Barcha maqolalar

29-33 83 0

“Innovatsion inson”ni shakllantirish – davr talabi

A Tukhtamushova, Z Ikramova

Birlashgan Millatlar Tashkiloti(BMT)ning “Barqaror rivojlanish maqsadlari” (BRM) – O‘zbekiston va butun dunyo aholisi duch kelayotgan asosiy muammolarni hal etishga qaratilgan 17 ta o‘zaro bog‘liq va ulkan maqsaddan iborat bo‘lib, uning 4-maqsadi “Sifatli ta’lim”ga bag‘ishlangan hamda har bir insonni qamrab oluvchi odil va yuqori sifatli ta’lim tizimini ta’minlash va ta’lim olishiga rag‘batlantirishni nazarda tutadi. Bugungi kunda oliy ta’lim tizimida olib borilayotgan islohotlar ertangi kunimiz uchun mustahkam zamin yaratishi muqarrar.

1-96 135 0

Ҳудудий туризм бозорининг ривожланиш хусусиятлари ва тенденциялари (Самарқанд вилояти мисолида)

Машҳура Алимова

Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Бугунги кунда туризм жахон иқтисодиётининг етакчи тармоги сифатида мамлакатлар ижтимоий-иқтисодий ривожланишида ўзининг салмоқли хиссасига эга. Бутунжахон туризм ташкилотининг маълумотларига кура, 2015 йилда «жахон ялпи махсулотининг 9,8 фоизи, товарлар ва хизматлар экспорта хажмининг 7 фоизи, жами хизматлар экспорта хажмининг 30 фоизи, умумий бандлик кўрсаткичининг эса 9,5 фоизи ушбу соха хиссасига тўғри келган хамда дунё бўйича хар ўн биринчи янги иш ўрни туризм сохасида яратилган»1.
Мустақилликнинг дастлабки йилларидан бошлаб мамлакатимизда туризм сохасини ривожлантиришга алохида эътибор каратилди. Бу борада мақсадли чора-тадбирлар амалга оширилиб, муайян натижаларга эришилди, жумладан соханинг «мамлакат ялпи ички махсулотидаги улушининг 3,2 фоизга, экспорт салохиятидаги хиссасининг 1,5 фоизга»2 етиши таъмин-ланди. Бугунги кунда мамлакатимизда туризм сохасини жадал ривожлантиришга мухим ахамият берилиб, ўрта муддатли истиқболда туризм сохасидаги давлат сиёсатининг мақсадли вазифалари ва устувор йўналишларидан бири сифатида «...туризмга иқтисодиётнинг стратегик сектори мақомини бериш, ушбу сохани барча худудларни ва ўзаро боғлиқ тармоқларни комплекс равишда жадал ривожлантиришнинг етакчи кучига айланиши лозим бўлган иқтисодиётни диверсификациялаш, таркибий ўзгартириш ва баркарор ривожланишнинг қудратли воситасига айлантириш...» белгиланди.
Жахонда туризм сохасини ривожлантириш, унинг иктисодиётдаги ижтимоий-иқтисодий ахамияти ва улушини янада ошириш максадида туризм бозорини самарали ривожлантиришга асос яратадиган замонавий илмий-тадқиқотларга алохида эътибор қаратилмокда. Инновацион иқтисодиёт шароитида туризм бозорининг ривожланиш хусусиятлари ва тенденцияларини очиб бериш хамда уни самарали ривожлантиришнинг ташкилий-иқтисодий механизмини такомиллаштириш нуктаи назаридан ушбу масаланинг методологик-услубий ва амалий жихатларини тадқиқ этиш бугунги кунда долзарблиги билан ажралиб туради.
Ўзбекистон Республикаси Президента Ш.М. Мирзиёевнинг 2016 йил 2 декабрдаги ПФ-4861-сонли «Ўзбекистон Республикасининг туризм сохасини жадал ривожлантиришни таъминлаш чора-тадбирлари тўғрисидалги Фармони ва Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Махкамасининг 2015 йил 10 мартдаги 53-сонли «Узбекистан Республикасида туризмни ривожлантиришнинг айрим масалалари тўғрисидалги, 2015 йил 9 мартдаги 51-сонли «Йўл бўйи ва туризм инфратузилмаларини ривожлантириш чора-тадбирлари тўғрисида»ги қарорлари хамда мазкур сохага тегишли бошқа меъёрий-хукукий хужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишда мазкур диссертация тадқиқоти муайян даражада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади - Самарканд вилояти туризм бозорининг ривожланиш хусусиятлари ва тенденцияларини очиб бериш хамда уни самарали ривожлантиришнинг ташкилий-иқтисодий механизмини такомил-лаштириш бўйича таклиф-тавсияларни ишлаб чиқишдан иборат.
Тадқиқотнинг илмин янгилиги қуйидагилардан иборат:
миллий иқтисодиётни инновацион ривожлантириш шароитида туризм бозорида реал ва потенциал талабни Гаусс усули билан аниқлаш методикаси ушбу талабга макрохудудлар ва виза расмиятчилигининг таъсири даражасини бахолаш орқали такомиллаштирилган;
туризмга оид статистик хисобни ёрдамчи хисоблар тизимини татбиқ этиш оркали халкаро стандартларга мос равишда такомиллаштириш бўйича таклифлар ишлаб чиқилган;
худудий туризм бозорининг яхлит тизим сифатидаги ривожланиши иктисодий самарадорлигининг интеграл кўрсаткичи ва уни бахолаш методикаси такомиллаштирилган;
туризм сохаси субъектларида бошқарув тизими самарадорлигини динамик меъёрлардаги корреляцион богликликни аниклаш асосида бахолаш методикаси такомиллаштирилган;
худудий туризм бозорининг ривожланиш тенденциялари хамда туризм салохиятидан янада тўлароқ ва самарали фойдаланишга йўналтирилган сохани 2017-2020 йилларга бўлган даврда ривожлантиришнинг прогноз параметрлари асосланган.
Хулоса
Диссертация ишида амалга оширилган тадқиқотлар натижалари асосида қуйидаги илмий хулоса ва таклифлар хамда амалий тавсиялар ишлаб чикилди:
1. Диссертацияда «ташриф буюрувчи», «турист», «туризм», «туризм бозори», «туризм индустрияси» ва туризм тизимига оид бошқа иктисодий категорияларнинг муаллифлик таърифлари ишлаб чикилди. «Туризм» категориясига турли муаллифлар томонидан берилган таърифларнинг илмий-назарий тахлили бўйича унинг мохиятини очиб беришга икки ёқлама: биринчидан, «талаб»; иккинчидан, «таклиф» нуктаи назаридан ёндашилганлиги аникланди. Ушбу холат сохага хос мураккаб тизимли муносабатларнинг мохиятини тўлиқ очиб беришга тўсқинлик қилади. Шу сабабли, «туризм» категориясига - элементлари ўзаро полииерархик муносабатлар тизими орқали боғланган, тармоқлараро мажмуанинг кўп қиррали функционал тузилмаси негизида шаклланадиган ва ташки мухит ўзгаришига таъсирчан мураккаб ижтимоий-иқтисодий тизим сифатида илмий таъриф берилди.
2. Туризм бозори табиий-географик, ижтимоий-иктисодий, ташкилий-институционал шароитлар асосида ривожланувчи, талаб ва таклифни бевосита тартибга солувчи иктисодий механизмларни ўз ичига олувчи мураккаб очик тизим эканлиги эътироф этилди. Ушбу бозор самарали ривожланишининг асосий тамойиллари сифатида: сохалараро, функционал, иерархик хамжихатлик ва мувофиклик, туризм бозорида кооперацияли фаолият кабилар белгиланди хамда унинг тизимли ёндашув асосидаги ривожланиш хусусиятларини аниклаш оркали ушбу бозорни ривожлантириш механизмларини такомиллаштиришнинг услуб, восита ва элементлари таклиф этилди.
3. Ҳудудий туризм бозорини ривожлантиришда тизимли ёндашувни қўллаш, авваламбор, унинг субъектлари ўртасида кооперацией алоқаларни таъминлаш услубини ишлаб чиқишни талаб килади. Худудий туризм бозори тизими доирасида унинг субъектлари ўзаро хамкорлигининг шундай замонавий услуби сифатида худудий туристик кластерни шакллантириш таклиф этилди. Шунингдек, туризм сохасини ривожлантиришга оид давлат дастурини ишлаб чиқиш ва уни амалиётга жорий этиш максадида худудий туристик кластерни шакллантириш ва ривожлантириш алгоритми таклиф этилди.
4. Узбекистан Республикасида туризм сохасида статистик хисобни юритишда фойдаланиладиган «1-туризм», «2-туризм» ва «1-КВ шаклига илова(тур)» хисобот шаклларига туристик мақсадларни халкаро стандартларга мос равишда (1. Шахсий мақсадлар: бўш вакт ва дам олиш; дўстлар ва кариндошларникига ташриф; таълим ва касбий тайёргарлик; даволаниш; зиёрат килиш; тижорат; транзит; 2. Иш юзасидан ва касбга оид мақсадлар тарзида) киритиш тавсияси Ўзбекистон Республикаси Статистика кўмитаси амалиётига жорий килиш учун таклиф этилди.
5. Ҳудудий туризм бозорида реал ва потенциал талабни аниклаш методикаси ишлаб чикилди хамда тегишли илмий хулосалардан «Ўзбектуризм» МК томонидан миллий туристик махсулотларга ялпи талабни аниклашга каратилган маркетинг тадқиқотларини ўтказиш жараёнида фойдаланиш тавсия этилди. Ушбу илмий натижалардан фойдаланиш миллий туристик махсулотларга талабни белгиловчи кўрсаткичлар ва илмий асосланган тахлилий маълумотлар асосидаги самарали туристик стратегияни ишлаб чиқиш имконини беради.
6. Тахлил натижасида Самарканд вилояти туризм бозорида талабнинг шаклланишида куйидаги: туристлар томонидан фавқулодда, «сўнгги дақиқаларда» ташкил этиладиган саёхатларга талабнинг ошаётганлиги; махаллий ахоли турмуш даражаси ва ёшлар харакатчанлигининг ўсиб бориши натижасида ички туризм бозорида талабнинг ўсаётганлиги; трансконтинентал йўналишда амалга ошириладиган сайёхликка нисбатан якин худудлар ёки кўшни давлатлардан амалга ошириладиган сайёхликнинг ривожланаётганлиги; «ишбилармонликка оид туризм» нинг тобора ривожланаётганлиги; ташкиллаштирилган гурухларда туристлар сонининг камайиши, ахборот технологиялари ва индивидуал «брон» килиш тизимининг такомиллашуви натижасида «мустақил» (сафарини ўзи ташкиллаштирувчи) туристлар сонининг ошаётганлиги каби тенденциялар ва хусусиятлар аникланди хамда ушбу илмий хулосалар асосида «Ўзбектуризм» МК томонидан 2017-2020 йиллар учун худудий маркетинг тадбирлари режасини ишлаб чиқиш тавсия этилди.
7. Ҳудудий туризм бозорининг ривожланишига микдорий тавсифга эга бўлмаган омилларнинг (худудлар, виза чекловлари, спорт ва маданий тадбирлар, инқирозлар) таъсир даражасини бахолаш имконини берувчи эконометрик модел таклиф этилди. Тахлил натижасида жахон молиявий-иқтисодий нқирози таъсирида миллий туристик махсулотларга ташки талабнинг таркибий (географик) тузилмаси ўзгарганлиги, худудий туризм бозорининг истиқболли географик сегмента - «МДҲ мамлакатлари» ва «Осиё мамлакатлари» эканлиги, уларнинг географик яқинлиги, виза олиш расмиятчилигининг соддалаштирилганлиги каби омилларнинг миллий туристик махсулотларга талабнинг шаклланишига кулай шароит яратиши илмий асосланди. Миллий туристик махсулотларга талабнинг ўзгаришига мувофиқ тарзда, истиқболли туристик сегментларга йўналтирилган маркетинг стратегиясини амалга ошириш лозимлиги илмий хулосалар асосида «Ўзбектуризм» МК томонидан худудий маркетинг стратегиясини ишлаб чиқиш учун тавсия этилди.
8. Хизматлар соҳасида маркетинг концепциясига оид турли иктисодий мактаблар ва таълимотларнинг киёсий тахлили натижасида худудий туризм бозорида анъанавий (товар, нарх, сотиш стратегиялари), ички (ходимларни мотивациялашга оид стратегия) ва интерфаол (инфратузилмага оид ва сервис стратегиялари) маркетинг концепцияларини ўзаро вертикал ва горизонтал интеграциялашган тарзда амалга ошириш зарурлиги исботланди. Бундан ташқари, интеграциялашган маркетинг концепциясини худудий туризм бозорини тартибга солишнинг барча даражаларида ўзаро кооперациялашган холда амалга ошириш йуналишлари таклиф этилди.
9. Худудий туризм бозорида қуйидаги инновацией лойихаларни амалга ошириш: уяли телефонларда ўрнатиладиган электрон-гид-йўл-кўрсаткичлар, музей ва кўргазмалар электрон экскурсоводларини жорий этиш; худуднинг туристик салохиятини акс эттирувчи мультимедияли такдимотларни тайёрлаш; «Самарканд - туризм маркази» веб-портали сахифаларида жойлаштириш орқали виртуал экскурсияларни ташкил этиш; ўрта аср русумидаги мехмонхона куриш ва «анимацион» дастурлардан фойдаланиш; геоахборотлар тизимини такомиллаштириш оркали интеракив туристик ахборотлар тизимини шакллантириш таклиф этилди.
10. Ҳудудий туризм бозорида туристик ахборотлар тизимини шакллантириш механизми ишлаб чикилди. Туристик ахборотлар тизимининг асосий таркибий кисми сифатида виртуал туристик офисларни яратиш ва интерактив туристик ахборотлар тизимини шаклллантириш оркали худудий туристик махсулотларни диверсификация килиш ва уларнинг инновацион турларини яратиш таклифи асосида «Ўзбектуризм» МКнинг ташкилий тузилмасини такомиллаштириш тавсия этилди.
11. Ҳудудий туризм бозорини самарали тартибга солиш механизмининг асосий таркибий кисми сифатида давлат ва хусусий бизнес хамкорлиги механизмларини такомиллаштириш лозим. Бу борада худудий туризм бозорини тартибга солиш тизимининг барча даражаларида худудий туристик кластернинг шаклланиши ва ривожланишига кўмаклашувчи ижтимоий институтларни (макродаражада - «Кластерли ривожланиш бўйича идоралараро кенгашлни, худуд миқёсида - «Худудий туристик кластер фаолиятини мувофиқлаштирувчи кенгаш»ни, микродаражада - «Худудий туристик кластер аъзолари уюшмаси»ни, ихтисослашган олий ўқув юрти кошида «Кластер доирасидаги ўкув марказилни) шакллантириш таклиф этилди хамда тартибга солишнинг хар бир даражасида кластерли сиёсатни амалга ошириш вазифалари белгилаб берилди.
12. Туризм сохаси ривожланишини давлат томонидан тартибга солиш тадбирлари самарадорлигини бахолаш мақсадида худудий туризм бозори ривожланиши иктисодий самарадорлигининг интеграл кўрсаткичи ва уни бахолаш методикаси ишлаб чикилди хамда ушбу кўрсаткичнинг 2005-2015 йиллардаги кийматлари бахоланди. Ушбу илмий таклифдан худудда туризм сохасини янада ривожлантириш борасида ишлаб чиқиладиган давлат дастурлари ва режаларининг амалга оширилиши хамда уларнинг ижроси мониторинги амалиётида фойдаланиш тавсия этилди.
13. Худудий туризм бозори субъектлари бошқарув тизими самарадорлигининг корреляцион богланиш коэффициентлари асосидаги интеграл кўрсаткичи ва уни бахолаш методикаси ишлаб чикилди хамда Самарканд вилояти туризм бозорида фаолият юритаётган «CATIA» масъулияти чекланган жамияти, «Orient Voyages» хусусий сайёхлик агентлиги, «Sogda-tur» масъулияти чекланган жамияти хамда «Экспри-дютемп» хусусий туристик фирмалари мисолида мазкур кўрсаткичнинг қийматлари баҳоланди. Ушбу илмий таклифдан худудий туризм бозори субъектлари амалиётида фойдаланиш тавсия этилди.
14. Туризм бозорини асосий ривожланиш кўрсаткичларининг 2017-2020 йиллардаги қийматларини прогнозлаштиришда қуйидаги эконометрик моделлардан: Ўзбекистон Республикаси бўйича реализация килинган туризм хизматлари хажмини, туризм хизматлари экспорти хажмини, ички ташриф буюрувчилар сонини прогнозлаштиришда чизикли моделдан, кирувчи ташриф буюрувчилар сонини прогнозлаштиришда даражали моделдан фойдаланиш; Самарканд вилояти бўйича реализация килинган туризм хизматлари хажмини прогнозлаштиришда чизикли моделдан, туризм хизматлари экспорти хажмини прогнозлаштиришда квадратик моделдан, кирувчи ташриф буюрувчилар сонини прогнозлаштиришда логарифмик моделдан фойдаланиш тавсия этилди.
15. Ҳудудий туризм бозорининг ривожланиш хусусиятлари ва тенденцияларидан келиб чиқиб, Самарканд вилоятида кластерли ёндашув асосидаги, ташкилий-институционал ва ижтимоий-иктисодий мазмундаги чора-тадбирдар мажмуидан иборат худудий туризм бозорини ривожлантириш концепцияси ишлаб чикилди.

