сорбцион ва колорометрик тадқиқот усуллари оркали эластик ва силжитиш деформацияси таъсирида, Ц-1 тузилиш доирасида, целлюлозанинг юқори тартибли кием микдорларини камайишига олиб келиши аникланган. Пахта целлюлозасини майдаланиш хусусиятлари аникланган ва табиий целлюлозани ЭД таъсирида майдалаш, унинг физик тузилиши конформацион ўзгаришсиз бўлиши аникланган.
Амалий ахамияти: пахта целлюлозасидан майда дисперсли целлюлоза кукуни олиш учун лаборатория ва тажриба-саноат курилмалари ишлаб чиқилган. Хусусан, «Tegirmon» ИИЧКда пахта толаси ва линтидан ЭД таъсирида майдаловчи, соатига 10 кг кукун ишлаб чикариш кувватига эга тажриба-саноат курилмаси яратилган. Целлюлоза кукунини ишлаб чиқиш учун «Технологик регламент» тузилган.
Татбиқ этиш даражаси ва иқтисоднй самарадорлигн: ЭД майдалаш услуби оркали олинган целлюлоза кукунлари: тиббиётда матосиз бойлагич материаллар ва сорбентлар; ферментатив гидролизлаш оркали глюкоза олиш учун субстрат; Na-КМЦ синтез килишда ва гель ҳосил килувчи суспензиялар олишда хом ашё сифатида кўлланилган.
Қўлланиш соҳаси: тиббиёт, фармацефтика, косметика, коғоз ва кимё саноатлари.

1-43 78 0

Пахта уруғларида ва бошқа юқори ўсимликларда уларнинг униб чиқиши ва пишиб етиш даврида фосфолипид конверсиясининг баъзи нақшлари

Муборак Абдуллаева

Тад=и=от объектлари: /ыза (Gossypium hirsutum L.) 108-Ф нави, соя (Glycine hispida L.) Дустлик нави, ерён\о= (Arahyus hypogaea L.) Перзуван 46-2 нави, бу\дой (Triticum aestivum L.) Юна нави, маккажыхори (Zea mays L.) БЦ - 6661 нави, ловия (Phaseolus vulgaris L.) Вигна штамбовая 661 нави уру\лари, ысимталари щамда вегетатив ва генератив органлари.
Ишнинг ма=сади: /ыза ва баъзи бир юксак ысимликлар уру\ининг униш ва пишиш жараёнида фосфолипидлар ызгаришидаги бир =атор =онуниятларни ырганиш.
Тад=и=от методлари: Фосфолипидларнинг умумий ми=дори Давсон ва Хемингтон усулида, фосфорнинг ми=дори Васьковский, Тауски ва Шор, о=сил ми=дори Лоури усулида, фосфолипидлар таркиби Кейтс усули быйича ТСХ ёрдамида ани=ланди.
Олинган натижалар ва уларнинг янгилиги: Диссертация ишида биринчи бор \ызанинг ривожланиш циклидаги уру\дан уру\гача былган даврда ва бош=а ысимликларда (бу\дой, маккажыхори, ерён\о=, соя, ловия) эса уру\нинг униш даврида асосий фосфолипидларнинг =иёсий текшируви ытказилди ва фосфолипидлар ызгариш динамикаси умумий =онуният асосида амалга ошиши кырсатилди. Биринчи маротаба, фосфолипаза Д ферментини гидролаза ва трансфераза функциялари туфайли чигитнинг униш ва пишиш давридаги пластик метаболизмда жадал иштирок этиши кырсатиб берилди. Бу ферментнинг трансфераза функцияси натижасида ысимликда учрамайдиган фосфолипид - фосфатидилметанолнинг синтезланиши in vitro ва in vivo шароитларда ырганилди. Фосфолипаза Д нинг трансфераза функциясини намоён былишида, инозитни етказиб берувчи фитаза щам мущим рол ыйнайди. Трансфераза реакцияларини ытказиш учун фитаза ва фосфолипаза Д ферментлари иштирокида модел бифермент системаларни яратиш ишлаб чиилди.
Амалий ащамияти: Олинган натижалар асосида медицина ва фармацевтика учун керакли былган препаратлар фосфатидилинозит ва миоинозитни олиш усуллари йылга ыйилиши мумкин.
Тадби= этиш даражаси ва и=тисодий самарадорлиги: Препаратларни олиш усуллари ишлаб чи=ариш амалиётида =ылланилиши мумкин. Ишнинг маълум былимлари университетда ытиладиган махсус курсларнинг дастурига киритилган.
+ылланиш сощаси: Ысимликлар биохимияси сохасидаги илмий-тад=и=отларда, ОЫЮ ы=ув жараёнида.

1-71 99 0

Пахта мойларини тозалашда қўлланиладиган янги композицион ишқорий кўмир ва гил адсорбентларини ишлаб чиқиш

