Stomatologiya, jarrohlik stomatologiya va tibbiyot

Дунё миқёсида ЮЛТТК билан туғилган болаларнинг тарқалганлиги 1:1000 dan 1:460 гача. Статистик изланишлар шуни кўрсатадики сўнгги 100 йил давомида ЮЛТК билан туғилган болалар сони 3 мартага ошган.

Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Юқори лаб ва танглайнинг туғма кемтиги (ЮЛТК) юз-жағ соҳаси ривожланиши билан боғлиқ энг кўп учрайдиган нуқсонларидан бири бўлиб, бола тугилгандан бошлаб нафакат косметик, балки огир функционал ўзгаришлар билан кечадиган патологиядир. Юқори лаб ва танглай туғма кемтикларининг кўп учраши, анатомик ва функционал ўзгаришларнинг огир кечиши, беморлар ижтимоий мослашув холатларининг мураккаблиги мазкур касалликнинг тиббиётдаги долзарб муаммолардан бири эканини кўрсатмокда. Жаҳон соғлиқни сақлаш ташкилоти (2009) маълумотларига кўра, барча туғма кемтикликлар ичида ЮЛТК 2-3-ўринни, анатомик ва функционал жиҳатдан оғирлиги бўйича етакчи ўринларни эгаллайди.
Мамлакатимизда соғлиқни сакдаш соҳасини такомиллаштириш борасида амалга оширилаётган кенг кўламли ислоҳотлар самарасида аҳоли саломатлигини мустаҳкамлаш ва туғма патологияларнинг олдини олиш, жумладан, ЮЛТК бўлган ногирон болаларга сифатли тиббий ёрдам кўрсатишда ижобий натижаларга эришилмокда. Юқори лаб ва танглай кемтикли беморларни ташхислаш, даволаш босқичлари хусусан, реабилитацияси дастурлари ишлаб чиқилмокда, соғломлаштиришда самарали натижалар қўлга киритилмоқда.
Таъкидлаш керакки, юкори лаб ва танглай кемтиги касалликлари жахон миқёсидаги долзарб тиббий хамда ижтимоий муаммодир. Уларнинг ичида альвеоляр ўсиқ кемтиги (АЎК) салмоқли ўринни эгаллайди. Мазкур патологиянинг пластикаси ва комплекс реабилитацияси ўз ечимини тўлиқ топмаган. Альвеоляр ўсиқ кемтиклари пластикасида аутосуяк трансплантантларини қўллаш, бурун шакли ва альвеоляр ўсик яхлитлигини тиклаш, юқори жаг фрагментларини тургунлаштириш ва юкори лабни шакллантириш катта самара бермокда. Аллотрансплантантларни кўллаш эса уларни тасарруф этиш, тайёрлаш, саклашда турли муаммоларни ҳал қилиш ва кўшимча сарф-харажатларни ҳисобга олишни тақозо этмокда. Ушбу вазифалар тиббиёт соҳасида АЎК пластикаси муаммоси тадқиқотининг долзарблигини белгилайди.
Илмий тадқиқотларнинг долзарб йўналишларига ЮЛТК янги пластика усулларини ишлаб чикиш, жумладан, альвеоляр ўсиқ кемтигидаги аутотрансплантантни мембраналар билан химоялаш хам киради. Тугма кемтикли касалликларни ташхислаш, замонавий жаррохлик усулларини қўллаш, профилактика ва реабилитация чора-тадбирларини янада такомиллаштириш ва болаликдан эрта ногиронликнинг олдини олиш илмий-тадқиқотларнинг устувор йўналиши бўлиб қолмокда.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2010 йил 27 январдаги ПҚ-1271-сон Қарори билан тасдиқланган «Баркамол авлод йили», 2014 йил 19 февралдаги ПҚ-2133-сон қарори билан тасдикланган «Соғлом бола йили» ва 2016 йил 9 февралдаги ПҚ-2487-сон карори билан тасдикланган «Соғлом она ва бола йили» хамда мазкур фаолиятга тегишли бошка меъёрий-ҳукуқий ҳужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадқиқоти муайян даражада хизмат қилади.
Тадкиқотнинг мақсади тажриба ҳайвонлари ҳамда юкори лаб ва танглай туғма кемтикли болалар АЎКни аутосуяк билан тиклашда киндик мембранасини қўллаш афзаллигини асослаш ҳамда такомиллашган операция усулини ишлаб чикиш.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