286-291 127 0

Эффективность внешней академической мобильности как фактор обеспечения трудоустройства выпускников Казахстанских вузов

А Нурмагамбетов , Л Иватова , Л Хасенова

Современный этап цивилизационного развития, переход к постиндустриальному, информационному обществу требует от системы высшего образования, как социокультурного института, обновления содержания его функций, приведения образовательных программ в соответствии с потребностями современного уровня производства и общества.

9-14 90 0

Этнокультурные коды Туркестана в контексте исследований Ч. Валиханова

Турсун Габитов

Мировую известность Ч. Валиханову принесли его труды по культуре малоизвестных для европейской ориенталистики тюркских народов (уйгуры, кыргызы, сибирские тюрки и т.д.). Его фундаментальная культуроведческая работа «О состоянии Алты шара или шести восточных городов китайской провинции Нан-Лу (Малой Бухарин)» завоевала заслуженный авторитет среди востоковедов, и ее отдельные места были переведены на английский, немецкий, французский языки.Как известно, для европейцев Восточный Туркестан был менее известен, чем малочисленные индейские и африканские племена.

251-252 53 0

Электорал ҳулқ-атвор сиёсий ҳулқ-атвор шакли сифатида

Мукаддас Иномжонова

Таъкидлаш жоизки, сайловлар бугунги кунда замонавий демократик давлатлардаги сиёсий жараёнларнинг ажралмас таркибий қисми саналади. Сайловлар даврида барча фуқаролар сиёсий жараёнларга фаол иштирокчи сифатида жалб этилади. Чунки сайловлар фуқароларга давлат ҳокимиятини шакллантиришда иштирок этиш имконини беради. Бунда сайловларнинг демократик асосда ташкил этилиши муҳим аҳамият касб этади.

69-76 41 0

Цифровые технологии в обеспечении международного сотрудничества на Ближнем Востоке

A Burnasov
В статье обращено внимание на роль и влияние цифровых технологий в обеспечении международного сотрудничества на Ближнем Востоке. В современном глобализированном мире, где электронные коммуникации и информационные технологии проникают в различные сферы жизни, использование цифровых технологий становится все более важным в контексте укрепления международных, экономических, социальных, правовых и культурных связей между странами Ближнего Востока. Исследование основывается на анализе последних исследовательских результатов, научных статей, статистических данных и официальных документов, связанных с применением цифровых технологий в обеспечении международного сотрудничества на Ближнем Востоке. Оно также включает анализ подходов к составлению базы данных организаций на Ближнем Востоке для развития сотрудничества. Работа выполнена в рамках Научного центра компетенции УрФУ «Диаспоральные сообщества в условиях трансформации глобальной политической системы и мирохозяйственных связей». Полученные результаты могут быть полезными для международных организаций, правительственных структур, бизнес-сектора и академического сообщества, заинтересованных в развитии международного сотрудничества на Ближнем Востоке с использованием цифровых технологий.
337-341 81 0

Фуқаролик жамиятини шакллантириш шароитида тарихий ва маънавий ҳаёт

Санобар Тураева

Мамлакатимизнинг мустақил тараққиёт йўлига чиқиши ҳаётимизнинг барча яъни ижтимоий-иқтисодий, сиёсий, ҳуқуқий ва маънавий соҳаларида улкан ўзгаришларни амалга оширишга замин бўлди.

282-285 80 0

Фуқаролик жамиятини шакллантириш жараёнида ёшлар ҳуқуқий тарбияси ва ҳуқуқий таълимини ривожлантириш масалалари(хориж тажрибаси мисолида)

Иброхим Атамирзаев , Хумоюн Нуриддинов , Хусниддин Турдалиев

Ҳозирги даврда ўсиб келаётган авлоднинг муаммоларини ўрганиш, тахлил қилиш ва шу асосда уларнинг ечимини топиш эҳтиёжи тобора ортиб бормоқда.Ёшлар жамият ҳаётининг муҳим субъекта эканлиги боне, уларнинг ижтимоий сифатларини жамиятнинг шакл шамойилига қараб тавсифлаш мумкин. Бу ўринда ёшлар таркибида ўқувчи ва талабалар алоҳида кўзга ташланади, уларнинг ижтимоий ҳолати ёки эгаллаётган касблари билан тавсифланади. Ёшларга дойр сиёсат йўналиши бир қанча ривожланган давлатларда XX аернинг 60-70 йилларида мустақил соҳа сифатида шаклланди.