Дилноза Салиханова

Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Дунёда бугунги кунда аҳолини озиқ-овқат хавфсизлигини таъминлашда ва озик-овкатга бўлган мақбул даражадаги эҳтиёжини кондиришда озиқ-овқат саноати муҳим аҳамият касб этади. Шунинг учун маҳаллий озиқ-овқат ва хомашё ишлаб чиқаришни барқарор ривожлантириш, бозорга хавфсиз ва сифатли озиқ-овкат маҳсулотларини истеъмол меъёрларида ўрнатилган ассортиментда етказиш асосий вазифалардан бири бўлиб қолмокда.
Мустақилликка эришгандан кейин юртимизда юқори технологияларга асосланган озиқ-овқат саноати шаклланиб, бугунги кунда иқтисодиётимизнинг етакчи тармоқларидан бирига айланиб бормоқда. Озиқ-овкат хавфсизлигини таъминлаш, ички бозорни сифатли озиқ-овкат маҳсулотлари билан тўлдириш, ишлаб чиқаришни модернизация қилиш, янги қувватларни ишга туширишга алохида эътибор қаратилиб, импорт ўрнини босувчи махсулотлар тайёрлаш ўзлаштирилмокда. Ишлаб чикаришни модернизация ва диверсификация килишни рағбатлантириш ҳамда қўллаб-қувватлаш бўйича амалга оширилган чора-тадбирлар озиқ-овқат товарлари ишлаб чиқаришнинг ўсишини таъминламокда.
Жаҳон миқёсида сифатли озиқ овқат маҳсулотларини ишлаб чикиш, жумладан пахта мойини каолин ва бентонит адсорбентлари ёрдамида тозалаш, уларни фаоллаштириш ва модификация қилишнинг янги усулларини ишлаб чикишга алоҳида эътибор каратилиб, бу борада амалга оширилаётган илмий изланишларда юқори сифатли адсорбцион хусусиятли янги адсорбентлар олиш технологиясини яратиш муҳим вазифалардан бири хисобланади. Адсорбцион хусусиятлари паст бўлган кўмир, каолин ва бентонитларни фаоллаштириш технологиясини ишлаб чиқишда қатор, жумладан, қуйидаги йўналишларда тегишли илмий ечимларни асослаш зарур: каолин хом ашёсини термик фаоллантиришнинг самарали усулларини ишлаб чиқиш; танлаб олинган бентонитлар ва кўмирларнинг фаоллаштириш ва модификациялаш жараёнида уларнинг таркиби ва ҳоссалари ўзгаришини аниқлаш; қийин тозаланадиган пахта мойларини тозалаш учун фаоллаштирилган гил ва ишқорий кўмир адсорбентларининг самарали композицияларини яратиш ва мойини оқлаш жараёнини самарадорлигини ошириш.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2015 йил 4 мартдаги ПФ-4707-сон «2015-2019 йилларда ишлаб чикаришни таркибий ўзгартириш, модернизация ва диверсификация қилишни таъминлаш бўйича чора-тадбирлар дастури тўғрисида»ги Фармони ва Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2015 йил 22 январдаги 8-сон «Саноатда ишлаб чиқариш харажатларини кисқартиришга ва маҳсулот таннархини пасайтиришга доир кўшимча чора-тадбирлар тўғрисида»ги Қарори, ҳамда мазкур фаолиятга тегишли бошка меъёрий-ҳуқуқий ҳужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадкикоти муайян даражада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади маҳаллий ҳомашё асосида янги ишкорий кўмир ва гилли адсорбентлар яратиш ҳамда уларни қўллаш оркали прессланган ва экстракцияланган пахта мойларини тозалаш технологиясини такомиллаштиришдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
паст кул микдорига эга бўлган 2БПК маркали Ангрен кўмирини дастлабки №зСОз эритмаси билан тўйинтириб, сўнгра хавосиз шароитда пиролиз усулида термик ишлов бериш орқали самарали ишкорий кўмир адсорбента олишнинг шарт-шароитлари ишлаб чиқилган;
каолинли адсорбентларни фаоллантиришни ЎЮЧ-ли нурлантириш орқали амалга ошириш, анъанавий (конвектив) киздириш усулига қараганда жараённи 2,5-3,0 баробар тезлаштириши ва ғоваклигини 1,2-1,4 баробар ошириши аниқланган;
юқори микдорда кальцийга бой «Жаҳон» кони бентонитини хлорид кислотаси билан фаоллантирилганда анъанавий сульфат кислотасини қўллашга нисбатан олинган адсорбентнинг пахта мойини оқлаш кўрсаткичи 1,1-1,3 баробар ошиши аниқланган;
юқори микдорда кальцийга бой «Жаҳон» кони бентонитини хлорид кислотаси билан фаоллантирилганда анъанавий сульфат кислотасини қўллашга нисбатан олинган адсорбентнинг пахта мойини оқлаш кўрсаткичи 1,1-1,3 баробар ошиши аниқланган;
илк бор пахта мойини ишқорий рафинациялашда анъанавий қиммат NaOH эритмаси ўрнига, арзон Са(ОН)2Ни сувли эритмасини қўллаш оркали нейтрал мой совунланишини ва ишкорий реагент сарфини камайиши исботланган;
илк бор экстракцияланган пахта мойини канцероген 3,4-бензо[а]пирен ва углеводород қолдиқлардан ишлаб чикилган ишкорий кўмир адсорбента ёрдамида тозалаши аникланган;
ишқорий кўмир ва гил адсорбентларнинг пахта мойи таркибидаги зарарли ва канцероген моддаларни танлаб ютиш хусусиятлари аникланиб, улар асосида янги самарали композициялар ишлаб чикиш технологияси яратилган;
пахта мойини икки боскичда гилмояли ва ишқорий кўмир адсорбентларни рециркуляцион оқимда қўллаш оркали тозалаш ва оқлаш технологияси ишлаб чикилган.
ХУЛОСА
1. Ўзбекистонда мавжуд бўлган ҳом-ашё ресурсларини ва уларнинг минералогик ва кимёвий таркибларини таҳлили асосида ўсимлик мойларини тозалаш ва оқлашга мўлжалланган адсорбентларнинг саноат микёсида ишлаб чиқариш учун яроқли бўлган кўмир ва гил (каолин, бентонит ва палигорсит) минералларнинг истиқболли конлари танлаб олинди.
2. Юқори даражада ғовакли ишқорий кўмир адсорбентлар олиш учун 2БПК маркали Ангрен кўмирини пиролизига кадар уни ИазСОз нинг 10% ли сувли эритмаси билан шимдириш таклиф қилинган.
3. Ишқорий кўмирли адсорбентнинг ишқорий ишқорли ҳоссаларини ошириш учун уни 10% ли NaOH эритмаси билан шимдирилиб, сўнгра куритиш ва талаб этилган гранулометрии таркибга кадар майдалаш тавсия этилади.
4. Таркибида юкори даражада (умумий массасининг 3% дан кўп) СаО бўлган «Жахон» бентонитини кислотали фаоллаштиришда кўп микдорда гипс хосил бўлишининг олдини олиш мақсадида анъанавий сульфат кислота ўрнига хлорид кислотанинг 10% ли эритмасидан фойдаланиш тавсия этилади.
5. Султон-Увайс каолинини анъанавий конвектив термик киздиришни ўрнига, 2450 МГц частотали ЎЮЧ-нурланиш ҳисобига унинг сорбцион фаоллиги 1,2-1,4 маротаба ошишига ва термик фаоллантириш вақтини 2-3 марта қисқариши аниқланган (каолиннинг дастлаки намлигига боғлик ҳолда).
6. Тўқ рангли пахта мойларини ишкорий рафинациялашнинг самарали усули ишлаб чиқилиб, унда тан нархи юкори бўлган каустик сода (NaOH) ўрнига нейтрал ёғнинг совунланишини камайтириб, мойнинг чиқиш микдори 1,2 марта оширадиган арзон охакли сувга алмаштириш тавсия этилади.
7.Экстракцион пахта мойидан махаллий ишкорий кўмир адсорбента ёрдамида канцероген 3,4-бензопирен ва углеводород колдиқларини ажратиб олишнинг макбул шарт-шароитлари ишлаб чикилган.
8. Прессланган ва экстракцияланган пахта мойларини тозалаш учун мўлжалланган ишкорий кўмир, каолинитли ва бентонитли адсорбентларни олиш технологияси ишлаб чикилган.
9. Ишлаб чикилган ишқорийкўмир ва гил адсорбентларининг танлаб сорбциялаш хусусиятлари аниқланиб, улар асосида кийин оқланадиган пахта мойларини тозалаш учун самарали композициялар яратилган.
Ю.Мой ва адсорбент аралашмасининг термодиференциаллаш рециркуляция оқимида пахта мойларини адсорбцион тозалаш ва оклашнинг икки босқичли технологияси ишлаб чикилган.
Н.«Жахон» бентонит адсорбентини «Беруний Ёг-гар» АЖ да пахта мойларини тозалаш ва оклашда ишлаб чикаришга жорий этишдан олинган иқтисодий самара йилига 169,4 млн. сўмни ташкил этди.

1-50 41 0

Паст октанли бензинни экологик ва эксплуатацион хоссаларини яхшилаш учун уни коллоид-кимёвий модификациялаш