киндик мембранаси трансплантантга копланганда юмшоқ тўқималар-нинг ўсиб киришидан ҳимоялаши ва суякнинг эрта реваскуляризациясига олиб келиши аниқланган;
эрта реваскуляризация суяк резорбциясига барҳам бериши ва унинг минераллашувининг яхшиланишига олиб келиши аниқланган;
юқори жағ альвеоляр ўсиғи туғма кемтигини бартараф этишда киндик мембранасини биологик материал сифатида кўллаш стандарти ва протоколи ишлаб чиқилган;
ЮЛТК болалар альвеоляр ўсиқ пластикасида киндик мембранасини қўллаб, янги усул ишлаб чиқилган;
киндик мембранаси ва мембранасиз альвеолопластика ўтказилган болалар сўлагида оғиз бўшлиғи носпецифик ҳимоя омиллари орасидаги коррегирланган боғлиқлик аниқланган.
ХУЛОСА
«Юқори лаб ва танглайнинг туғма кемтикларида альвеоляр ўсиқ пластикасини такомиллаштириш» мавзусидаги докторлик диссертацияси бўйича олиб борилган тадқикотлар натижасида қуйидаги хулосалар такдим этилди:
1. Тажриба қуёнларида альвеоляр ўсиқ кемтигидаги аутосуяк киндик мембранаси билан пластика қилинганда 7-кунга келиб кемтик четлари бўйлаб суяк усти пардаси билан дастлабки қадоқ ҳосил бўлади, 14-кундан бирламчи суяк қадоғига айланиши бошланиб, тажрибаларнинг 28-кунида якунланади.
2. Бирламчи суяк кадоғи дағал тутамли суяк ва хондропластик тузилма-лардан иборат бўлиб, репаратив регенерация жараёнида киндик тўқимаси юмшайди, сўрилади ва суяк усти пардаси билан тўлақонли суяк плас-тинкасига айланади.
3. ЮЛТКда ишлаб чиқилган альвеолопластика операцияси стандарти ва протоколи, альвеолопластика натижаларини яхшилашга имкон яратди. Анъанавий усулда аутотрансплантант резорбцияси 48 фоизни, тавсия этилган усулда эса 2,73 фоизгача ташкил этди.
4. Альвеоляр ўсиқ кемтиги пластикаси ўтказилган беморлар сўлагида киндик тўқимаси антигенлик хусусиятлари текширилганда, уларга нисбатан айланиб юрувчи иммун комплекслар аниқланмади.
5. Киндик мембранаси билан ва мембранасиз операцияси 3 ойлик динамикасида суяк тўқимаси визиографиясида ноксимон тешик пастки кирра контури кемтик томонида аникланди. Апикал асос даражасида трабекуляр манзараси аник бўлмаган регенерат шаклланиши кузатилди. 6 ойдан сўнг альвеоляр ўсиқ баландлиги ва узлуксизлиги тикланди хамда трабекулалар тузилиши шаклланди. Рентгенологик текширувларнинг 12-ойида нуксонни тўлиқ тикловчи регенерат пайдо бўлди ва у ўз тузилиши ва зичлиги бўйича атрофдаги суяк тўқималарига яқинлиги аниқланди.
6. Киндик мембранасини қўллаш билан амалга оширилган альвеолопластика натижалари O.Belgrad таснифига асосан альвеоляр ўсиқ соҳасида суяк ҳосил бўлишининг I-тури 82,2% беморда, П-10,9%, Ш-4,1% ва IV-2,73% беморда кузатилди, айни вақтда анъанавий усулдаги ўтказилган альвеолопластикада I-турдаги суякланиш кузатилмади, П-4%, III- 44%, IV-тури эса 52% беморларда аниқланди, яъни анъанавий усулда 48% беморда суяк ҳосил бўлишига эришилди.
7. Киндик мембранасини қўллаш билан ўтказилган альвеолопластикада 12 ойдан сўнг марказий кесув тишлари пародонт тўқимасининг босимга чидамлилик даражаси 13,7+0,36 бирл., козиқ тиш соҳасида 25,0+0,44 бирл. тент бўлди ва соғлом тишлар кўрсаткичларига яқинлашди. Анъанавий усулдаги альвеолопластикада эса марказий кесув тишларда 10,1+0,26, қозиқ тишларда эса 22,3+0,55 бирл. тенг натижалар кайд килинди.