1-14 329 0

Формирование патриотической культуры у военной молодежи в современных условиях на примере жизнедеятельности З.М. Бабура

Mavlyuda Abdullaeva
В статье ставится вопрос о формировании патриотической культуры, духовно-нравственного, патриотического воспитания молодого поколения, в том числе курсантов военных учебных заведений. Автор говорит о роли педагога в формировании патриотической культуры у молодежи, о системе
военно-патриотического воспитания с опорой на подвиги национальных героев и лучших образцов отечественной литературы на примере Захириддина Мухаммада Бабура.
239-245 89 0

Ўзбекистоннинг ёшларга оид давлат сиёсатида дунёвийлик тамойилини ривожлантириш масаласи

Исмоил Саифназаров , Хушвақт Дониёров

Ҳар бир мамлакат олдида турган муҳим вазифалардан бири ёшларга оид давлат сиёсати миллий моделини ишлаб чиқишдир. Маълумки, ёшлар жамиятнинг энг фаол қатлами ҳисобланиб, улар ижтимоий ҳаётдаги ўзгаришларга сабаб бўладиган, бунёдкорлик гояларини ҳаётга татбиқ этувчи асосий омил ва салоҳиятли куч ҳисобланади. Ёшларни ижтимоий, маънавий ва моддий жиҳатдан қўллаб-қувватлаш, уларнинг ҳуқуқларини тўлақонли рўёбга чиқариш, жамиятда ўз ўрнини эгаллашлари учун қулай шароитлар яратиш орқали ёшларни Ватан тақдирини ҳал этувчи катта кучга айлантириш мумкин. Бу борадаги муаммоларни ҳал этиш нафақат мамлакатнинг ижтимоий- иқтисодий ривожланиши, балки бутун мамлакат хавфсизлигининг  кафолати ҳам ҳисобланади.

1-62 44 0

Ўзбекистон Республикасининг таълим соҳасида халқаро-ҳуқуқий хамкорлигини такомиллаштириш