Мухтор Махмудов

Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Дунёда йилдан йилга автомобил транспорт воситаларининг сони ошиб бораётганлиги сабабли автомобил бензинларига бўлган талаб хам кўпаймоқда. Мотор ёқилғиларига бўлган талабнинг ортиши эса ўз-ўзидан атмосферага чиқарилаётган заҳарли газларнинг кўпайишига олиб келмокда. Америка, Европадаги давлатлар ва бошқа кўплаб ривожланган мамлакатлар экологияни химоялаш максадида мотор ёқилғиларига бўлган экологик талабларни кучайтирмокда.
Жахонда экологик тоза, турли эксплуатацион шароитларда ўзининг кимёвий ва дисперсион барқарорлигини сақлаб қолувчи, юқори октанли бензин ишлаб чиқаришда амалга оширилаётган йўналишларда тегишли ечимларни илмий асослаш, хусусан махаллий автомобил бензинларини кимёвий таркибини ва коллоид-кимёвий хоссаларини, уларнинг экологик ва эксплуатацион хусусиятларига таъсирини аниқлаш; енгил бензин фракцияси асосида бензин сифатини яхшиловчи турли диспергирловчи модификаторлар олишни хамда уларни огир бензин фракцияси билан компаундлаб, янги бензин композицияларини олишнинг коллоид-кимёвий хоссаларини аниқлаш; махаллий паст октанли бензин асосида замонавий экологик талабларига жавоб берувчи бензин олиш жараёнини мақбул шароитларини ишлаб чиқиш зарур.
Ҳозирги пайтда республикамизда нефт ва газ саноатида янги турдаги ёқилғи маҳсулотларини олиш борасида илмий ва амалий натижаларга эришилди. Мазкур йўналишда амалга оширилган чора-тадбирлар асосида нефт маҳсулотлари ишлаб чикариш ва қайта ишлаш жараёнларини жадаллаштиришни ноанъанавий усулларини ишлаб чикариш жараёнларига тадбик килиш борасида муҳим натижалар олинди. Ўзбекистон Республикасини янада ривожлантириш бўйича Ҳаракатлар стратегиясининг учинчи йўналишида «юқори технологияли қайта ишлаш тармоқларини, энг аввало, махаллий хомашё ресурсларини чуқур кайта ишлаш асосида юқори қўшимча қийматли тайёр маҳсулот ишлаб чиқаришни жадал ривожлантиришга қаратилган сифат жиҳатидан янги боскичга ўтказиш орқали саноатни янада модернизация ва диверсификация қилиш»1 вазифалари белгилаб берилган. Бу борада, жумладан, махаллий паст октанли бензин асосида замонавий экологик талабларга жавоб берувчи бензин ишлаб чиқаришга йўналтирилган илмий тадқикотлар мухим аҳамият касб этади.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2017 йил 7 февралдаги ПФ-4947-сон «2017-2021 йилларда Ўзбекистон Республикасини
ривожлантиришнинг бешта устувор йўналиши бўйича Ҳаракатлар стратегияси» тўғрисидаги Фармонлари ва 2017 йил 23 августдаги ПҚ-3236-сон «2017-2021 йилларда кимё саноатини ривожлантириш дастури» тўғрисидаги Қарори ҳамда мазкур фаолиятига тегишли бошка меъёрий-ҳуқуқий ҳужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадқиқоти муайян даражада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг макса ди паст октанли бензинни экологик ва эксплуатацион хоссаларини яхшилаш учун уни коллоид-кимёвий модификациялашдан иборат.
Диссертация тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
турли эксплуатацион шароитларда автомобил бензиларининг детонацион баркарорлиги, унинг дисперсион тузилиши ва кимёвий таркибига боғлиқлиги аникланган;
автомобил бензинларининг паст хароратлардаги физик-кимёвий ва дисперсион хоссалари, оғир смоласимон ва н-парафин углеводородлар микдорининг ўзгариши даражаси билан боғлиқлиги исботланган;
гидроизомеризациялаш йўли билан енгил бензин фракциясидан, уни экологик ва эксплуатацион хоссаларини яхшиловчи модификаторлар олиш усуллари яратилган;
бензиннинг енгил фракциясини гидроизомеризациялаш жараёнида тадқиқ қилинган шароитларда нафтен углеводородларнинг халқаси очилмаслиги исботланган;
олинган модификаторлар ва оғир бензин фракцияларини компаундлаш орқали экологик юқори октанли бензин олишнинг комбинацией усули ва унинг мукобил технологик шароитлари ишлаб чикилган.
Хулоса
1. Тадқиқот объекти сифатида экологик ва эксплуатацион хоссаларини яхшилаш ва уни сифатини Европа спецификацияларининг Евро-4 ва Евро-5 меъёрларигача етказиш мақсадида махаллий нефтгазоконденсат хомашёсидан олинган паст октанли саноат бензини танлаб олинди ва биринчи марта уни б.қ.Ҳ--80°С, 80-90°С, 90-100°С, 100-110°С, 110-120°С, 120°С-о.к.ҳ. фракцияларига фракциялаб, ҳар бир фракциядаги бензол микдори аниқланди.
2. Ишлаб чикилган махаллий АИ-80 бензинини хлорланган алюмоникелвольфрамли катализаторлар иштирокида каталитик гидро қайта ишлаш усули ёрдамида, биринчи бор рақобатбардош модификацияланган автомобил бензинини олиш имконияти яратилди.
3. Гидроизомеризация жараёнини муқобил шароитилари аниқланди ва бензин таркибида ароматик углеводородларни сезиларли даражада камайиши ҳисобига, бензин ёнишидан чикадиган чиқинди газлар микдори камайиши аниқланди. Хоссалари яхшиланган модификацияланган бензин таркибида бензол микдори 8,46% дан 0,67% гача, ароматик углеводородлар микдори эса 48,78% дан 32,43% гача камайгани газ-суюклик хроматография усулида исботланди.
4. Бензиннинг бензолсаклаган фракциясини гидроизомеризациялаш жараёнида тадқиқ қилинган шароитда нафтен ҳалқали углеводородларнинг очилиш реакциялари бормаслиги аниқланди.
5. Гидроизомеризация жараёнида қўлланилаган хомашё бир хил компонентдан таркиб топмаганини ва айрим углеводород гуруҳлари улушини унинг сифатига таъсирини инобатга олган холда, ушбу жараённи турли фракцияларни қайта ишлашда ҳам қўллаш мумкинлиги аникланди.
6. Экологик ва эксплуатацион хоссалари яхшиланган модификацияланган бензин олиш учун гидроизомеризация катализата ва огир бензин фракциясини компаундлашнинг муқобил нисбатлари топилди.
7. Паст октанли бензинни модификациялашгача хамда уни модификациялашдан кейинги олиб борилган коллоид-кимёвий, экологик ва эксплуатацион комплекс тадкиқотлар натижалари, ушбу усулни нефтегазоконденсат хомашёсини кайта ишлашда тадбик этиш истиқболларини кўрсатди.

1-45 33 0

Паст навли Қизилкум фосфоритларини нитроза газлари билан қайта ишлаш усулларини ишлаб чиқиш