 

2004-йилдан 2014-йилгача СамМИ 2- клиникасида ЮЛвТТЁ билан 41 нафар бемор ётиб даволанган. Улардан бир томонлама ёриқ билан 35 та, икки томонлама ёриқ билан 6 та бемор; қиз болалар 14 та, ўғил болалар 27 тани ташкил этди. Болаларда лаб ва танглайнинг туғма ёриқларини тўлиқ коррекция қилиш кўплаб мутахасислар иштирокида узоқ муддатли комплекс даволанишни талаб қилади. Биринчидан бу бола хаётининг биринчи кунидан бошлаб эрта ортопедик даволаш, массаж, ҳамда онаси иштирокида миогимнастика ўтказишдир. Иккинчидан бу операцияга тўлиқ тайёрлашга асосланган босқичли хирургик аралашувлар, ҳамда тўғри олиб борилган операциядан кейинги даврдан иборат. Операциядан кейинги даврда ҳар бир коррекция босқичидан кейин ортодонтик даволаш, логопедик ўқитиш, уқалаш билан бирга даволовчи жисмоний тарбия ва
педиатр, оторинолоринголог, стоматолог иштирокида санацион муолажалар ўтказиш зарур

Туғма лаб ва/ёки танглай ёриғи (ССЛП) инсоннинг оғир нуқсонлари бўлиб, тананинг мураккаб анатомик ва функционал бузилишлари билан бирга келади (1-расм) [2, 4, 6]. Статистик маълумотларга кўра, туғма лаб ва танглай ёриғининг тарқалиши 1:1000 дан 5,38:1000 гача [5]. Республикамизда туғма лаб ва танглай ёриғи билан туғилиш даражаси юқори даражада сақланиб қолмоқда: ҳар 745 янги туғилган чақалоққа 1 та ҳолат [3].

Юқори жағнинг сурункали кистозли зарарланиши ўз вақтида ташхислаш ва керакли даволанишни танлаш муаммоси замонавий оториноларингологияда долзарб бўлиб қолмоқда. Параназал синусларда кистозли жараёнларни ўз вақтида ташхислаш ва даволашда патология билан касалланишнинг кўпайиши ўрганиш, оториноларингологиянинг устувор вазифаларидан биридир. Синусит ривожланишнинг патогенезининг асосий омили нафақат бурун бўшлиғи тузилишининг анатомик хусусиятларида, балки баъзида ҳар хил турдаги микроорганизмлар билан ифодаланадиган бактериялар омилига ҳам алоҳида аҳамият беради. Тадқиқотнинг мақсади, сурункали кистоз синусит билан оғриган беморларда юқори жағ бўшлиғининг микроб ландшафти спектрини ўрганиш эди. Тадқиқотда сурункали кистоз синусит ташхиси қўйилган 35 киши иштирок етди. Уларда юқори жағ бўшлиғининг операцион материали микробиологик текширувдан ўтказилди.
Микрофлоранинг ўсиши 32 (92,5%) да аникланди, шундан 3 ҳолатда (3,75%) - Candida гуруҳнинг хамиртурушга ўхшаш замбуруғлари, факат 3 (8,5%) беморда стерил экинлар, аэроб микроорганизмлар анаэробдан устун келди. Бизнинг тадқиқотимиз натижасида максиляр синусларнинг юқори жағ бўшлиғининг нормал микробиологик ландшафтидаги ўзгаришлар даражасини кўрсатди ва патологик жараённинг оғирлигини баҳолаш учун дисбиоз даражасининг қийматини аниқлаш учун тавсия этилади.