Мадина Турсунова

Диссертация мавзусининг долзарблиги ва ахамияти.
Ривожланишнинг замонавий босқичида Узбекистан олдида турган стратегии вазифалар орасида мамлакат тарақкиёти, иқтисодиётни барқарор ўсишининг энг муҳим омили сифатида таълим тизимини янада ривожлантириш туради.
Билимларни ҳар жойда кснгайтириб бориш ҳар бир жамият ва давлатнинг бош вазифасига айланмокда, чунки билим замонавий босқичдаги янгича талкинида ҳақиқий фойдали кучни, ижтимоий ва иқтисодий натижаларга эриши воситасини англатади. Узбекистан Рсспубликаси Президента Шавкат Мирзиёевнинг Олий Мажлисга Мурожаатномасида таъкидланишича, 2018 йилда илмий тадқикот ва инновацион фаолиятни ривожлантириш, бунинг учун зарур молиявий рссурсларни сафарбар этиш, ушбу жараенда иқтидорли ёшлар иштирокини, ижодий ғоя ва ишланмаларни ҳар томонлама кўллаб-қувватлаш вазифаси эътибор марказида бўл ад и.
Айнан шунинг учун таълим, айниқса олий таълим, илмий изланишлар ҳозирда жамиятнинг моддий ва маънавий равнақ топишининг энг замонавий воситаси, интеллектуал ва моддий даражасининг кўрсаткичидир.
Таълим мамлакатнинг рақобатдошлигини кўрсаткичи, шунингдек барқарор иктисодий ривожланиш ва ривожланган ва ривожланаётган мамлакатлар ўртасидаги фарқни кискартиришга каратилган давлатлар ҳамкорлигининг муҳим соҳасига айланди.
Бугунги кунда олий таълимнинг миллий тизимлари глобал жараёнлар ва тенденциялар, жаҳон меҳнат бозорининг талабларидан ташқарида ривожлана олмайди. Глобализациянинг окибатларидан бири - бу таълим хизматлари глобал бозорининг пайдо бўлиши ва таълим тизимининг интсрнационализациясидир. Унивсрситетлар халқаро Ассоциацияси (IAU)hhht 2006 йилда аъзолари ўртасида ўтказган тадкиқотига кўра, уларнинг 73% таълим тизимини интсрнационализацияси масаласини энг устувор масалалардан деб ҳисоблайдилар, чунки интернационализация жараёнида янги халкаро таълим муҳити шаклланади, ушбу муҳим эса иштирокчилар миллий манфаатларининг энг самарали шаклларда амалга ошишига ҳамда муҳим аҳамиятга эга муаммолар счимини биргаликда топишга ёрдам беради. Буни тушунган ҳолда кўпгина мамлакатлар ҳукуматлари, олий таълимга ўзларининг узокни кўзлайдиган сиёсий ва иқтисодий максадларга эришишнинг муҳим омили сифатида карамокдалар.
Шу боис мамлакатимиз раҳбарияти томонидан таълим соҳасига катта эътибор бсрилмокда. Соҳани тубдан такомиллаштириш, халқаро стандартлар даражасида кадрларни тайёрлашни қайта кўриб чикишга Узбекистан Рсспубликаси Прсзидентининг 2017 йил 20 апрслдаги “Олий таълим тизимини янада ривожлантириш чора-тадбирлари тўғрисида”ги Қарори янги туртки бўлди.
Мазкур Қарор билан олий таълим муассасаларининг моддий-тсхника базасини мустахкамлаш ва модернизация қилиш, уларни замонавий ўкув-илмий лабораториялар хамда замонавий ахборот-коммуникацион воситалар билан таъминлашни кўзда тутувчи, 2017-2021 йилларда Олий таълим тизимини комплекс ривожлантириш дастури тасдиқланган.
Бугунги кунда таълим соҳасида давлатнинг ўзаро ҳамкорлиги янада фаоллашмокда, бундай хамкорликнинг янги тенденциялари намосн бўлмокда, хамкорликнинг янгича шакл ва йўналишлари пайдо бўлмокда. Мазкур ўзгаришлар тегишли тадкикотларни, шунингдек ҳамкорлик жараёнида пайдо бўлаётган муаммоларнинг счимини талаб қилмокда.
Таълим сохасида Узбекистан Рсспубликасининг МДҲ, ШҲТ ва ИҲТ каби минтақавий ташкилотларни аъзолари бўлган давлатлар билан ҳамкорлиги ривожланмокда, хамкорликнинг йўналишлари кенгаймокжа, янги халқаро битимлар тузилмокда, ҳамкорликнинг институционал тизими ривожланмокда. Бу эса хамкорлик жараёнида, шу жумладан унинг самарадорлигини ошириш мақсадида вужудга келаётган масалаларни ҳал қилиш заруратини кслтириб чикармокда.
Амалий характердаги муаммоларни ҳал қилиниши, Узбекистонлик халқаро ҳукук юристларининг тадқиқотлари доирасига олдин кирмаган назарий масалалар кўриб чикилиши билан чамбарчас богликдир. Бундай масалалар қаторига таълим сохасида давлатлар муносабатларини тартибга солувчи махсус принципларни таърифлаш ва таҳлил этиш, таълим сохасидаги муносабатлар асосий иштирокчиларининг халкаро ҳукук нормаларига мувофиқ ҳуқукий мақоми хусусиятларини белгилаш, таълим сохасида ҳамкорликнинг халқаро-ҳуқукий тартибга солишнинг спецификасини аниклаш каби масалалар киради.
Бинобарин, бундай ҳамкорлик жараёнида вужудга кслаётган муаммоларни ҳал қилиш, шунингдек ҳамкорлик самарадорлигини ошириш бўйича тавсияларни кўзда тутувчи тадкиқот амалий ва назарий жиҳатдан қизиқарли ва долзарбдир. Яъни, тадқиқот мавзусининг долзарблиги хам амалий, хам назарий жиҳатларга асосланган. Бундан ташқари, ижтимоий-иқтисодий ҳамда технологик тараққиётда, инсон салоҳиятини ривожлантиришда, авваломбор умумий саводхонлик масаласида, келажак учун мутахассислар тайёрлашда ва тинчлик, ўзаро тушуниш хамда багрикснглик рухида инсонлар авлодини шакллантиришда таълим ўта мухим роль ўйнаши тадкиқотнинг долзарблигини белгилайди.
Тадқиқотнинг мақсади бу - Узбекистан Республикасининг таълим соҳасидаги ҳамкорлигида халқаро-ҳуқуқий масалаларни комплекс ўрганиш асосида уларни такомиллаштириш ва ривожлантиришга қаратилган илмий асосланган таклифлар ва тавсиялар ишлаб чиқиш.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан, яъни:
“Таълим сохасида халқаро-ҳуқуқий хамкорлик” тушунчасини, халқаро ҳуқуқнинг мавжуд назариялари ва доктриналари асосида муаллифлик таърифини ишлаб чикилиши;
таълим соҳасида давлатлар ҳамкорлиги халкаро- ҳуқуқий тартибга солинишининг ривожланишини даврийлиги ва тендснцияларини аниқланиши;
замонавий халкаро ҳуқуқ тизимида, халкаро таълим ҳукуки каби янги тармоқнинг шаклланишини назарий асослантирилиши;
таълим сохасида ҳамкорликни тартибга солувчи махсус принциплар белгиланиши хамда уларнинг норматив мазмунини очиб бсрилиши;
давлатлар ҳамкорлигининг шартномавий шакли хусусиятларини, шунингдек таълим соҳасида халқаро нормаларининг ижро этилиши спецификаси аникланиши;
Узбекистан Рсспубликасининг таълимни ривожлантириш Концепциясини, жаҳондаги таълим ривожининг замонавий илғор моделлари ва тенденциялари асосида ишлаб чиқилиши ҳамда уйғунлаштириш йўли билан таълимнинг миллий модслини узок муддатли ривожлантириш истикболлари аникланиши ва асослантириши;
таълим соҳасида халкаро ҳамкорлик соҳасида ташкилий-хукукий асосларни такомиллаштириш бўйича илмий асосланган таклиф ишлаб чикилишидан иборат.
Хулоса
Тадқиқот олдида қўйилган вазифаларни амалга ошириш ҳамда тадкиқот объекта бўлган халқаро-ҳуқуқий муносабатларни ўрганиш ва такқослов-ҳуқуқий тахдили натижасида аниқланган максадларга эришиш жараёнида, қуйидаги илмий асосланган хулоса, таклиф ва тавсиялар илгари сурилди:
1. Амалиётдан кўринишича, таълим сохасида давлатлар ҳамкорлиги қуйидаги йўналишларда амалга оширилади ва ривожланади:
биринчи йўналиш - таълим соҳасида халқаро алмашинуви, авваламбор, шахслар алмашинуви амалга оширилиши;
иккинчи йўналиш - биргалиқдаги фаолият ҳамкорликни ташкил этади;
учинчи йўналиш - чет эл талабаларини ўқитиш ёки хорижий давлатнинг илмий-педагогик кадрларни малакасини ошириш бўйича давлат бюджета ҳисобидан бир томонлама мажбуриятларни амалга ошириш;
тўртинчи йўналиш - таълимга оид ҳужжатларни ўзаро тан олиш; бешинчи йўналиш - таълим хизматларининг халкаро савдоси.
2. Таълим сохасида давлатларнинг халкаро ҳамкорлиги қуйидаги -институционал ва шартномавий шаклларда амалга оширилади. Ҳамкорликнинг институционал шакли ҳам халқаро ташкилотлар доирасида, ҳам халқаро органлардан фойдаланган ҳолда, шунингдек халкаро конфсрснцияларни ўтказиш йўли оркали амалга оширилади. Шартномавий шаклда амалга оширилаётган муносабатлар, ўз навбатида, икки томонлама ва кўп томонламага бўлинади.
3. Даражасига кўра, таълим сохасида давлатлараро муносабатлар универсал, минтақалараро, минтақавий ва субминтақавийга бўлинади:
универсал давлатлараро муносабатлар БМТ ва унинг ихтисослашган муассасалари, жумладан ЮНЕСКО, ХМТ, шунингдек жамғарма ва дастурлар доирасида амалга оширилади;
минтақалараро давлатлараро муносабатлар ЕХҲТ (ОБСЕ) каби минтакалараро ташкилотлар доирасида амалга оширилади;
минтакавий давлатлараро муносабатлар, Европа Кенгаши, Америка давлатлари ташкилоти, Африка бирдамлиги ташкилоти каби минтакавий халкаро ташкилотлар доирасида амалга оширилади;
субминтақавий давлатлараро муносабатлар, ЕИ, МДҲ, АДЛ, ШХТ, ИҲТ каби минтакавий халкаро ташкилотлар доирасида амалга оширилади.
4. Таълим сохасида давлатларнинг халкаро хамкорлигига оид тушунчалар аппаратини тахдили натижасига кўра, илмий адабиёт ва халкаро хужжатларда таълим сохасида халқаро ҳуқукий хамкорликнинг аник белгиланган тушунчаси йўқлиги ҳақида хулоса қилинади.
Халкаро ҳуқукда мавжуд халқаро-ҳуқуқий хамкорликнинг умумий тушунчасидан кслиб чиқиб, куйидаги муаллифлик тушунчаси таклиф этилади.
Таълим соҳасида халқаро-ҳуқуқий ҳамкорлик - бу халқаро нормалар, БМТ, ЮНЕСКО ва боищаларнинг халцаро даепгурлари, турли жамгармалар амалга ошираётган таълим даепгурлари ва лойщалари доирасида, давлатлар, халкаро ташкилотларнинг инсонни таълим олиш ууқуқини таъминлаш, замонавий таълим стандартларини татбиц этиш орқали таълим тизимларининг сифатини ва самарадорлигини ошириш, модернизациялаш, академик доиралар ва талабларнинг мобиллиги ҳамда хагщаро таълим бозорини шакллантириш борасидаги саъй-ҳаракатларни уйгунлаштиришга крратилган, халқаро уукуцнинг тўлик, ва чекланган ууқуқли субъектларининг халкрро фаолиятидир. Яъни, хозирда халкаро таълим ҳуқуқи тармоғининг шаклланиши жарасни давом этмокда.