Ирода Турсунова

Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Бугунги кунда дунё кимё саноати сохаларида, жумладан минерал ўғитлар ишлаб чикаришда ҳар бир мамлакатнинг ўз хомашё ресурслари (имкониятлари)дан ҳар томонлама тўлиқ фойдаланишга каратилган илмий тадқиқотлар олиб бориш ва лиги технологияларни яратишга алоҳида эътибор берилмокда. Ҳозирги пайтда жуда муҳим бўлган бу илмий-техникавий муаммолар ечимини топишга соҳага дахлдор олим ва мутахассисларнинг саъйи ҳаракатлари йўналтирилган. Бунда арзон, етарли, имконияти борича кимё ва тоғ-кон саноати чикиндаларидан фойдаланиб махсулот ишлаб чикариш усуллари кенг қўланилмокда.
Бугунги кунда жахонда фосфорит маъданларини қазиб олиш ва кайта ишлаш бўйича олиб борилаётган илмий тадкиқотлар ишлари ва яратилаётган янги технологияларда нисбатан паст сифатли фосфоритлардан самарадор ва сифатли фосфоконцентратлар олишга алоҳида эътибор берилаяпти. Улардан турли (оддий ва мураккаб) минерал ўғитлар олиш буйича янги ишлаб чиқаришлар, фосфатли хомашёни кайта ишлашда ноананавий ва ресурстежамкор технологиялар яратишда фойдаланилаяпти.
Ҳозирги пайта республикамизда минерал ўғитлар ишлаб чиқарувчи корхоналарнинг асосий хомашё манбаи бўлган Марказий Қизилқум (МҚ) фосфоритларини комплекс қайта ишлашнинг янада самарали технологияларини яратиш кимё саноати ривожланишининг асосий йўналишларидан биридир. Бу йўналишда паст навли хомашё ва ишлаб чиқариш чиқиндиларидан фойдаланиб самарадор ва сифатли фосфорли ўғитлар олишнинг илмий асослари яратилган бўлиб, ушбу сохани модернизациялаш, диверсификациялаш ва сифат жиҳатидан янги босқичга олиб чиқиш бўйича илмий ва амалий натижаларга эришилди. Ўзбекистон Республикасини янада ривовожлантиришга қаратилган Ҳаракатлар стратегиясининг учинчи йўналишида «саноатни юқори технологияли қайта ишлаш тармоқларини, энг аввало, маҳалий хом ашё ресурсларини чукур кайта ишлаш асосида юкори қўшимча қийматли тайёр махсулот ишлаб чикариш», «принципиал жиҳатдан янги махсулот ва технология турларини ўзлаштириш» ва «мамлакат озиқ-овқат хавфсизлигини янада мустаҳкамлаш, экологик тоза маҳсулотлар ишлаб чиқаришни кенгайтириш» га қаратилаган муҳим вазифалар белгиланган. Бу борада, паст навли фосфоритларни чикинди нитроза газлари билан қайта ишлаш ва унинг асосида азотфосфоркальцийли концентрат олишнинг самарали экологик усулларини ишлаб чиқиш муҳим аҳамият касб этади.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2015 йил 4 мартдаги ПФ- 4707-сонли «2015-2019 йилларда ишлаб чиқаришни таркибий ўзгартириш, модернизация ва диверсификация килишни таъминлаш бўйича чора-тадбирлар дастури тўғрисида», 2017 йил 7 февралдаги ПФ-4947-сон «Ўзбекистон Республикасини 2017-2021 йилларда ривожлантиришнинг бешта тамойили бўйича ҳаракатлар стратегияси» тўғрисидаги Фармонлари ва 2017 йил 23 августдаги ПҚ-3236-сон «2017-2021 йилларда кимё саноатини ривожлантириш дастури тўғрисида»ги қарорлари, шунингдек мазкур сохада кабул қилинган бошқа меъёрий-ҳуқуқий ҳужжатларда белгиланган вазифаларни бажаришга ушбу диссертация тадқиқоти муайян даражада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади чиқинди нитроза газлари (ЧНГ)дан ва паст навли фосфорит (ПНФ)лардан азотфосфоркальцийли концентрат (АФКК) олишни экологик самарали усулини ишлаб чикишдан иборат.
Диссертация тадқиқотининг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
биринчи марта паст навли МК фосфоритларини чикинди нитроза газлари билан кайта ишлаб, хусусиятлари яхшиланган азофосфоркальцийли концентрат олишнинг экологик самарадор усули яратилган;
паст навли фосфоритларида таркибида кимёвий табиати билан фаркланувчи, муҳит pH ўзгаришига сезгир, уларни кайта ишлашнинг мавжуд ва янги яратиладиган усулларини асослаб берувчи икки хил таркибий кисмлар аниқланган;
сувли муҳитда паст навли фосфоритларни ва нитроза газларини узаро эрувчанлиги ва таъсирлашув механизмлари бўйича янги илмий маълумотлар олиниб, технологик жараёнининг оптимал шароитлари аникланган;
ПНФларни ЧНГ билан кайта ишлаш жараёни ва ундан кейинги сақлаш (етилиш) даврида фосфорит таркибидаги эндокальцит тўлиқ парчаланиб, фосфатли хомашёнинг аппатит кўринишлари колиши аникланган;
ПНФларни ЧНГ билан кайта ишлаш махсулотларининг пахта чигити (уруги)нинг униб чиқиши уларни азотфосфоркальцийли ўғит холида ишлатилиши аникланган.
Хулоса
Диссертация иши бўйича олиб борилган тадқикотлар натижасида олинган асосий илмий ва амалий натижалар:
1. Термодинамик ва графоаналитик усуллар билан «NO2-H2O» системасида сувга НГнинг ютилиш жараёни ўрганилиб, ҳосил бўладиган эритма етарли кислоталик ва оксидловчилик хоссаларига эта бўлиши, ҳосил бўлган эритма кислота таъсирида парчаланадиган кам эрувчан моддалар, минераллар ва рудаларни кайта ишлашга яроқлилиги аникланган.
2. «СаСОз-МСЬ-НгО» ва «СазСРО^-МСЬ-НзО» системаларида таркибий қисмларнинг эрувчанлиги ўрганилиб, каттиқ ва суюқ фазалар ўртасида ион алмашиниш реакциялари бориши реакцияларнинг махсулотлари сифатида ССГ, кальций гидро-, дигидрофосфати ва нитрит- нитрат тузлари ҳосил бўлиши курсатилган. «CaCCh-NCh-ILO» ва «Саз^О^г-ЬҒОг-НгО» системаларидаги қаттиқ фазалар СаСОз, Саз(РО4)г эрувчанлигига НГнинг микдори, юбориш тезлиги, Қ:С нисбати ва эритма pH-и ўзгариши таъсир этиши аникланган.
3. «Фосфорит-ИОз-НгО» системасида ПСФ ҳар ҳил (13-18%Р2О5) турларини ЧНГлар билан кайта ишлаш жараёнлари ва суюқ фаза сифатида айланма эритма (ЦОР)дан фойдаланиш жараёнлари тадқиқ этилиб, фосфоритдаги карбонатларнинг декарбонозацияланиши, Р2О5 микдори ортиши ва фосфатли таркибий кисмларнинг фаоллашуви аникланган.
4. Олинган охирги махсулотларнинг Р2О5 ни лимон кислотаси, «трилон -Б» ва сувда эрувчан кўриниш бўйича ўзлашрилиш даражалари, шламли чиқинди, чангсимон фракция ва оддий руданинг кальцийли модуллари (СаО/РгОзЭкийматлари ўзгаришлари аниқланиб, ПНФларни ЧНГ билан кайта ишлаш натижасида Р2О5НИ 15,3 дан 22,0%гача ошиши, СаО/РгОз ни 2,67 дан 1,45 гача камайиши исботланган.
5. Реал ишлаб чиқариш шароитларида ПНФ ларни ЧНГ билан кайта ишлашнинг тажриба-саноат синовлари натижасида охирги махсулот -азотфосфоркальцийли концентрат олиниб, атроф-мухитга чикариб юбориладиган НГ микдорини 0,7-1,0% дан 0,015% гача камайишига эришилган. Бу НГнинг чиқинди сифатида рухсат этилган экологик нормаси (РЭК=0,02%)дан камлигини ва ишлаб чикилган усулнинг экологик самара-дорлигини кўрсатади (Ўзбекистон Республикаси патента № 04343. 2012 йил).
6. ПСФ ни НГ билан ишлашдаги дастлабки моддалар ва якуний махсулотларининг таркибий ўзгаришларини аник ва батафсил ўрганиш мақсадида JeolJXA - 8800R ва ЭДС LinklSIS микроанализаторида микрозонд таҳлил ўтказилди. Тадкикот натижаларига асосан кайта ишлаш жараёнидаги компонентларнинг ўзаро таъсирлашуви кайта ишлаш тухтагандан кейин хам 10-15 кун давом этиб, бунда фосфоритнинг эндокалцит таркиб қисми тўлик парчаланиб, фосфатли кием фақат аппатит шаклида гидратланган (кальций гидро- ва дигидрофосфати) ҳолида бўлиши аниқланди.
7. Сувли муҳитда ПНФларни ЧНГ билан кайта ишлаш усули ишлаб чиқилган, унинг асосида АФКК ва кальций нитрит-нитрати олишнинг технологик параметрлари аникланган ва схемаси тузилган. Таклиф этилаётган усул хисобга киритилмайдиган паст сифатли фосфат маъданларини ва захарли ЧНГ ларни ишлаб чикаришда фойдаланиш имкониятини бериб, "Навоиазот" АЖ да 1 тонна нитрат кислота ишлаб чикариш таннархини 77901,4 сўмга камайтиради (Далалотномалар тузилган).
8. Тадқиқотлар натижалари ноорганик моддалар технологияси, минерал хомашёни бойитиш ва экология соҳалари бўйича олинган янги назарий ва амалий маълумотлардир.
9. Олинган махсулотларнинг агрокимёвий хоссалари тадқиқ этилиб, уларнинг агрокимёвий самарадор эканлиги ва улардан азотфосфоркальцийли ўғит сифатида фойдаланиш мумкинлиги аникланган.