Олинган жағ нуқсонлари (ОЖН) бўлган беморларни мураккаб даволаш самарадорлигини ошириш замонавий стоматологиянинг долзарб муаммоларидан бири бўлиб қолмоқда. Неоплазмалар, саноат ва маҳаллий жароҳатларни олиб ташлаш учун жарроҳлик аралашувларга учраган беморлар сонининг ортиши туфайли ушбу муаммонинг аҳамияти ортади.
Бундан ташқари, йўл-transport ҳодисалари, одам ҳалокатлари ва фалокатлар, маҳаллий қуролли тўқнашувлар қурбонлари сони камаймайди. Жағ суякларида нуқсонларнинг бўлиши муқаррар равишда функсионал бузилишларнинг ривожланишига, биринчи навбатда чайнаш дисфунксиясига олиб келади. Юқори жағдаги нуқсонлар билан ороназал хабар ҳосил бўлиши мумкин, бу еса нафас олиш, ютиш ва овоз ҳосил бўлишининг бузилишига олиб келади. Жағ суякларидаги нуқсонлар тишларнинг йўқолишига олиб келади, юз ассиметриясига сабаб бўлади, яъни инсоннинг естетик қиёфасини йўқотиш билан бирга келади. Максилларар тизимнинг дисфунксиялари темпоромандибуляр бўғимлар қисмида патологик ўзгаришларнинг юзага келишига ёрдам беради. Чайнаш функциясининг бузилиши фонида ошқозон-ичак тракти касалликлари кўпинча ПД билан оғриган беморларда шаклланади ёки уларнинг кечиши оғирлашади. Максиллофасиял минтақанинг аниқ структуравий ва функсионал бузилишлари беморларнинг психосоциал ҳолатининг ўзгаришига олиб келади. ПД билан оғриган беморлар рационал ортопедик даво ўтказиш учун мураккаб клиник шароитларни ҳосил қиладилар, ЖССТ маълумотларига кўра, ушбу патологияга чалинган беморларнинг 100% протез даволанишга муҳтож.

Тиббиёт соҳасини ислоҳ қилиш ва даволашни замонавий технология ва усулларини татбиқ қилиш” бўйича ўтказилаётган ишлар савияси ўлароқ стоматология сохасида янгидан- янги даволаш чора тадбирларини ишлаб чиқиш ва уни амалиётга тадбиқ етиш бугунги куннинг долзарб муаммосидир.

Юқори жағ синуснинг кисталари кўпинча шилимшиқ чиқарадиган безнинг чиқиши тиқилиб қолиши ва шиллиқ қаватнинг шишиши натижасида юзага келади. Юқори жағ синус кисталари билан беморларни даволашда танлаш усули жарроҳлик бўлиб қолмоқда. Ринологияда хирургик аралашув усулларини сақлаб қолиш тобора кўпроқ қўлланилади, унинг шикастланиши деярли буруннинг анатомик тузилмалари, параназал синуслар ва уларнинг физиологик функцияларини шакллантиришга таъсир қилмайди. Биз порт-қўлланмасини фойдаланиб, остиомеатал комплекси бутун тузилмалари билан, пастки бурун ўтиш орқали махиллер sinus кист нозик ендонасал олиб ташлаш техникаси қўлланилади. Биз таклиф қилган жарроҳлик аралашуви бу синусда радикал жарроҳликдан кўра осонроқ муҳосаба қилинади. Беморларнинг касалхонада қолиш муддати 2 кундан 5 кунгача давом этади.

Максилларар синуснинг кисталари купинча шилимшик чикарадиган безнинг чикишн гикилиб колиши ва шиллик каватнинг шишишн натижасида юзага кслади. Максиллар синус кисталари билан бсморларни даволашда танлаш усули жаррохлик булиб колмокда. Ринологияда хирургии аралашув усулларини саклаб колиш добора купрок кулланилади. унинг шикасгланиши деярли буруннинг анатомии тузилмалари. параназал синуслар ва уларнинг физиологии функцияларини шакллантиришга таъсир килмайди. Биз порт иулланмасини фойдаланиб. остномеатал иомплеиси бутуй тузилмалари билан. пастии бурун утиш ориали максиллар синусит нозии эндоназал олиб гашлаш тсхникаси кулланилади. Биз гаклиф килган жар рохли к аралашуви бу синусда радикал жаррохлиндан кура осонрок муносибат килинади. Бсморларнинг касалхонада колиш муддати 2 кундан 5 кунгача б^лган.