5. XX асрнинг иккинчи ярмида ва XXI асрнинг бошида таълим сохасидаги халкаро хамкорликка халкаро хукукнинг таъсири кенгаяди. Ҳозирги пайтда куйидагилар шаклланган: таълим соҳасида халкаро-ҳуқуқий асослар ва давлатлараро хамкорлик механизмлари; хамкорликнинг универсал, минтакавий ва икки томонлама даражалари; халкаро ташкилотларнинг тартибга солиш, мувофиқлаштирувчи ва ҳимояловчи функциялари доимий асосда кучаяпти ва такомиллашаяпти; таълим сохасида ҳукукий тартибга солиш ва хамкорлик объектлари кенгаяпти; ягона таълим худуди шаклланаяпти.
6. Халкаро институционал тизим фаолияти ривожланишини ўрганиш шуни кўрсатадики, гарчи БМТ давлатлар фаолиятининг барча турлари бўйича асосий универсал орган бўлсада, таълим сохасида давлатлар фаолиятини мувофиқлаштириш асосан ЮНЕСКОга тегишлидир.
7. Таълим соҳасида халқаро ҳамкорликни ўрганиб ва олий таълим сохасида халқаро ҳамкорликни янада ривожлантириш максадида Узбекистан Рсспубликасида қуйидагиларни таъминлаш зарур:
- ОТМлари профсссор-ўкитувчилик таркиби малакасини чет эл ОТМларида доимий равишда ошириб бориш;
- янги ўкув дастурларини ишлаб чиқиш ва таълимнинг турли йўналишлари бўйича замонавий ўқув-методик адабиётини рсгуляр тартибда яратиб бориш;
- ОТМларнинг профсссор-ўқитувчилик таркибини хорижий илмий-амалий семинар, симпозиум ва конфсрснцияларда кенг иштирок этиши;
республика ОТМлари профсссор-ўқитувчилик таркиби ва талабаларининг чет эл алмашинув дастурлари ва трснингларида иштирок этиши;
- таълим жараснини такомиллаштириш ва тажриба алмашиш максадида хорижий ўқитувчи ва профсссорларни республика ОТМларида ишлаш учун рсгуляр тартибда таклиф этиш.
8. Таълим сохасида халқаро-ҳукуқий хамкорлик ривожланишинида куйидаги замонавий тендснциялар аникланди: олий таълим оммалашиб кенгайиб бормокда; мактаб ва мактабгача таълим сохасида таълим олиш ҳукуқини таъминланганлиги; олий таълимни институционал шакллар, даражалар ва мазмуни бўйича дивсрсификацияси; таълим мазмунининг унивсрсализацияси; олий таълимнинг интсрнационализацияси; катта ёшлиларга сифатли таълим, бутун хаёти давомида таълим олиш ҳуқуқи таъминланиши.
9. Таълим сохасида халқаро-ҳукуқий нормаларининг тахдили қуйидагиларни кўрсатади, яъни: универсал халқаро-ҳукуқий нормалар таълим соҳасидаги ҳамкорликда унивсрсаллиги билан ажралиб туради, ушбу нормалар барча давлатларнинг манфаатларини қамраб олади; улар халқаро ҳамжамият ва ҳар бир давлатнинг замонавий эҳтисжларидан келиб чиққан ҳолда доимий равишда тезкорлик билан ривожланади; ушбу нормалар таълимга бўлган инсон ҳукуқлари соҳасидаги халқаро стандартлар сифатида мажбурий кучга, таълим сохасидаги халкаро стандартлар сифатида эса тавсиявий кучга эта; Таълим бўйича глобал конвснцияни ишлаб чикиш зарурати вужудга кслган. У эса, фикримизча, қуйидаги масалаларни қамраб олиши ксрак: малакаларни автоматик равишда тан олиш инструмснтини эмас, балки тан олишга оид тасдикланган принцип ва таомилларни ишлаб чикиш ва амалга ошириш инструмснтини; олий таълим соҳасининг бутунлигича, бунда анъанавий техник ва касбий таълим хамда тайёргарлик жихатлари киритилиши кўзда тутилмайди; касбга эга бўлиш учун тан олишни тартибга солиш масаласи глобал конвснциянинг вазифалариги кирмайди; олий таълимда сифатни таъминлаш масаласи кўриб чикилмайди; минтақалараро ҳамкорликни тартибга солиш ва тан олишга дойр самарали фаолият кўрсатаётган минтакавий конвснциялар ёки икки томонлама кслишувларнинг амалга оширилишига тўсқинлик килмайди; мобиллик тўғрисида мамлакатлар ёки ОТМлар ўртасида икки томонлама кслишувлар таъсир доирасига тегмайди ёки тўсқинлик килмайди; уни ратификация килиш имконияти ёки хоҳиши йўк мамлакатлар учун ёпиқ бўлмайди.
10. Таълим масалалари бўйича халуаро минтауавий ташкилотлар ваколати у ёки бу минтауанинг ижтимоий ва иутисодий ривожланиш даражасига тўгридан-тўгри боглиудир. Жумладан, Африка ва Лотин Амсрикаси давлатлари ташкилотларининг асосий максади -қашшокликка қарши кураш ва турмуш даражасини кўтариш борасидаги энг муҳим восита сифатида таълимни ривожлантиришдир. Европа давлатлари томонидан тузилган ташкилотлар эса бошқа мақсадларни, жумладан тажриба ва билимлар алмашинуви, умумий маданий мсросни сақлаб колиш, тилларни таркатиш кабиларни қўзлайди. Маданий экспансияни бош кечираётган ва маданий ўзига хослигини саклаб колиш билан овора бўлган минтақалар, ташкилотлари олдида тегишли ҳимоялаш максадларини кўяди.
11. Болонья жараёни - давлатлар уамкорлиги шаклларидан бири, яъни -таълим соуасидаги сиёсатни мувофиулаштиришдир. Шу билан бирга Болонья декларацияси 1997 йилда кабул қилинган, Европа минтақасида малакаларни тан олиш ҳақидаги Лиссабон конвснцияси билан биргаликда Европа минтауасида принципиал жиуатдан янги, замон талабларига жавоб берадиган таълим тизимини куриш учун мууим сиёсий-уууууий асос бўлиб уолган.
12. XXасрнинг иккинчи ярми ва XXI асрнинг бошида таълим соуасидаги халуаро уамкорликка халуаро ууууунинг таъсири кенгаяди. Шундай уилиб, уозирги пайтда куйидагилар шаклланган: таълим соҳасида халқаро-ҳуқуқий асослар ва давлатлараро хамкорлик мсханизмлари; хамкорликнинг универсал, минтакавий ва икки томонлама даражалари; халкаро ташкилотларнинг тартибга солиш, мувофиқлаштирувчи ва ҳимояловчи функциялари доимий асосда кучаяпти ва такомиллашаяпти; таълим сохасида ҳуқуқий тартибга солиш ва хамкорлик объсктлари кснгаяпти; ягона таълим худуди шаклланаяпти.
13. Таълим соҳасидаги халкаро ҳамкорликни такомиллаштириш бўйича ЮНЕСКО фаолиятининг таҳлили, ЮНЕСКО сохаларининг, шу жумлалан таълим сохасида халкаро муносабатларнинг ривожланиши билан боглик сохаларининг кенгайиши умумий тендснциясини кўрсатади. Агарда бошланғич босқичда асосий вазифа сифатида, таълим ва маданият сохасида халқлар ўртасида алоқалар ривожланишини таъминлашга каратилган халкаро биргаликдаги харакатлар, тинчликни кафолатлаш учун кўпрок ўзаро тушуниш ва ўзаро харакатланишга срдам бсриш эътироф этилса, кейинчалик ЮНЕСКОнинг тенг ҳуқуқли халкаро хамкорликни ривожлантириш ва дискриминациянинг турли шакллари билан курашишга каратилган дастурларини ахамияти ошиб бормокда.
14. Бугунги кунда ЮНЕСКО учта асосий йўналишлар бўйича ривожланмокда: биринчиси нормаларни яратиш фаолияти ва таълим сохасида миллий сиёсат масалалари бўйича тадқикотларни амалга ошириш; иккинчиси таълим инфраструктурасини миллий микёсда мустахкамлаш: ўқитувчилар тайёрланишини ривожлантириш, таълим жараёнини такомиллаштириш учун махаллий рссурслардан фойдаланиш; учинчиси - ахборот алмашиш: ихтисослашган маълумотномалар, бюллетенларни таркатиш ва х.к.
15. Халкаро мсҳнат ташкилоти айрим ҳолатларда БМТнинг ихтисослашган ташкилоти сифатида профессионал таълим олиш билан ёки таълим муассасалари ходимларининг мсхнат хукукларини химоя қилиш боглик бўлган таълим масалаларига оид нормаларни кабул килади.
15. Халкаро мсҳнат ташкилоти айрим ҳолатларда БМТнинг ихтисослашган ташкилоти сифатида профессионал таълим олиш билан ёки таълим муассасалари ходимларининг мсхнат хукукларини химоя қилиш боглик бўлган таълим масалаларига оид нормаларни кабул килади.
16. Таълим сохасида халкаро хамкорликни ўрганиб ва олий таълим сохасида халкаро хамкорликни янада ривожлантириш максадида Узбекистан Республикасида қуйидагиларни таъминлаш зарур: ОТМлари профессор-ўқитувчилик таркиби малакасини чет эл ОТМларида доимий равишда ошириб бориш; янги ўкув дастурларини ишлаб чикиш ва таълимнинг турли йўналишлари бўйича замонавий ўкув-методик адабиётини рсгуляр тартибда яратиб бориш; ОТМларнинг профсссор-ўкитувчилик таркибини хорижий илмий-амалий семинар, симпозиум ва конференцияларда кенг иштирок этиши; республика ОТМлари профсссор-ўқитувчилик таркиби ва талабаларининг чет эл алмашинув дастурлари ва трснингларида иштирок этиши; таълим жараёнини такомиллаштириш ва тажриба алмашиш максадида хорижий ўқитувчи ва профсссорларни республика ОТМларида ишлаш учун рсгуляр тартибда таклиф этиш.
Мазкур хулосалардан келиб чиккан ҳолда цуйидаги амалий таклифлар ва тавсиялар илгари сурилади:
1. Таълим тизимининг ташкилий-хукукий жихатларини янада такомиллаштиришни назарда тутадиган Узбекистан Республикасида таълимни кейинги ривожланиш Концепциясини ишлаб чикиш зарур.
2. Узбекистан Рсспубликасининг таълим соҳасидаги миллий қонунчилигини такомиллаштириш мақсадларида Узбекистан Рсспубликаси “Таълим тўғрисида”ги Қонунига қуйидаги ўзгартиш ва қўшимчаларни киритиш:
1) “Таълим тўғрисида”ги Қонунининг тушунчалар аппаратига бағишлаган алоҳида модда билан тўлдириш;
2) Қонунни “Таълим соҳасида Узбекистан Республикасининг халкрро ҳамкорлиги” номли алоҳида боб билан тўлдириш (3-сонли иловага каралсин).
3. Узбекистан Рсспубликасининг 1997 йилги Лиссабон конвснциясига қўшилиши, бу мамлакат учун Европа таълим бозорига киришга қўл келади.
4. Таълим сохасида Узбекистан Рсспубликасининг халқаро шартномаларини инвснтаризациядан ўтказиш, бу камчиликларни аниқлашга, шунингдек таълим сохасида Узбекистан Рсспубликасининг халкаро-ҳуқуқий базасини ривожлантириш истиқболларини бслгилашда срдам бсради.
5. Халкаро шартномаларга кирмайдиган ОТМлараро халкаро кслишувларининг сифати, самарадорлиги натижаларини ва бахоланишини, шунингдек юридик кучи масаласини ўрганиш, таҳлил қилиш ва шу муносабат билан мазкур кслишувларни амалга ошириш ва самарадорлигини ўрганиш зарур.
6. Олий ва ўрта махсус таълим вазирлиги хамда Халк таълими вазирлиги тизимида, педагог ходимлар ва раҳбар кадрлар малакасини ошириш тизимида “Халкаро таълим ҳуқуки” ўкув дисциплинасини киритиш.
7. Мамлакат ОТМларини дунёнинг 1000 та энг яхши ОТМлар рўйхатига киритилиши бўйича йўл харитасини ишлаб чиқиш.
8. ОТМларнинг автономлиги хамда талабалар ва профсссор-ўкитувчи таркибнинг мобиллигини кучайтириш.