1-87 147 0

Паст навли фосфоритларни кимёвий ва механокимёвий фаоллаштириш усуллари билан бирламчи фосфорли ва комплекс ўғитлар олиш технологиясини ишлаб чиқиш

Атаназар Сейтназаров

Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. XXI асрда аҳолининг ўсиш суръати озик-овкат ишлаб чиқариш суръатига нисбатан ошиши ва кишлок хўжалиги маҳсулотлари учун зарур бўлган энергия манбалари, чучук сув заҳиралари, экинга яроқли ерлар каби ресурларнинг кескин қисқариши жаҳон миқёсида озиқ-овкат муаммосини кескин кучайтирди. Ўзбекистон қишлоқ хўжалигида фойдаланиш учун мўлжалланган 25,73 млн. га ер майдони мавжуд бўлиб, ундан 3,73 млн. га суғориладиган ерлардир. Ушбу суғориладиган ер майдонларида қишлоқ хўжалик маҳсулотларининг 97 %-дан ортиғи етиштирилади. Қишлоқ хўжалиги экинларидан юкори ва сифатли хосил етиштиришнинг асосий омили минерал ўғитлардан кенг фойдаланиш ҳисобланади. Шунинг учун қишлок хўжалигининг минерал ўғитлар билан таъминланиши ниҳоятда муҳим аҳамият касб этади.
2014 йилда Узбекистан кимё саноати корхоналарида 942,8 минг тонна азотли, 133,8 минг тонна фосфорли ва 96,4 минг тонна калийли (100% озуқа компонентлари ҳисобида) ўғитлар ишлаб чиқарилди. Республика қишлоқ хўжалигининг эҳтиёжи эса, йилига минерал ўғитлар кўринишида 839,58 минг тонна N, 525,21 минг тонна Р2О5 ва 278,92 минг тонна КЗО ни ташкил этади. Республикада табиий калий тузларининг бой заҳиралари мавжуд. Ҳозирги кунда Деҳқонобод калийли ўғитлар заводи курилишининг иккинчи навбати тугалланди. Корхонанинг умумий ишлаб чиқариш куввати йилига К.С1 кўринишида 360 минг тонна К2О ни ташкил этади.
Ўзбекистонда фосфорли ўғитлар ишлаб чиқариш учун асосий фосфат хом ашё манбаи Марказий Қизилқум (МҚ) фосфоритлари хисобланади. МҚ фосфоритлари фосфор микдори камлиги (16,2% Р2О5), карбонат микдори кўплиги (17,7% СО2) ва кальций модули кўрсаткичининг юқорилиги билан (CaO : Р2О5 - 2,85) тавсифланади. Бу хом ашё сульфат кислотали экстракция ва нитрат кислотали парчалаш учун амалий жихатдан яроксиздир. Бу хом ашёдан сифатли ўғит олиш учун Қизилқум фосфорит комбината (ҚФК) термик бойитишни амалга оширди. Аммо бу бойитиш усули кўп босқичдан иборат, ундан ташқари бойитиш жараёнида кўп микдорда фосфорли чиқиндилар ҳосил бўлади. Шу сабабдан, МҚ фосфоритларини бойитишнинг ва кайта ишлашнинг янги ва самарали усулларини ишлаб чиқиш жуда мухимдир.
Таъкидлаш лозимки, бир компонентли фосфорли ўғитларни кузги шудгор олдидан қўлланилганда юқори самара беради. Агрокимё мутахассислари маълумотига кўра, ғўза экинига фосфорли ўғитлар йиллик меъёрининг 60-70 %-ини кузги шудгор олдидан, бошоқли дон экинларига эса 100 %-ини солиш лозим. Шунинг учун бир компонентли фосфорли ўғитлар олишнинг янги технологияларини ишлаб чикиш мухим аҳамиятга эгадир.
Бутун дунёда фосфорли ўғитларни ишлаб чиқариш технологиялари сифатли фосфат хом ашёни қайта ишлашга асосланган. Бундай хом ашёлар дунёнинг бир нечта мамлакатидагина (Россия, АҚШ, Шимолий-Ғарбий Африка ва Якин Шарқ) мавжуд бўлиб, аммо уларнинг заҳиралари тугаб бормокда. Шу боис, бутун дунёда паст навли фосфорит хом ашёларини кенг кўламда саноатга жалб этиш кузатилмокда. Бу жихатдан, фосфат хом ашёсини энг кам чиким билан хом ашёдаги Р2О5 нинг ўсимлик ўзлаштира олмайдиган шаклини ўзлаштира оладиган шаклига ўтказиш имконини берадиган механик, термик, кимёвий, механокимёвий ва микробиологик фаоллаштириш усуллари истиқболли хзюобланади.
Ҳозирда фосфорли ўғитлар ишлаб чиқариш ҳажмини кўпайтириш мақсадида ҚФКда таркибида ўртача 26% Р2О5 тутган ювиб куйдирилган фосфоконцентратни (ЮКФК) ишлаб чиқариш қуввати йилига 400 минг тоннадан 716 минг тоннага оширилди. Ушбу янги турдаги ЮКФК хоссаларини аниклаш ва уни экстракцион фосфор кислотаси (ЭФК) хамда аммофос, диаммофос ва бирламчи фосфорли ўғитларга қайта ишлашнинг мақбул шароитларини топиш вазифаси келиб чикди.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2010 йил 15 декабрдаги ПҚ-1442-сон «2011-2015 йилларда Ўзбекистон Республикаси саноатини ривожлантиришнинг устувор йўналишлари тўғрисидаги» ва 2013 йил 27 майдаги ПҚ - 1975-сон «Фосфорит хомашёси ишлаб чикаришни кенгайтириш чора-тадбирлари тўғрисидаги» қарорларидан келиб чиққан холда маҳаллий фосфат хом ашёларини қайта ишлашнинг илғор инновацион технологияларини саноатга тадбиқ этиш орқали экспортга мўлжалланган рақобатбардош маҳсулотлар ҳажмини ва ассортиментини кенгайтириш, уларнинг таннархини камайтириш борасидаги белгиланган вазифаларни бажаришга ушбу диссертация иши хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади Марказий Қизилқум фосфоритларини органик кислоталар билан бойитиш ҳамда уларни кимёвий ва механокимёвий фаоллаштириш йўли билан бирламчи фосфорли ва комплекс ўғитлар олиш технологияларини ишлаб чикишдан иборат.
Диссертация тадқиқотининг илмий янгилиги куйидагилардан иборат:
сирка ва чумоли кислоталарининг МҚ фосфат хом ашёсидаги карбонатларни тўлиқ ажратиб бериш хоссаси аниқланган;
МҚ фосфат хом ашёсини фосфоркислотали фаоллаштиришнинг макбул шароитлари аниқланиб, кўп микдорда ўзлашувчан ва сувда эрувчан Р2О5 тутган бирламчи фосфорли ва аммофосфатли ўғитлар олиш технологиялари яратилган;
аммоний тузларининг трикальцийфосфатга нисбатан эритувчилик хоссаси бўйича янги маълумотлар олинган ва МҚ фосфоритларини кимёвий ва механокимёвий фаоллаштиришнинг илмий асослари яратилган;
МҚ фосфоритларининг ҳар хил минерал тузлар билан бўлган аралашмаларини механокимёвий фаоллаштириш натижасида, улар орасида хом ашёдаги ўзлашувчан фосфор микдорининг ортиб бориш катори (карбамид —> калий хлориди —> карбонатнинг аммоний тузлари—> аммоний хлориди —> аммоний нитрати —> калий фосфата —> аммоний сульфата —> мочевина нитрати) аникданган.
ўғитларни донадорлаш учун пресслаш ва намлик иштирокида жадал аралаштириш усуллари ишлаб чиқилган;
ЮКФК хом ашёсининг физик-кимёвий ва физик-механик хоссалари бўйича янги маълумотлар олинган;
физик-кимёвий тадкикотлар асосида янги турдаги ЮКФКни ЭФК, аммофос ва диаммофосга кайта ишлашнинг макбул шароитлари аниқланган.
ХУЛОСА
Диссертация ишини бажаришда олинган асосий илмий ва амалий натижалар қуйидагилар ҳисобланади:
1. МҚ фосфоритларини сирка кислотаси билан кимёвий бойитишнинг мақбул шароитлари топилди: хом ашёдаги СаСОз ни парчалаш учун кислота меъёри стехиометриядан - 110%; Қ : С масса нисбати 1 : 8; жараён харорати -25°С ва аралаштириш давомийлиги - 30 дақиқа. Бунда таркибида 16,33% Р2О5, 17,23% СО2; СаО : Р2О5 = 2,89 тутган ОФУдан 25,58% Р2О5умум., 4,24% СО2 ва 1,66 кальций модулига эта концентрат олиш мумкин. 12,98% P20s, 13,8% СО2 ва 3,09 кальций модулига эта ММдан таркибида 20,04% Р2О5 ва 1,96 кальций модулини тутган фосфоконцентрат олинди. Тўртта турдаги ОФУлардан 25,58-31,36% Р2О5 ва 1,57 дан 1,66 гача кальций модули тутган фосфоконцентратлар олинди. Бундай концентратни кислотали экстракция усулида хар кандай турдаги фосфорли ўғитларга муваффақиятли кайта ишлаш мумкин. Дастлабки кальций модули 1,96 бўлган ЮКФК эса 1,48 кальций модулига эга фосфоконцентратга айланди. Унда Р2О$ микдори 27,26% дан 33,56% гача ошди.