Хозирга  кунда  юқори  ва  пастки  жағларда  мавжуд  иккиламчи  адентияларни протезлаш  стоматологлар  олдидаги  долзарб  муаммолардан  биридир.  Ушбу  муаммони яьни  тиш  каторлари  нуқсонларини  бартараф  этишнинг  замонавий  усулларидан  бири  бу дентал  имплантологиядир.Узоқ  муддат  эстетик  нуқсон  билан  юриш  беморларни психоэмоционал ўзгаришлар ва юз жағ тизимининг анатомик функционал бузулишларига сабаб  бўлади.  Дентал  имплантологиянинг  ривожланишига  карамай  имплантларни урнатиш  хали-хамон  кушимча  операция  муолажаларини  талаб  килади.  Шу  жумладан, юкори жаг бўшлиғида киста мавжуд беморларда дентал имплантация учун суяк миқдори етишмаслигида  синус  лифтинг  операциясидан  олдин  беморлар  ЛОР  шифокорда цистоэктомия  операциясини  ўтказишлари  зарур  эди.  Бу  эса  беморлар  учун  кўшимча стресс,  вақт  ва  харажатларни  келтириб  чикарарди.  Шуларни  олдини  олиш  учун бирвактлама  киста  суюклигини  олиб  ташлаш  ва  синус  лифтингни  утказишни самарадорлигини урганиш бизнинг максадимиз булди.

Мавзунингдолзарблиги.Кўзтубида переферик хориоретинал дистрофикўзгаришлар кўпинча миопия фонида юзага келиб, бунинг натижасида тўр парда йиртилиши, кейинчалик тўр парда кўчиши каби асоратлар юзага келиши мумкин. Бу касаллик билан асосан ёш, меҳнат қилиш қобилятига эга бўлган кишилар касалланади, бу эса муаммонинг ахамятини янадз чуқурлаштиради. Юқори даража миопияли беморларда тўр парда дистрофик кўчишини профилактика қилиш  ва  даволашда  замонавий  йуналишлардан  бири  лазер  коагуляция  бўлиб,  эътироф  зтилган  ва  кенг тарқалгандир.

Тадқиқотнинг мақсади юқори миёпи (ҲМИ) билан оғриган беморларни комплекс даволашда ретинанинг периферик лазер коагуляциясини клиник ва функционал баҳолашдан иборат edi.HMI билан 17 ёшдан 48 ёшгача бўлган 30 нафар бемор (60 кўз) кузатув остида бўлган. 2 гуруҳга бўлинган. Биринчи гуруҳ (асосий) - анъанавий даволаш ва ретинанинг периферик лазер коагуляциясини олган 15 киши (30 кўз). Иккинчи гуруҳ (назорат) - анъанавий терапия олган 15 киши (30 кўз). 6 ой давомида кузатилганда дегенератив жараённинг барқарорлашуви қайд этилган. Буларнинг барчаси тўр парданинг ажралишининг олдини олиш сифатида юқори миёпияни комплекс даволашда ретинанинг лазер коагуляциясини тавсия қилиш имконини беради.

Юқори жағ қозиқ тишлар ретенцияси юз-жағ аномалиялари билан келган беморларининг умумий сонидан 6% ташкил қилди.Ушбу гуруҳ беморларини ортодонтик даво муолажалари олиб борилиши учун қўшимча текширув тестлардан ўтириш лозим: компьютер томографияси, ортопантомография, 3Д рентгенография, дентал яқинфокусли тасвирлар ва антропометрик текширув ва айрим вазиятларда жарроҳлик усули билан тож қисмини очиб тиш қаторига ретенцияга учраган қозиқ тишни чиқариш мақсадга мувофиқдир.

Юрак нуқсони билан касалланган болаларда тишлар кариеси, пародонтнинг юмшоқ тўқималаридаги касалликларни комплекс даволаш ва профилактика қилишнинг баҳоси берилган. Юрак нуқсонига эга бўлган болаларда асосий касалликни даволаш фонида ишлаб чиқилган стоматологик даво-профилактик тадбирларни қўллашнинг мақсадга мувофиқлиги асосланган.

Мақолада ёш кичкина нуқсонларни юз ва ёшдаги ўзгаришларни тузатиш учун замонавий косметологи- янинг ривожланишининг иккита асосий йўналиши келтирилган. ПРП-технологиясини (плазмолизациялаш), кўрсаткичлар ва контрендикацияларни олиш усули, ҳаракат механизми батаф- сил тавсифланган. Фибробласт маданиятини трансплантация қилишнинг истиқболли усули ҳам тақдим этилган, самарадорли- ги исботланган, бемордан олинган фибробласт маданиятини олиш учун бирусултақдиметилган

Мақолада сўнгги 5 йил ичида мавжуд бўлган чандиқ тўқималарини тузатиш усуллари ҳақида маълумот берилган. Чандиқли тўқимани даволаш учун, унинг шакли, этиологияси, мойиллиги, келиб чиқиши, соматик касалликларга  боғлиқ.  Шунингдек,  у  юмшоқ  тўқималардаги  анатомик  жойлашуви  ва  беморнинг фототипига қараб даволаш ҳақида маълумот беради.