1-51 21 0

Ўзбекистон ижро ҳокимиятида бошқарув маданиятининг ривожланиш жараёнлари

Аслиддин Султонов

Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Кўплаб давлатлар сиёсий ҳокимиятида миллий ва умуминсоний қадриятлар ўзаро уйғун амал қилиши натижасида глобал барқарорлик ва тараккиётга эришиб келинмокда. Бирок айрим мамлакатларнинг давлат бошкарувида маданият омили етарлича намоён бўлмаётгани туфайли уларда мавжуд сиёсий хокимиятга қарши турли «ранг» ва «фасл»даги деструктив харакатлар вужудга келиб, бу бошқа халклар ва давлатларнинг баркарорлиги хамда тараккиётига хам ўз таъсирини ўтказмокда. Мазкур холат давлат ҳокимияти ва бошкарувида маданиятнинг реал ва потенциал, объектив ва субъектив имкониятларидан самарали фойдаланишга, бошқарувни маданийлаштириш муаммоларини тадқиқ этишга бўлган эҳтиёжни оширмокда.
Жаҳонда бошқарув маданиятининг асосий кўрсаткичи демократик қадриятларга, хусусан, инсон ҳукуқлари ва эркинликларига риоя килиш, хокимият тармокларининг бир-биридан мустакил фаолият юритишига эришиш хамда фуқаролик жамияти институтларининг фаоллигини рўёбга чиқариш ҳисобланади. Ҳар бир мамлакат бу борада ўзига хос чора-тадбирлар технологияси ва механизмларини ишлаб чиқишга харакат қилмокда. Ривожланган ва ривожланаётган давлатларда бошкарув маданиятининг намоён бўлиши, даражалари, мезонлари, шаклланиши ва ривожланиш хусусиятлари каби масалаларга алоҳида эътибор қаратилмокда.
"Узбекистан бугунги кунда давлат бошқарувини маданий демократик қадриятлар асосида такомиллаштиришга жиддий киришган. Хусусан, «Бизнинг мақсадимиз - юртимизда халқ ҳокимиятини номига эмас, балки амалда жорий қилиш механизмларини мустаҳкамлашдан иборат»1. 2017-2021 йилларда "Узбекистан Республикасини ривожлантириш бўйича Ҳаракатлар стратегиясида давлат ва жамият курилиши тизимини такомиллаштиришнинг бешта устувор йўналишларидан бири «Давлат ва жамият курилиши тизимини такомиллаштириш»" этиб белгиланганлиги бошқарув маданиятини амалда рўёбга чиқариш билан боғлиқ муаммоларни илмий тадқиқ этиш заруратини келтириб чикаради.
"Узбекистан Республикасининг 2014 йил 5 майдаги ЎРҚ-369-сон «Давлат ҳокимияти ва бошкаруви органлари фаолиятининг очиқлиги тўғрисида»ги, 2014 йил 25 сентябрдаги ЎРҚ-376-сон «Ижтимоий шериклик тўғрисида»ги хамда 2015 йил 9 декабрдаги ЎРҚ-395-сон «Электрон ҳукумат тўғрисида»ги қонунлари, Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2017 йил 8 августдаги ПФ-5139-сон «Ўзбекистон Республикаси Президента хузуридаги Давлат бошқаруви Академиясида бошқарув кадрларини тайёрлаш, кайта тайёрлаш ва малакасини ошириш тизимини янада ривожлантириш чора-тадбирлари тўғрисида»ги, 2017 йил 8 сентябрдаги ПФ-5185-сон «Узбекистан Республикасида маъмурий ислохотлар концепциясини тасдиқлаш тўғрисида»ги фармонлари, Вазирлар Маҳкамасининг 2016 йил 2 мартдаги 62-сон «Давлат бошкаруви органлари ва маҳаллий ижро этувчи ҳокимият органлари ходимларининг одоб-ахлоқ намунавий қоидаларини тасдиқлаш тўғрисида»ги Қарори ва бошка меъёрий-ҳуқуқий ҳужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга мазкур диссертация муайян даражада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади ижро ҳокимиятида бошқарув маданиятининг ривожланиш тенденцияларини очиб бериш асосида давлат бошқаруви самарадорлигини оширишнинг омилларини аниқлаштиришдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги куйидагиларда қўринади:
тузилмавий-фунционал тамойил асосида бошқарув маданиятининг элементлари (потенциал, сиёсий, технологик) ўртасидаги детерминистик алокадорликнинг раҳбарлик фаолияти сифати ва самарадорлигини оширишдаги ўрни, бошқарув маънавиятининг шаклланиши ва маданиятининг ривожланиши омиллари очиб берилган;
ижро ҳокимиятида инсон омилини фаоллаштиришнинг демократах асослари ва бошқарув маданиятини юксалтиришнинг демократик моделини тизимлаштириш тўғрисидаги илмий хулосалар ишлаб чиқилган;
бошкарув маданиятининг шарқона ва ғарбона ёндашувларини Узбекистан шароитида уйғунлаштириш механизмлари фалсафий асосланган;
"Узбекистан ижро ҳокимиятидаги ва давлат хизматига кадрлар тайёрлаш тизимидаги ислоҳотлар тенденцияси, қиёсий таҳлили хамда маҳаллий давлат ҳокимияти ходимлари ўртасида ўтказилган социологии сўровнома хулосалари асосида жамият бошқарув салоҳиятини мустаҳкамлаш назарияси (алгоритмик) ва тамойиллари (индивидуаллик, тузилмавий функционализм, инновацион ва комплекс мувозанат, таълим-тарбия уйғунлиги, узлуксизлик, номарказлашув) ишлаб чиқилган.
Хулоса
Тадқиқот натижасида қуйидаги хулосаларга келинди.
1. Бошкарув маданиятининг ривожи мураккаб жараён бўлиб, бунга ҳали демократии бошқарув ўрнатилмаган шароитда субъектов омиллар, партиявий яккаҳукмронлик салбий таъсир кўрсатган бўлса, бугунги глобаллашув ва мафкуравий кураш авж олган шароитда бунга турли геосиёсий жараёнлар ўз таъсирини кўрсатмокда. Айниқса, зарур маънавий-ғоявий ва интеллектуал салоҳиятга эга бўлмаган «қуруқ ижрочи-робот»лар билан давлат ҳокимиятининг мавжудлиги хавф остида колиши аён бўлиб қолмокда. Ана шундай шароитда давлат бошкаруви самарадорлигини таъминлаш учун «максад-, восита-, асос- ва натижа-қадриятлар»нинг алоҳида ва ўзаро уйғунлигига маънавийлик мезони асосида караш тақозо этилади. Бундай тадқиқий фаолият аниқ математик-мантикий формулалар асосида ишлаб чиқилган дастур ва институтлашган ҳолда амалга оширилиши халқимизнинг азалий мустақил ва фаровон ҳаёт кечириш ҳамда Ҳаракатлар Стратегиясида белгиланган вазифаларни бажариш йўлида муҳим аҳамият касб этади.
2. Амалда ижро ҳокимиятида фаолият олиб бораётган кадрлар профессионал ривожланишини изчил илмий асосда ташкил этиш муҳим аҳамиятга эга. Қайта тайёрлаш ва малака ошириш билан шуғулланувчи муассасаларнинг фаолиятини бошқарув салоҳияти кўрсаткичларининг
етарлича эътибор берилмаётган томонларига, айниқса ахборот-тахдилий тафаккурни ривожлантиришга, кандай вазиятларда қандай чора-тадбирларни кўриш зарурлигини билиш учуй тарихий ва замонавий тажрибаларни ўзлаштиришга қаратиш ўз ечимини кутмокда.
3. Кадрларнинг салоҳияти бир неча йиллар давомида, қатор изчил чора-тадбирлар ва мақсадли ижтимоий-молиявий ресурслар эвазига шаклланиб ривож топиб бортани сабабли ижро хокимияти кадрларининг бошкарув салохиятига қадриятли муносабатда бўлиш такозо этилади. Буни амалда таъминлаш учун аввало, амалиётчи ва назариётчи мутахассис олимлар томонидан ижро ҳокимияти кадрлари хавфсизлигини таъминлаш концепцияси ишлаб чикилиши, унда кадрларнинг маданияти ва салоҳиятини бойитишга таъсир кўрсатувчи барча омиллар назарда тутилиши, уларнинг ўзаро уйғунлиги ва албатта, натижавийлигини таъминлаш масалалари ўз аксини топмоти жоиз. Ижро хокимияти кадрлари хавфсизлигини уларнинг бошкарув маданиятини ривожлантириш оркали таъминлашга эътибор қаратиш мақсадга мувофиқ.
Бизнингча, юқоридаги ғояларни амалда рўёбга чиқариш учун:
1. Оилада бошқарув қобилиятининг шаклланишига жиддий эътибор бериш мақсадида аёлларнинг ҳомиладорлик даврини алоҳида муҳофазага олиш;
2. Ёшларда бошқарув кобилиятини шакллантириш ва ривожлантириш, унинг динамикасини изчиллик билан мониторинг қилиб бориш максадида:
2.1.мактабчага таълим муассасаларида тарбияланувчилар жамоаси ва тарбиячиларни мунтазам янгилаб турувчи бир йиллик ротациясини амалга ошириш, ўрта таълим мактабларида ана шундай ротациянинг икки йиллик тартибига ўтиш;
2.2.барча таълим босқичларида ўқувчи ва талабаларнинг «Маънавий-руҳий қиёфа»си электрон маълумотлар базасини ташкил этиш;
3. Ёшларни бошқарув фаолиятига мақсадли назарий тайёрлашни тизимли ташкил этиш ва уларнинг тегишли билимларни чуқурроқ эгаллашига шароит яратиш максадида:
ЗЛ.ўрта махсус таълим босқичида мавжуд юридик коллежлар базасида «Давлат бошқаруви» йўналиши бўйича кадрлар тайёрлашни йўлга қўйиш,
3.2.ОЛИЙ таълим муассасаларида, жумладан Узбекистан Миллий университета, Тошкент давлат юридик университета, Тошкент давлат иқтисодиёт университета, Тошкент давлат техника университети ва Тошкент давлат аграр университетларида «Давлат бошқаруви» бўйича бакалавр ва магистрлар тайёрлашни жорий килиш,
З.З.барча олий таълим муассасаларида таълим олаётган менежмент йўналиши талабалари учуй «Бошкарув маданияти» курсини ўқитиш;
4. Узбекистан Республикаси Президента ҳузуридаги Давлат бошқаруви академиясининг вилоятлардаги филиаллари - маҳаллий ҳокимликлар хузурида фаолият олиб борувчи Маъмурият мактабларини ташкил этиш;
5. Давлат хокимияти ва бошкарувида кадрлар сиёсатини янада такомиллаштириш, ходимларнинг масъулиятни ҳис этишини, ўз профессионал маданияти ва салохиятини ривожлантиришга интилишини таъминлаш учун тегишли хукукий замин яратиш мақсадида:
5.1. Узбеки стон Республикаси Олий Мажлиси томонидан давлат хизматчисининг хукукий макомини белгиловчи конунни кабул килишда кадрлар хавфсизлигини таъминловчи тамойилларни назарда тутиш,
5.2. Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Махкамаси томонидан «Давлат ижро хокимияти ва бошқаруви органлари ходимларининг бошкарув салохияти мезонлари»ни кабул қилиш, ўйлаймизки, демократик бошқарувни амалда таъминлаш имкониятларини оширишга хизмат килади.

441-442 174 0

Ўзбекистон - Марказий Осиё ва жахон цивилизациясининг ажралмас қисми

Шахноза Юнусова

Мамлакатимизда амалга оширилаётган ислоҳатлар ижтимоий ҳаёт борасидаги янгиланишлар, XXI асрга ривожланиш концепцияси билан қадам қўйдик. Ватан тарихини ҳар томонлама чуқур тадқиқ этиш, бирламчи манбаларга таяниб, бугунги шиддатли даврда ўз миллий қадриятларимизни тарихимиз босиб отган тарихий даврдаги цивилизациявий жараёнларга қошган буюк хиссамизни жахон хамжамиятига намоён қилиш ва бу билан хозирги Учинчи Ренессанс пойдеворини қўйишни мақсад қилиб қойганмиз.