МК юкори карбонатли фосфат хом ашёсини органик кислота билан бойитишнинг принципиал технологик тизими тавсия этилди. Ишлаб чиқаришнинг моддий баланси хисобланди.
2. МҚ фосфоритларини фосфоркислотали фаоллаштириш йўли билан бирламчи фосфорли ўғит олиш технологияси ишлаб чиқилди. Фосфат хом ашёсини парчалаш учун кислотанинг мақбул меъёри топилди, унга кўра олинган бирламчи фосфорли ўғитларда юқори микдордаги умумий ва ўзлашувчан P2O.s шаклига эга, Р2О5 нинг сувда эрувчан шаклининг нисбий микдори эса 50% дан ошади. Бу меъёрлар ОФУ, ЧФ ва ММларни кайта ишлашда монокальцийфосфатни ҳосил қилиш учун стехиометриядан 40%, ЮКФКни кайта ишлашда эса 30% га тенг бўлади. ОФУ, ЧФ ва ЮКФКларни буғлатилган (24,46; 29,05; 29,86; 36,23; 46,00; 50,78% РзО5) фосфор кислоталари билан фаоллаштириш амалга оширилди. Фосфоритларга ишлов бериш учун ЭФК концентрациясининг оширилиши маҳсулотлардаги Р2О5 нинг умумий шаклига деярли таъсир кўрсатмайди, Р2О5 нинг сувда эрувчан ва ўзлашувчан шакллари микдорини сезиларсиз оширади. ОФУ учун кислотали термик ишлов беришнинг мақбул параметрлари Р2О5ЭФК : Р2О5ФХ нисбати 1 : 0,3 ва харорат 220°С ҳисобланади. Бунда олинган махсулот таркиби 43,89% Р2О5умум, 35,1% Р2О5ўзл, 20,9% Р2О5Сув.эр., Р2О5узл. : Р2О5умум. = 80,11% ва Р2О5Сув.Эр.: РгОбуму»,. = 47,73% ни ташкил этади. ЮКФК учун макбул параметрлар Р2О5ЭФК : Р2О5ФХ нисбати 1 : 0,5 ва харорат 220°С ҳисобланади. Махсулот таркиби 48,8% Р2О5умум, 38,4% РгОбў-ш., 39,3% Р2О5Сув.Эр., Р2О5узл. : РгОбумум. - 78,67% ва Р2О5СувЭр.: РгОбумум. = 59,98% ни ташкил этади.
3. Марказий Қизилқум фосфоритларини фосфоркислотали фаоллаштириш йўли билан бирламчи фосфорли ўғитлар олишнинг макбул технологик шароити аниқланди. Ишлаб чиқилган технология янги бирламчи фосфорли ўғитнинг тажриба партиясини ишлаб чикариш оркали технологик апробацияси ўтказилди. Ишлаб чиқаришнинг принципиал технологик тизими таклиф килинди. Бирламчи фосфор ўғити ва аммофосни ишлаб чиқаришнинг солиштирма иқтисодий хисоблари амалга оширилди. Бир тонна бирламчи фосфорли ўғити бир тонна аммофосдан 1,65 баробар арзонлиги кўрсатилди, гарчанд улар ғўза экинида агрокимёвий самарадорлиги бўйича ўзаро тенгдир.
4. МҚ фосфоритлари негизида аммофосфат олиш жараёни ўрганилди. ОФУни икки босқичда фосфоркислотали парчалаш юқори кўпикланишни бартараф этиш имконини беради. Олинган маҳсулотлар ўзининг таркиби бўйича самарали азотфосфорли ўғитларга мос келади. Улар таркибида 34 дан 38% гача умумий Р2О5, шу билан биргаликда унинг катта қисми ўсимлик ўзлаштира оладиган шаклда (Р2О5ўзл. : РзОзумум. ва Р2О5Сув.Эр. : РгОзумум. мос равишда 90-97% ва 56-72% оралиғида ётади), 4 дан 7% гача азот ва ўзида ўсимлик учун ўзлашувчан шаклдаги кальцийга эгадир. ОФУни экстракцион фосфор кислотаси билан икки босқичли парчалаш йўли билан аммофосфат олишнинг принципиал технологик тизими таклиф қилинди.
5. МҚ фосфоритларини азотли ва калийли тузлар ёрдамида кимёвий ва механокимёвий фаоллаштириш хам паст навли фосфат хом ашёсини кайта ишлашнинг тежамкор йўлларидан бири эканлигини кўрсатди. Изотермик усулда 25 ва 50°С да Ca3(PO4)2-(NH4)2SO4-H2O, Ca3(PO4)2-NH4NO3-H2O и Ca3(PO4)2-NH4Cl-H2O сув-туз учлик системаларида фазалар эрувчанлиги ўрганилди. Трикальцийфосфатнинг сувдаги эрувчанлиги аммоний тузлари иштирокида, айниқса аммоний сульфат иштирокида кўпроқ ошади.
6. Оддий фосфорит уни, чангсимон фракция, минераллашган масса ва терконцентратни аммоний нитрати ва сульфата иштирокида 0,16 мм дан кичик ўлчамгача майдалаш йўли билан механокимёвий фаоллаштириш амалга оширилди. Бунда хар икки аммоний тузлари фосфат хом ашёсидаги Р2О5 нинг ўзлашувчан шаклини кескин оширади. Оддий фосфорит уни асосида NH4NO3 ишлатилганда ўрганилган маркадаги ўғитларда ўзлашувчан Р2О5 шаклининг умумий шаклига нисбати 56,08 дан (N : Р2О5 =1:1 да) 97,24% гача (N : Р2О5 =1 : 0,1 да) ўзгаради. (NH4)2SO4 ни фойдаланган ҳолатда эса бу қийматлар 67,93-98,24% оралигида жойлашади. Фосфат хом ашёси эрувчанлигини ошириш борасида аммоний сульфата ҳақиқатдан хам анча самарали эканлиги намоён бўлди. Олинган ўғит аралашмаларини пресслаш усулида донадорлаш жараёни ўрганилди. Пресслашда зарур бўлган минимал босим 100-150 МПа ни ташкил этишини кўрсатди. Прессатнинг анча юкори мустахкамлиги 250-300 МПа да эришилади. Ўғит аралашмалари намлигини 2% гача кўпайтириш таблетка мустахкамлигини оширди.
7. ОФУни калий фосфата, аммоний карбоната, мочевина нитрата, калий хлориди ва карбамид билан аралашмаларида механокимёвий фаоллаштириш хам фосфорит унидаги Р2О5 нинг ўзлашувчан шаклини ортишига олиб келади. Фосфоритларни хар хил минерал тузлар билан фаоллаштириш натижасида хом ашёдаги ўзлашувчан фосфор микдорининг ортиб бориш қатори тузилди (карбамид калий хлориди карбонатнинг аммоний тузлари—> аммоний хлориди аммоний нитрати —> калий фосфата
аммоний сульфата —> мочевина нитрати). ОФУ, калий хлориди, аммоний нитрати ва сульфата асосида N : Р2О5: ЮО =1:1:1 нисбатдаги бир тонна донадорланган мураккаб аралаш ўғит олишнинг моддий баланси хисобланди. Бундай ўғитлардаги 1 тонна озука моддаси таннархи, аммофос, калий хлориди, аммоний нитрати ва сульфата асосидаги ўғит аралашмалари таннархидан 421297 ва 412669 сўмга арзондир. Ишлаб чикаришнинг принципиал технологик тизими таклиф этилди. Олинган ўғитларнинг агрокимёвий синовлари вегетацион ва дала шароитларида ўтказилди. Дала синов натижалари ишлаб чиқилган мураккаб азотфосфорли ўғитларнинг юқори самарадорлиги анъанавий фосфор тутган ўғитлардан қолишмаслигини тасдиқлади.
8. Таркибида 26% Р2О5 тутган МҚ фосфоритлари янги ЮКФКнинг физик-кимёвий ва физик-механик хоссалари аникланди. ЮКФКни ЭФКга кайта ишлашнинг макбул шароитлари топилди. ЮКФКни сульфат кислотали экстракция килишнинг макбул шароитлари: H2SO4 меъёри - 103%, айланма Н3РО4 концентрацияси - 15% Р2О5, жараён харорати - 85°С ва С : Қ нисбати 3 : 1, бунда технология учун маъқул бўлган кўрсаткичларга эришилиши аниқланди. КпарЧаланиш — 96,33%, КаЖратиш — 95,04%, Кювилиш — 97,27 /о, Кчнким — 92,44%; фильтрланиш тезлиги - 1361 кг/м2 соат, ЭФК концентрацияси эса 19,44% Р2О5. Янги МК ЮКФКдан олинган аммонийлаштирилган фосфоркислотали бўтқанинг зичлик ва қовушқокликлари pH кўрсаткич (0,65-8,5), харорат (40-90°С) ва бўтқадаги намликга (40-60%) боглик равишда аникланди. Барча холатларда бўтқалар суюқ оқувчан ва уларнинг реологик хоссалари кейинги қайта ишлашга қийинчилик тугдирмайди. Олинган кислотани pH = 5,5 ва 8,5 гача нейтраллаш мос равишда аммофос ва диаммофос олишга асос бўлди. Яхши сифатдаги аммофос ва диаммофос ўғитлари олинди.