Озон купгина тизимли ва махаллий касалликларга алтернатив даво сифатида ишлатилсада унинг тукималарни тиклашда самарали таъсир килади. Озонотерапия мослашувчан биооксидатив даво усулидир, унда даво эфектига эришиш учун кислород озон газ холида, сувда эритилган ёки ёгда туйинтирилган холатда кулланилади. Озон атамаси юнонча “ozein” уткир хид” сузидан олинган булиб дастлаб 1840 йили немис химиги “озонотерапияниниг асосчиси” Кристиан Фредрих Схонбеин томонидан ишлатилган. Озон (О 3 )- уч атом кислороддан иборат табиий молекуладир. Озон узининг биологик таъсири ва биохимиявий хусусиятлари сабабли тиббиётда кенг куламда ишлатилади. Шундай булсада унинг юз-жаг сохаси кушма шикастланишларида очик яраларни даволашдаги таъсирини бахолашда маълум бир тадкикотлар олиб борилиши зарурдир.

Мақолада юз-жағ соҳаси йирингли яллиғланиш касалликларини келиб чиқиши ҳамда ривожланишида маҳаллий ва умумий омиллар батафсил баён қилинган. Яллиғланиш жараёнлари организмнинг эндоген факторлари, носпетсифик иммун ҳимояси ва бактериал агентларнинг фаолияти моддаларининг критик миқдори, ўртасидаги боғлиқликда шаклланади. ЮЖС ЙЯЖ асосан одонтоген сабабли келиб чиқиб, атрофдаги юмшоқ тўқималарга ва суяк тўқимасига тарқалади. ЮЖС яллиғланиш жараёнини келиб чиқишида асосий этиологик омил бўлиб микроблар ҳисобланади.

Юз-жағ соҳасининг ўткир йирингли-яллиғланиш касалликлари, шу жумладан абсесс ва флегмоналар мунтазам равишда ўсиб бормоқда Сўнгги йилларда ушбу патологиянинг оғир босқичида бўлган беморларнинг сони асоратларни ривожланиши, вақтинча ногиронликнинг ривожланишига, баъзан эса ногиронликка ва ўлимга олиб келади. Буларнинг барчаси юз-жағ соҳасининг ўткир флегмонасини даволаш ва операциядан кейинги асоратларни олдини олишга ҳар томонлама ёндашишнинг муҳим ижтимоий аҳамиятидан далолат беради. Ушбу мақолада илмий адабиётлар ва клиник кузатишларнинг максиллофасиял минтақанинг йирингли-яллиғланиш касалликлари кечишининг патофизиологик хусусиятлари, замонавий ташхис қўйиш ва мураккаб даволаш усуллари ҳақидаги маълумотлари таҳлил қилинган.

Ҳозирги вақтда адабиётларда маълумотларга кўра, оғир эндоген интоксикация билан кечадиган ва фулминант курс билан тавсифланган жағ-фациал минтақада флегмона жараёнлари оғирлигининг кучайиши кузатилмоқда. Бундан ташқари, ушбу жараёнларнинг клиник кечишининг атипик шакллари тобора кўпроқ учрайди, уларнинг сони сўнгги ўн йил ичида икки баравар кўпайди. Медиастинит, сепсис, юз веналари ва мия синусларининг тромбофлебити, менингит ва бошқалар каби ҳаёт учун хавфли асоратлар ривожланиши mumkin.Odontogen флегмона билан оғриган беморларда ўлим сони кўпайган.

Ҳозирги вақтда адабиётларда маълумотларга кўра, оғир эндоген интоксикация билан кечадиган ва фулминант курс билан тавсифланган жағ-фациал минтақада флегмона жараёнлари оғирлигининг кучайиши кузатилмоқда. Бундан ташқари, ушбу жараёнларнинг клиник кечишининг атипик шакллари тобора кўпроқ учрайди, уларнинг сони сўнгги ўн йил ичида икки баравар кўпайди. Медиастинит, сепсис, юз веналари ва мия синусларининг тромбофлебити, менингит ва бошқалар каби ҳаёт учун хавфли асоратлар ривожланиши mumkin.Odontogen флегмона билан оғриган беморларда ўлим сони кўпайган.