1-93 220 0

Ўзбек этномаданиятининг эстетик моҳияти ва функциялари

Озода Нишанова

Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Жаҳонда юз бераётган глобаллашув жараёни, «оммавий маданият» хавфи хамда маданиятлар интеграцияси этномаданиятларни асраш, уларнинг фалсафий-эстетик, гносеологик жиҳатларини кенг камровли тадқиқини тақозо этмокда. Айни пайтда жахонда этномаданиятларнинг конвенционал (этник ва миллий) асослари, фалсафий мохияти, эстетик функцияларини ўрганишга бўлган эътибор ҳар қачонгидан хам кучайган.
Мамлакатимиз мустақилликка эришгач, халқимизнинг асрлар давомида яратган бебаҳо маънавий меросини тиклаш ва уни янада ривожлантириш борасида кенг камровли ишлар амалга оширилди. Миллий қадрият ва анъаналарнинг тикланиши, ўзбек маданияти ва санъатига бағишланган халкаро анжуманлар, фестиваллар, турли кўрик-танловлар ўтказилиши -нафақат ўзбек халқи ҳаётида, балки халкаро даражада мухим аҳамият касб этмокда. ЮНЕСКО томонидан Бойсун халқ оғзаки ижоди (2001), мумтоз мусиқа - «Шашмаком» (2003), миллий байрам - «Наврўз» хамда «Катта ашула» (2009), «Аския» (2014) каби бой меросимиз намуналари жаҳон маданиятининг дурдоналари сифатида эътироф этилиши муҳим тарихий вокеа бўлди. Ўзбек халқининг мазкур қадриятлари жаҳон халкларининг бебаҳо эстетик мероси сифатида умумбашарият мулкига айланди. Самаркандца ҳар икки йилда бўлиб ўтаётган «Шарқ тароналари» халкаро мусиқа фестивали ўзбек этномаданиятининг эътироф этилиши, унга бўлган қизиқиш ва дунё халклари маданияти миллатлараро ҳамкорликни таъминлаши ифодасидир.
Узбекистан Республикаси Конституциясининг 42-моддасида «Ҳар кимга илмий ва техникавий ижод эркинлиги, маданият ютукларидан фойдаланиш хуқуқи кафолатланади. Давлат жамиятнинг маданий, илмий ва техникавий ривожланишига ғамхўрлик қилади»1, деб белгиланган. Бу эса Асосий Қонуннинг Муқаддимасида кайд этилган «...фуқаролар тинчлиги ва миллий тотувлигини таъминлаш мақсади»га мувофикдир. Шунинг учун мамлакатимизда яшаётган халқлар ва элатларни бирлаштираётган, уларни ислохотларда фаол иштирок этишга етаклаётган титул миллат - ўзбек этномаданиятини ўрганиш хам илмий, хам амалий ахамият касб этмокда.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2010 йил 30 мартдаги ПФ-4210-сон «Халк бадиий хунармандчилиги ва амалий санъатини ривожлантиришни янада қўллаб-қувватлаш тўғрисида»ги Фармони, Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Махкамасининг 2011 йил 23 февралдаги 47-сон «Номоддий маданий мерос мухофазасига оид норматив-хукукий ҳужжатларни тасдиқлаш тўғрисида»ги, 2014 йил 14 августдаги 232-сон «Ёшлар маданият ва санъат маркази фаолиятини ташкил этиш чора-тадбирлари тўғрисида»ги карорлари хамда мавзуга оид бошқа норматив-хукукий хужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга мазкур диссертация муайян даражада хизмат килади.
Тадқиқотнинг мақсади ўзбек этномаданияти ва унинг эстетик функ-цияларининг тарихий-маданий мерос ҳамда миллий-маънавий юксалишдаги аҳамиятини очиб беришдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
этноэстетика - этномаданиятдаги гўзаллик ва хунуклик, улуғворлик ва тубанлик, фожиавийлик ва кулгилилик каби эстетик воқеликларни англашнинг гносеологии асоси эканлиги очиб берилган;
«оммавий маданият» кўринишидаги ғайриахлокий тахдидларга қарши курашда этномаданий кадриятлар ва эстетик идеалнинг самарали таъсирининг илмий асослари такомиллаштирилган;
этномаданиятдаги бадиий образ, бадиий тасвир ва бадиий маҳорат уйғунлиги этноэстетик принцип асосида ишлаб чиқилган;
этномаданиятнинг гносеологик ва аксиологик хусусиятлари тизимли-функционал тамойил асосида очиб берилган.
ХУЛОСА
«Узбек этномаданиятининг эстетик моҳияти ва функциялари» мавзусидаги докторлик диссертацияси бўйича олиб борилган тадкиқотлар натижасида куйидаги хулосалар такдим этилди:
1. Ўзбек халки узок ижтимоий-тарихий ривожланиш жараёнида ўзига хос этномаданият яратган. Этномаданият миллий маданиятнинг негизи, таянчи. Халк мавжуд экан, этномаданият тарихийлик ва ворисийликка асосланиб, авлоддан авлодга ўтиб боради. Бу жараёнда яратилган моддий ва маънавий бойликлар халк ва миллатга ўзлигини англаш имконини беради, халкни ижтимоий-тарихий жараёнларни харакатлантирувчи субъектга айлантиради. Аммо, этномаданиятнинг халк калби ва рухидан, хаётидан чукур жой олиши, унинг тарихий-маданий парадигмага айланиши эстетик омиллар - бадиий-эстетик тафаккур, тажриба, дид, тасвир, махорат ва идеалларга боғлиқ. Этномаданиятнинг умрбокийлиги ва барқарорлиги уларнинг халк қалби ва руҳидан жой олишини таъминлаган бадиий-эстетик омиллар таъсири туфайлидир. Ушбу бадиий-эстетик омиллар ўзбек этномаданиятининг моҳиятини, ўзига хос бетакрорлигини ифодалайди.
2. Этномаданият ва этноэстетика ўзаро диалектик боғлиқ воқеликлар, феноменлардир. Тарихий-маданий ривожланиш жараёнида улар, бир томондан, ўзига хос вокеликлар сифатида шаклланган, иккинчи томондан, бир-бирини бойитиб, бир-бирига хизмат килиб, тарихий-маданий тажрибани ўлмас парадигмага айлантирган. Этноэстетика - этномаданиятнинг бадиий-эстетик, эмоционал тасвирлар яратувчи кисми, у гўзаллик, улуғворлик, олийжаноблик каби ижобий туйғуларни, фазилатларни шакллантириши орқали халк ижоди ва санъатини умрбокий килади, кишиларда юксак идеалларни шакллантиради.
3. Этномаданиятга барқарорлик хос бўлса-да, у халк ҳаётидан, унда юз бераётган ўзгаришлар, трансформация жараёнларидан четда тура олмайди. Этномаданиятдаги миллийлик ва умуминсонийлик, анъанавийлик ва замонавийлик, барқарорлик ва ўзгарувчанликни намоён бўлиши эстетик қадриятларга, бадиий тасвир ва бадиий жараёнларга максад, вазифа беради. Мазкур максад, вазифа эса ижтимоий тараққиёт талабларидан келиб чикади, уларни ифода этади. Этномаданият ижтимоий жараён таъсирида трансформацияга учрайди. Демак, этномаданиятда халк, миллат ўзлигини асровчи баркарор, ўзак кием ва миллий маданиятнинг ривожланишига хизмат килувчи устки, трансформацияга мойил кием мавжуд. Эстетик омиллар уларнинг хар иккисига хам хизмат килади. Шунинг учун этноэстетик меросдаги бадиий тасвир усулларини, махорат, эстетик идеални яратиш технологиясини ўзлаштириш муҳим ижтимоий-амалий ахамиятга эга.
4. Ўзбек халқ ижоди ва санъатида этноэстетик белгилар, тасвирлар, артефактлар якқол намоён бўлади. Гўзаллик ва хунуклик, улуғворлик ва тубанлик, фожиавийлик ва кулгилилик каби эстетик категориялар халқ достонлари, эртаклари, амалий санъати, куй-қўшиқ ва рақсларида ўз ифодасини топади. Ушбу эстетик воқеликлар жанрларда турлича намоён бўлади, уларни бир қолипга, тайёр тизимга солиш қийин. Бирок эстетик ғояларнинг ўз вазифаси, бадиий тасвирий усуллари, ифода механизмлари мавжуд. Яъни, улар инсон қалби ва руҳини гўзал, олийжаноб, улуғвор туйғуларга ошно этади, унда умрбоқий, бетакрор эстетик бойликлар яратиб яшаш ҳиссини уйғотади. Халқ ижоди ва санъати фақат кундалик, амалий мақсад хамда эҳтиёжларни қондириш билан чекланмайди, улар орқали ижодкор умрбоқийликни яратишга ўз ҳиссасини қўшади.
5. Этноэстетиканинг моҳияти бадиий образлар, тасвирлар ва маҳорат уйғунлигида намоён бўлади. Халк шунчаки образ яратмайди, уни бадиий-эмоционал, эстетик тасвирлар ҳамда ўз маҳорати оркали безайди, қахрамонига, идеалига айлантиради. Ушбу образни «тўда-тўда лашкарлар», душманларнинг макр-ҳийласи, яқин кишиларнинг сотқинлиги, бедиллиги ҳам ҳаётий мақсадидан қайтара олмайди, у чексиз тўсиқларни енгиб, мурод-мақсадига етади. Мазкур гўзал ва олийжаноб фазилатлар қахрамон тилакларини, хатти-харакатлари ҳамда хаётий максадини ибрат, намунага айлантиради.
6. Ўзбек этномаданиятида эстетик қадриятларни (аслида тарихий-маданий парадигмага кирган барча кадриятларни) асраш (музей) функцияси асосий ўринда туради. Этномаданиятдаги барқарорлик ушбу функцияда акс этади. Эстетик кадриятлар эса этномаданиятдан чукур жой олган, халкнинг оламни бадиий-эстетик идрок этиш, англаш жараёнида яратган артефактлари, моддий, маънавий бойликлари, эстетик идеали кабиларни ўз ичига олади. Ўзбек этномаданиятида улар халқ қаҳрамонларининг гўзал ва эзгу ишлари, табиат ва жамият билан уйғунлигини таъминлашида акс этади.
7. Этномаданиятга халқ ижоди ва санъатини тарғиб этиш (оммалаштириш), дам олишни ташкил килиш хамда эстетик идеални шакллантириш функциялари хам хос. Этномаданиятнинг кенг қамровлилиги ушбу функцияларни ҳаракатчан, бадиий-эмоционал ва эстетик завқли қилади. Халк байрамлари, томоша ва тўйларини ёдда қоларли даражада ҳузурбахш тадбирларга айлантирувчи омил хам улардаги бадиий-эстетик воситалар, усуллар ва тасвирлардир.
8. Ўзбек этномаданиятининг эстетик моҳияти ва функциялари ўзбек халкининг қалби, рухиятини, маънавий, бадиий оламини, борликни бадиий-эстетик англаш хусусиятларини билишга ёрдам беради. Халкимизнинг этномаданий меросида нафакат рационал эзгу тилак, орзу-умид, шунингдек, иррационал, спиритуалистик тасаввурлар, диний-ахлоқий қарашлар ҳам муҳим ўрин эгаллайди. Ушбу иррационал, спиритуалистик ғояларга ҳам айнан эстетик омиллар таъсирчанлик, кўтаринкилик, ҳаётийлик, гўзаллик бахш этади.

42-45 138 0

Ўзбек этномаданиятида миллатлараро тотувлик масаласи

Ozoda Nishanova

Маълумки, Ўзбекистон кўп миллатли мамлакат. Бугун юртимизда 136 та миллат ва элат вакиллари яшайди. Шунингдек, 16та диний конфессия мавжуд. Ҳар бир миллатнинг, ҳар бир конфессия вакилларининг ўз қадриятлари бор. Уларнинг барчасининг манфаатларини уйғунлаштириш, ҳимоя қилиш бирмунча мураккаб вазифа саналади.

145-148 76 0

Ўзбек мифологиясида соғломлаштириш масалалари ва миллий анъаналардаги ўрни

Гавҳар Каракаева

Ҳар қандай миллатнинг миллий анъаналари озуқланадиган, куч оладиган афсоналари, достонлари, халқ оғзаки ижоди бўладики, уларсиз миллий анъаналар ва миллий маънавият ўзининг мазмунини ва гўзаллигини тўлалигича намоён қила олмайди. Бугунги кунда дунё маданий меросининг бой ва ажралмас қисми ҳисобланадиган Миер, Юнон, Хинд, Хитой, Рим мифологичен нафақат ўша миллатларнинг, балки бутун инсониятнинг маънавий бойлиги ҳисобланади. Узбек халқи ҳам кўп минг йиллик тарихга эга бўлган асотирлари, афсоналари ва достонлари, халқ оғзаки ижоди, буларнинг барчасини ўзида мужассамлаштирган, ўз мифологиясига эга..