1-50 45 0

Оғир нефтларни қовушқоқлигини камайтирувчи моддалар олиш технологиясини ишлаб чиқиш ва уларнинг қўлланилиши

Акрамжон Набиев

Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурияти. Дунёда йилдан йилга давлатларни мотор ёқилғиларига, минерал ва сурков мойларига, парафинга, асфальтенга, нафтен кислоталарига, углеводородли эритувчилар ва бошкаларга бўлган иктисодий эҳтиёжини кондириш учун нефт қазиб олиш ва уни кайта ишлашга бўлган талаб ортиб бормокда. Бунда казиб олинган нефтлар таркибида парафин, катронлар, асфальтенлар ва бошка углеводородли бирикмалар мавжудлиги сабабли юкори ковушкокликка эга бўлади. Бундай нефтлар паст окувчан бўлганлиги учун уларни ишлаб чиқариш корхоналарида кувурлар оркали қайта ишлашга узатишда муаммолар вужудга келмокда. Бу муаммони ечиш максадида огир нефтларни ковушқоқлигини самарали камайтирувчиларни яратиш бўйича изланишлар олиб борилмокда.
Бугунги кунда жахонда огир нефтларни қовушқоқлигини камайтирадиган турли хилдаги қўндирмалар ва эритувчилардан кенг миқёсда фойдаланиб келинмокда. Нефтларнинг кувурларда ташишни осонлаштирувчи, яъни ковушқоқлигини камайтирувчи моддалар ишлаб чиқаришда қатор жумладан, куйидаги йўналишларда тегишли илмий ечимларни асослаш зарур: махаллий нефтларни кимёвий таркибини ва коллоид-кимёвий хоссаларини, уларнинг ковушқоқлигига таъсирини аниқлаш; юкори парафинли ва катронли нефтлар қовушкоқлигини камайтириш учун яратилган СФМ лар асосида самарали композициялар ишлаб-чиқиш; махаллий огир нефтларни ковушкоклиги камайтиришда ва оқувчанлигини оширишда электромагнит кучлар таъсирини аниқлаш.
Ҳозирги пайтда республикамизда нефт махсулотларини қувурлар орқали ташишда сирт-фаол моддалардан, электро-физик ва бошка усулларни қўллаш борасида илмий ва амалий натижаларга эришилди. Махаллий хомашёлар асосида сирт-фаол моддалар ишлаб чиқиш ва уларни оғир нефтларни қовушқоқлигини камайтириш, шунингдек экспорт килинадиган кўндирмаларни ишлатишни камайтириш борасида мухим натижалар олинган. Ўзбекистон Республикасини янада ривожлантириш бўйича Ҳаракатлар стратегиясида учинчи йўналишида «юкори технологияли қайта ишлаш тармоқларини, энг аввало, маҳаллий хомашё ресурсларини чукур кайта ишлаш асосида юкори қўшимча кийматли тайёр маҳсулот ишлаб чиқаришни жадал ривожлантиришга қаратилган сифат жиҳатидан янги боскичга ўтказиш оркали саноатни янада модернизация ва диверсификация килиш»' вазифалари белгилаб берилган. Бу борада, иккиламчи хомашёлардан яратилган нефт қовушкоклигини камайтирувчи импорт ўрнини босувчи моддалар ишлаб чикаришга йўналтирилган илмий тадкиқотлар мухим ахамият касб этади.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2015 йил 4 мартдаги ПФ-4707 сонли «2015-2019 йилларда ишлаб чикаришни таркибий ўзгартириш, модернизация ва диверсификация қилишни таъминлаш бўйича чора тадбирлар дастури тўғрисида»ги ва 2017 йил 7 февралдаги ПФ-4947 сонли «2017-2021 йилларда Ўзбекистон Республикасини ривожлантиришнинг бешта устувор йўналиши бўйича Ҳаракатлар стратегияси» тўғрисидаги Фармонлари ва 2017 йил 23 августдаги № ПҚ-3236-сонли «2017-2021 йилларда кимё саноатини ривожлантириш дастури тўғрисида»ги Қарорлари, ҳамда мазкур фаолиятга тегишли бошқа меъёрий-ҳуқуқий хужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадқиқоти муайян даражада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади пахта фосфатид концентрата ва соапстоки асосида оғир нефтларни қовушқоқлигини камайтирувчи моддалар олиш технологиясини ишлаб чиқиш, ҳамда улар ва электр магнит ишлови ёрдамида нефтларни қувурлар орқали узатишда қўллашдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
маҳаллий оғир нефтларнинг юкори қовушқоқлиги ва паст оқувчанликларини таъминловчи кимёвий таркиби ва ўзига хос коллоид-кимёвий хоссалари аниқланган;
маҳаллий Джарқўрғон, Мингбулоқ ва бошқа конлар оғир нефтларнинг реологик хоссаларини эътиборга олиб, улардан олинадиган нефтлар аралашмасининг сифат кўрсаткичлари аникланган;
пахта фосфатид концентрати ва соапстоки асосида оғир нефтларни ковушқоқлигини камайтирувчи СФМлар олиш усуллари яратилган;
олинган моддалар асосида оғир нефтларнинг қовушқоқлигини камайтирувчи самарали композициялар яратилган;
таклиф этилган композициялар юқорипарафинли нефтларда депрессив фаолликни ҳосил қилиши, қийин суюқланувчан парафинларни қаттиқ ҳолатдан суюқ ҳолатга ўтказиши натижасида янги нефтли дисперс тизим ҳосил қилиши ва у анча паст ҳароратда қотиши исботланган;
маҳаллий оғир нефтларнинг қовушқоқлигини камайтиришда ва уларнинг окувчанлигини оширишда ЭМИнинг (магнит майдони 1000-2500 эрстед кучланишда) ижобий таъсири исботланган;
яратилган композициялар ва ЭМИни биргаликда қўллаш орқали оғир нефтни қовушқоқлигини камайтиришнинг комбинацион усули ва унинг муқобил технологии шароитлари ишлаб чикилган.
Хулоса
1. Маҳаллий оғир нефтларни кимёвий таркиби коллоид-кимёвий ва реологик хусусиятларини эътиборга олган холда уларни классификациялаш принциплари ишлаб чикилган.
2. Нефт аралашмаларини олишда қовушқоқлик ва оқувчанлик кўрсаткичлари бўйича математик асослари ишлаб чиқилган.
3. Махалий оғир нефтларнинг реологик кўрсатгичларини камайтиришга электромагнит ишловининг (ЭМИ) таъсири аниқланган ва ушбу холат нефтли дисперсиялардаги кластер ассоциятлар ва парафин кристалларини парчаланиши хисобига содир бўлиши исботланган.
4. Илк бор оғир нефтлар қовушқоқлигини техник пахта фосфатид концентранти (СФМ-1) ёрдамида камайтириш имконияти аникланган.
5. Юқори қатронли нефтлар қовушкоклигини пахта соапстоки (СФМ-2) ёрдамида камайтириши аниқланган.
6. Пахта соапстоки ёғ кислоталарининг спирта асосида оксиэтилланган СФМ-3 ва сулъфатланган СФМ-4 синтез килиниб, улар иштирокида оғир нефтларни қовушкоклигини камайтириш ва окувчанлигини ошириш имконияти аникланган.
7. Юқори катронли Жарқурғон оғир нефтлари қовушкоклигини камайтиришда СФМК-4, СФМК-10, СФМК-12 лар юкори самара бериши аниқланган.
8. Яратилган СФМК ва ЭМИ ёрдамида оғир нефтлар қовушқоқлигини камайтири қувурлар орқали узатишнинг технологик схемаси ишлаб чиқилган ва қуйидаги муқобил технологик шарт-шароитлари аниқланган; қўшиладиган СФМ микдори (Xi)- нефт массасига нисбатан 0,05%; электромагнит майдонининг кучланганлиги (Хг)-2500 эрстед; нефтнинг харорати (Хз)-40°С;фазаларни аралаштириш тезлиги (Хд) - 150 айл/мин.
9. Махаллий огир нефтлар ковушкоклигини камайтиришнинг комбинацией усулини саноат-тажрибасида кўллаш оркали йилига 52,0 млн. сўм иктисодий самара олинган.