323-324 110 0

Ўзбек миллий қадриятларини ифодаловчи мақолларнинг тарихий илдизлари ва уларнинг ёшлар тарбиясидаги ўрни

Nargiz Boliyeva

Мақолада ўзбек миллий мақолларининг қўлланилиши, уларнинг илдизлари ва миллий қадриятларимиз билан узвий боғлиқлиги, ҳар бир сўзнинг маъно хилма-хиллиги, ибораларнинг турғунлиги, шаклий барқарорлигининг устунлик қилиши, қулланиш ўрнига қараб уларнинг маъно доираси доимий равишда кенгайиб бориши ва оиладаги,ёшлар тарбиясидаги ўрни қанчалик муҳим эканлиги бир неча мисоллар билан кўрсатилган

1-28 46 0

Туркистон ижтимоий-сиёсий ва маданий ҳаётида татар-бошқирд маърифатпарварларининг фаолияти (XIX аср охири XX аср бошлари)

Алишер Исокбоев

Тадқиқот объекти: XIX аср охири - XX аср бошларида Туркистон-нинг ижтимоий-сиёсий ва маданий ҳаётида татар-бошқирд маърифатпарвар-ларининг тутган ўрни ҳамда фаолиятини очиб бериш.
Ишнинг мақсади: Туркистонда фаолият кўрсатган татар-бошкирд маърифатпарварларининг жадидчилик ҳаракати, маданий жараёнлар ва мустамлака тузумга карши курашдаги иштирокини бирламчи манбалар асосида ёритиб бериш.
Тадқиқот усуллари: Тадқиқотни амалга оширишда тарихийлик, холислик, даврий изчиллик усуллардан фойдаланилган.
Олинган натижалар ва уларнинг янгилиги: Тадқиқотда татар-бош-қирд маърифатпарварларининг Туркистондаги фаолияти илк бор тахдил этилган. Татар-бошқирд таржимон ва тилмочларининг мустамлака шарои-тидаги фаолиятлари ёритилган. Туркистонда татар муаллимлари томонидан очилган жадид мактаблари ўкитиш тизими ва мустамлака маъмуриятнинг уларга салбий муносабати холисона ёритиб берилган. Мустамлака тузумига қарши татар-бошқирдларнинг сиёсий фаолияти, Туркистонда татарлар томонидан тузилган ижтимоий-сиёсий ташкилотлар фаолияти тахдил этилган. Вақтли матбуот, матбаа ишлари, театр санъати шаклланиши ва ривожлани-шида татар маърифатпарварларининг ўрни очиб берилган. Туркистон Мухто-рияти учун кураш ва уни мустаҳкамлашда татар-бошқирд зиёлиларининг иш-тироки манбалар асосида ёритилган.
Амалий ахамияти: Тадқиқот натижалари ва илмий хулосалари Ўзбе-кистон тарихининг мустамлака даврини мукаммал тарзда ёритишга хизмат қилади. Шу билан бирга, халкимиз онгида миллатлараро тотувлик ва диний бағрикенглик ғояларини шаклланишида муҳим ахамият касб этади.
Татбиқ этиш даражаси ва иқтисодий самарадорлиги: Тадқикотнинг асосий натижалари ва ғоялари диссертант томонидан чоп этилган илмий мақолаларда ҳамда илмий анжуманлардаги чиқишларида ўз аксини топтан.
Қўлланиш сохаси: Тадкиқот натижалари ижтимоий фанларнинг барча соҳаси тадқикотчилари, шунингдек Ўзбекистон тарихи билан шутулланувчи мутахассислар учун назарий қўлланма ва ахборот манбаи бўлиши мумкин.

1-28 69 0

Туризм дестинацтуризм дестинацияларида стратегик режалаштиришнинг ташкилий механизмини такомиллаштириш

Зафар Рахимов

Тадқиқот объекта: туризмни барқарор ривожланишини таъминлайдиган дестинация бўлган Самарканд шаҳри туристик мажмуаси.
Ишнинг мақсадн: иқтнсодиётни модернизация қилиш шароитида туризм дестинацияларда стратегик режалаштиришнинг илмий жихатдан асосланган ташкилий механизмларини ишлаб чиқиш.
Тадқиқот методлари: иқтисодий ва бошкарув жараёнларини тадқиқ этишнинг қиёслаш, тизимли ёндашув, мантиқнй статистик тахдил, SWOT-тахлил, иқтисодий-математик моделлаштириш, социологик тадқиқот ва эксперт бахолаш усулларидан фойдаланилди.
Олинган натижалар ва уларнинг янгилиги: “туристик дестинация” ва “туризмни ривожлантирншни стратегик режалаштириш” тушунчаларннинг мохиятн хамда унинг туризм тизимидаги ўрни аниқланди; туристик дестинация доирасидаги ўзаро муносабатлар модели таклиф килинди; Самарканд шахри стратегик режалаштиришнинг ташки ва нчки мухитларннинг SWOT - тахдили асосида мажмуавий бахолаш амалга оширилди ва стратегик матрица тавсия килинди; Самарканд шахрида стратегик режалаштириш тизимини шакллантиришнинг ташкилий механизмлари ишлаб чиқилди, уни самарали фаолият кўрсатишинн таъминлаш бўйича тегишли тавсиялар тайёрланди; шахар туризм сохасини ривожлантириш стратегиялари ва дастурларини ишлаб чиқиш мақсадида шахар хокимияти қошида туризм бўйича стратегик мувофиклаштириш кенгашнни тузиш таркиби тавсия килинди; Самарканд вилояти стратегик режасидаги туризмни ривожлантириш кўрсаткичларининг башорати ишлаб чиқилди.
Амалий ахамнятн: кўпгина назарий тадқиқотлар, хулоса ва таклифлар аниқ услубий тавсияларгача етказилди хамда улар ўз минтақалари доирасида туризмни ривожлантиришда режалаштириш жараёнини ташкил этиш учун туризмни бошкарув органлари ва шахар маъмурияти томонидан фойдаланилиши мумкин. Диссертация ишининг хулоса ва тавсиялари шахар туристик мажмуаларни шакллантириш ва туристик режалаштириш назарияси хамда амалиётдаги кейинги тадқикотлар учун асос бўлиб хисобланади. Тадқиқот натижаларидан олий ва ўрта махсус касб таълим тизимида туризм ва хизматлар сохасига иқтисодчилар, менежерлар, маркетологлар, туроператорларни тайёрлашда фойдаланиш мумкин.
Татбиқ этиш даражаси ва иқтисодий самарадорлигн: Самарканд шахри туризм соҳасини ривожлантириш стратегик режасининг ташкнлий тузилмаси ва дастуринн такомиллаштириш бўйнча берилган таклифлар Самарканд шахар хокимияти томонидан қабул килинди ва ишнинг асосий натижалари туристик корхоналар амалий фаолиятнга татбиқ этилган. Шунингдек, тадқиқотнннг натижаларн Самарканд иқтисодиёт ва сервис института хамда Самарканд давлат университета да ўқув жараёнида тадбнк этиш учун кабул килинган.
Қўлланиш сохаси: туризм фаолиятидаги субъектлар; туризм хизматлар жараёни билан боғлнқ муносабатлар иштирокчилари ва уларнинг моннторингнни олиб борувчи мутасадди ташкилотлар; таълим сохаси; хизмат сохалари, сервис, кичик бизнес ва хусуснй тадбнркорлик субъектларн фаолнятинн ташкнл этиш ва ривожлантиришда кенг фойдаланнш мумкин.

246-250 78 0

Толерантлик - фуқаролик жамиятини ривожлантириш идеологемаси сифатида

Дилмурод Эрназаров , Нигора Рахимбабаева

Толерантлик ҳақидаги замонавий фалсафий гоялар асосан Х-асрнинг 20-йилларида тоқатсизлик ва зўравонлик, диний тўқнашувларга қарши чиққан файласуфлар томонидан янада ривожлантирилди. Толерантлик умумбашарий қадрият ва динлар, халқлар ва ижтимоий гуруҳлар ўртасидаги тинчлик ҳамда тотувликнинг асосий таркибий қисми сифатида тан олинди. Толерантлик нафақат назарий тушунча, балки маълум бир маданият элементи ҳамдир. Шу билан бирга, маданият жамият аъзоларининг ҳаётий фаолиятини белгилайдиган билимлар, қадриятлар ва меъёрлар тўплами сифатида тушунилади. Фуқароларнинг онгида шаклланадиган толерантлик тушунчаси - толерантлик маданияти орқали ривожланади, амалиётда намоён бўлади.

111 0

Тил - маданиятлараро мулоқот тизими сифатида

Равшонбек Худайберганов

XXI асрда маданиятлараро мулоқот тизими, маданиятлараро мулоқот ҳар қандай инсон ҳаётининг ажралмас қисмидир. Бу ҳамкорликнинг иқтисодий, сиёсий ва маданий жиҳатлари глобаллашувининг давом этаётган жараёнларидан келиб чиқади. Шу муносабат билан, маданиятлараро алоқанинг ўзига хос хусусиятлари ва омилларини ўрганиш илмий тадқиқотларнинг истиқболли ва долзарб йўналиши хисобланади. Аввало, бу универсал ривожланиш ва ҳамкорликни ривожлантириш учуй турли маданият вакиллари ўртасида самарали мулокотни таъминлаш учун зарурдир.

59-62 119 0

Технологические компоненты системы формирования нравственной культуры учителя

Yulduz Abieva, Muattar Miliyeva
В данной статье рассматриваются вопросы формирования нравственной культуры учителя. Нравственность включает в себя цель, средство, результат и сам процесс деятельности. Из существования множества отношений человека к окружающему миру следует существование множества видов деятельности и, следовательно, возможность их классификации.
414-416 294 0

Теория об идеальном государстве Абу Наср Аль-Фараби

Айюб Керимов

Великие мыслители Востока внесли большой вклад в дальнейшее развитие человечества как с научной, так и с философской точки зрения. Я хотел бы подчеркнуть следующее из этих великих личностей: Мухаммад аль-Хорезми, Абу Райхан Беруин, Абу Али ибн Сина, Абуль-Хасан ибн Бахманьяр, Низами Гянджави, Мирзо Улугбек и многие другие. Так, с именем Хорезми связано первое употребление понятий алгоритм и нуль, десятичной системы, Мирзо Улугбек построил в Самарканде обсерваторию и создал там звездные таблицы, отличавшиеся особой точностью. Труд ибн Сины, известного также как Авиценна, «Канон врачебной науки» около пяти веков изучался студентами-медиками в самых известных европейских вузах. Среди этих мыслителей в развитии мировой философской мысли особое место занимают взгляды основоположника арабоязычного перипатетизма, Абу Насра аль-Фараби, который считается основоположникохм гуманистической традиции, морально нравственных воззрений средневекового Востока, последователем и продолжателем идей величайших древнегреческих мыслителей. Ученым, еще при жизни заслужившим на Востоке почетное прозвище «Муаллимус Сони», что означает «Второй Учитель», которое определило его место вслед за знаменитым Аристотелем.

357-359 78 0

Тафаккур эркинлиги ва ахлоқий маданиятли шахс тарбияси

Максуда Хажиева

Ахлоқий маданиятли шахе, фуқаролар тафаккурини мустақиллик талабларига ҳамда ҳозирги ахборот технологиялари ҳаётнинг барча соҳаларига шиддат билан кириб келаётган, бутун дунёда глобаллашув тамойиллари кучайиб бораётган давр чақириқларига мослаштирмасдан туриб, ислоҳотларни юқори суръатларда ва муваффақиятли давом эттириш қийин.

330-335 84 0

Талабаларни маънавий-ахлоқий тарбиялашда ўзбек бадиий адабиётининг ўрни

Дилноза Уста-Азизова, Илҳом Ҳошимов

Ушбу мақолада таълимни ривожлантиришнинг замонавий тенденциялари ва муаммолари таҳлилларига кўра, маҳаллий ва хорижий олий мактаблари таълим мазмунининг тарбиявий томонига алоҳида эътибор берилган. Ҳар қандай мутахассисининг нафақат касбий тайёргарлигига, балки унинг маънавий-ахлоқий қиёфасига, ҳамкасбларига, жамият ва атроф-муҳитга бўлган муносабатига ҳам юқори талаблар қўйилади