119-124 90 0

Особенности преподавания медицинской химии в современных условиях на лечебном и педиатрическом факультетах медицинских вузов

X Tadjiyeva, X Yusuphodjayeva

Известно, что инновационные методы, применяемые в современном образовательном процессе включают в себя такие методы контроля как тестирование, решение ситуационных задач, задач проблемного обучения. Установлено, что применение ситуационных задач для контроля усвоения знаний студентами даёт повышение качества обучения путём привлечения студентов к самостоятельной работе, следствием чего является повышение уровня знаний за счёт развития логического мышления, умения работы в малых группах.
Апробация предлагаемых ситуационных задач в обучаемых группах показала высокие результаты в сфере запоминания формул химических соединений, формирования практических навыков в ходе выполнения экспериментов.

170-171 115 0

Особенности классификации товаров группы 39 ТН ВЭД “Пластмассы и изделия из них”

И Абдулакимов, Л Зиёдова, Г Хамракулов

Состав пластмасс очень сложен, но чаще всего это композиции различных веществ, взятых в определенном соотношении. Основу пластмассы составляет высокомолекулярное связующее (полимер). От связующего вещества зависят тип пластмассы, ее свойства и способ переработки в изделия. Для некоторых пластмасс (полиэтилен, полипропилен и др.) количество связующего вещества достигает более 95%. Пластмассы подразделяют на группы в зависимости от их отношения к нагреванию, способа получения связующего, структуры и характера наполнителя и др.

1-20 102 0

Оралиқ металларнинг кўпфункционал 2-алмашинган бензимидазоллар асосидаги комплекс бирикмалари

Дилноза Рахмонова

Тадқиқот объектлари: кўпфункционал 2-алмашинган бензимидазоллар, оралиқ металлар - Co, Ni, Cu, Zn, Cd(II) ва V(IV,V).
Ишнинг мақсади: катор оралиқ металларнинг кўпфункционал 2-алмашинган бензимидазоллар асосидаги бир- ва аралаш лигандли координацией бирикмаларининг синтези, тадқиқоти, комплекс хосил бўлиш қонуниятларини ўрганиш ҳамда синтез қилинган комплекс бирикмаларнинг биалогик фаоллигини аниклаш.
Тадқиқот методлари: рентгенструктуравий, элемент, термик анализлар, ИҚ-ва ПМР-спектроскопияси, квант-кимёвий ҳисоблашлар.
Олинган натижалар ва уларнинг янгилиги: Co, Ni, Cu, Zn, Cd(II) ва V(IV,V) хлорид, ацетат, сульфат, нитрат ва ацетилацетонатларининг бензимидазол ҳосилалари асосидаги 32 та янги комплекс бирикмалари синтез қилинди. Илк бор 10 та янги лиганд ва комплексларнинг кристалл тузилиши ўрганилди. Янги комплекс бирикмаларнинг таркиби, тузилиши, физик-кимёвий хоссалари ҳамда антигипогликемик фаоллиги ўрганилди.
Амалий ахамняти: 2-алмашинган бензимидазол хосилалари асосида олинган комплекс бирикмаларни синтези учун яратилган синтез услублари ўхшаш бўлган координацион бирикмаларни мақсадли йўналтирилган синтез олиб бориш учун амалий тавсиялар сифатида ишлатиш мумкин, квант-кимёвий хисоблашлар асосида комплекс бирикмалардаги координациялашув марказини олдиндан айтиб бериш хамда аникланган биологик фаоллик асосида уларни келажакда кандли диабет билан касаланган беморларда дори-дармон сифатида ишлатиш мумкин.
Татбиқ этиш даражаси ва иқтисодий самарадорлиги: олинган натижалар ЎзМУ кимё факультети ноорганик ва аналитик кимё кафедраси ва ТКТИ ноёб металлар технологияси ва аналитик кимё кафедрасининг ўкув жараёнига жорий қилинган.
Қўлланиш сохаси: координацион кимё, аналитик кимё, органик кимё, тиббиёт.