Тиш ва махиллофасиял аномалиялар махиллофасиял минтақа касалликлари орасида биринчи ўринлардан бирини эгаллайди ва тишлашнинг дастлабки босқичларида аллақачон сезиларли морфологик, функционал ва эстетик бузилишлар билан тавсифланади. Кўпинча окклюзиянинг сагиттал ва вертикал аномалияларининг комбинацияси мавжуд. Оғиз бўшлиғи органларини текшириш тиш патологиясини аниқлаш, ташхис қўйиш, даволаш усулини танлашда катта роль ўйнайди ва ифодалайди танани умумий текширишнинг муҳим қисмидир [2].

Мақолада юз юмшоқ тўқималаридаги нуқсонларни бартараф этишнинг замонавий усуллари таҳлили, жағ-жаг ъминтақасидаги нуқсонлар ва деформациялар, шу жумладан реваскулярлаштирилган автографлардан фойдаланиш, юзнинг юмшоқ тўқималарида нуқсонларни бартараф этишнинг жарроҳлик усулларининг ижобий ва салбий томонлари муҳокама қилинади. Педисале Перфоратор Пропеллер лахта (ПППФ) тешикли перванел лахтакни ишлатишни таҳлил қилиш. Ушбу пластик технологиядан фойдаланиш реконструкцияни стратегик жиҳатдан соддалаштириш, пластик қадамлар сонини камайтириш ва лахтак шаклланиш зонасини шикастлаш, операция вақтини қисқартириш ва донорларда ҳам, қабул қилувчилар зоналарида ҳам асосий томирларни бузилмаган ҳолда сақлашга имкон берди.

Хозирги кунда юз трансплантациям! операциям! зарурлиги кенг жамоатчилик ва илмий оламда кенг мууокама килинмок,да. Макрлада юз трансплантациям! муамоси таклили, ва шу операциянинг ижобий ва салбий тарафлари ёритилган. Замонавий транслантациянинг асосий жиуатлари ва уткир цирралари келтирилган. Куплаб саволар халигача ечимсиз к,олмок,да ва кенг доирадаги мутауасислар иштиро- кини талаб килади

Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Ҳозирги кунда “рак олди” атамаси хам амалий, хам назарий онкологияда кенг кўлла-нилишига қармасдан, аммо ўсма тўқимасидаги рак олди ўзгаришлар моҳияти ҳақида бугунги кунгача ягона бир фикр йўқ. Юз-жағ соҳасининг хавфли ўсмалари билан хасталанган беморларнинг 60% дан ортиғи кеч (III-IV) клиник босқичларида ташхисланмокда. БЖССТ ининг маълумотига кўра, юз-жағ ва бўйин соҳалари ўсмалари барча онкологик касалликларнинг 12% ини ташкил килиб, хар Йили дунёда 500 000 дан зиёд янги бош ва бўйин сохасида хавфли ўсмалар кузатилади, ундан учдан икки кисми ишлаб чикариш ривожланган мамлакатларда кузатилади. Беморларнинг даволаши инобатга олиб, бу беш йилликда 50% дан ошмайди.
Ўзбекистонда бош бўйин соҳасидаги хавфли ўсмаларнинг сонининг ўсиши алоҳида ўрини эгаллайди, жаррохлик амалиётидан кейинги асоратлар ва касалликнинг кайталаниши ва рецидивлар кузатилмокда. Ўсмаларни ташхислашда нур даволаш усулларни қўллашга кармасдан касалликнинг бошланғич босқичларида башоратлаш ва верификациялаш бир қатор қийинчиликларни келтириб чикармокда, бу эса кейинчалик беморларнинг касаллигини эрта ташхислаш ва даволанишини янада такомиллаштириш усулларини зарурлигини кўрсатади. Буни республикамизда стоматология ва онкология хизматини интеграциялаш ҳисобига аввалда режжалаштирилган оғиз бўшлиғини ўз вактида санациялаш жағ-юз қисми ва бўйиннинг эпителиал ўсмаларни эрта ташхислаш усулларни такомиллаштириш, даволаш ва эрта ташхислаш профилактикасига қартилган чора-тадбирлар ўтказилди.
Жаҳонда юз терисининг карциономаси ва оғиз бўшлиғи шиллиқ қават-ларининг онкологик касаликларни ташхислаш, даволаш ва олдини олишга қаратилган тадбирларнинг юқори самарадорлигига эришиш мақсадида қатор илмий-тадқиқотлар амалга оширилмокда, бу борада, тиббиётда нур ташхис-нинг қўлланилиши, ЎТТ текширувлари, допплерография ва соноэласто-графия, цитоморфологик ва иммуногисто-логик текширувлар, хромоташ-хислаш усулларни асослаш эътибор қаратилмокда. Онкологик касаллик-ларнинг ривожланишида, эпителиал тўқималарда вирусли канцерогенлар-нинг аҳамияти исботланган. Канцерогенезнинг полиэтиологик муаммолари-ни инобатга олиб, ўсма олди касалликларини ташхислашда шикоятлар ва клиник белгиларга қараб таснифлашларни ишлаб чикиш. БЖССТ бугунги кунда ўсма касалликларни оғиз бўшлиғи ва юз-жағ соҳасида тасниф-лаштирилмаганлиги, беморлар ҳаёт сифатини яхшилашга қаратилган тадбир-ларни такомиллаштириш кабилар алоҳида аҳамият касб этади.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2011 йил 28 ноябрдаги ПҚ-1652-сон «Соғлиқни сақлаш тизимини ислоҳ қилишни янада чуқурлаштириш чоралари ҳакида» ги карори, 2017-2021 йилларда Ўзбекистон Республикасида онкология хизматини янада ривожлантириш ва аҳолига онкологик ёрдам кўрсатишни такомиллаштириш чора-тадбирлари, ҳамда Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2017 йил 4 апрелдаги ПҚ-2866 қарорида аҳолининг онкологик касалликларни олдини олиш, ташхис қўйиш ва даволаш бўйича халқаро андозалар даражасида ихтисослаштирилган юқори технологик тиббий ёрдамга бўлган талаб-эҳтиёжини амалга ошириш ҳамда мазкур фаолиятга тегишли бошқа меъёрий-ҳуқуқий ҳужжатларда белгиланган вази-фаларни амалга оширишда мазкур диссертация тадкиқоти муайян даражада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади юз-жағ ва оғиз бўшлиғидаги ўсмаларни комплекс ташхислаш, даволаш ва профилактикасини яратиш ва такомил-лаштириш.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
юз териси ва оғиз бўшлиғининг бошланғич саратонини аниқлаш учун нам ва юпқа цитологик препарат (PhinPrep) олиш усули ишлаб чикилган;
деформация коэффициентининг кўк паттерн томонга ўсишини СЭГ ва УТДГ тасдиқлайди, васкуляризациянинг ўсиши тўқима ва лимфатик тугун-ларда (ЛТ) беморларда скрининг ва мониторинг ўтказилган;
биринчи маротаба Ўзбекистонда ўтказилган тадқикотда ТР53 генининг Arg72Pro полиморф маркерини ўзбек ахолисида Arg72Pro гетерозигот доминирлаши аниқланган. Шунга қарамай контрол гурухда Arg72Arg генотипи 2,5 баробар кўп учраган;
ўсимтали тўқима ва метастазланган лимфатик тугунларда кимёвий-нур даволашдан сўнг ҳужайранинг митотик бўлиниши, апоптоз тезлиги ва даволаш патоморфоз даражасида аниқ ўзгариш бермади; кимёвий-нур терапияси сўлакнинг химоя хусусиятини пасайтиради: лейкоцитлар сонининг камайиши туфайли ривожланувчи ксеростомия ва иммуноглобулинларга олиб келган;
преканцероз хосилалар ва оғиз бўшлиғи саратонини Люгол ва толуидин кўк сувли эритмаси ёрдамида эрта хромодиагностика тестлар ишлаб чикилган, стоматологик амалиётда фойдаланишга таклиф қилинган.
Хулоса
«Юз териси ва оғиз бўшлиғи шиллиқ қавати ўсмаларининг эрта комплекс диагностикаси ва даволаш» мавзусидаги докторлик диссертацияси бўйича олиб борилган тадқиқотлар натижасида куйидаги хулосалар такдим этилди:
1. Таклиф қилинган усул орқали тайёрланган цитологик препаратни Папаниколау бўйича бўялиши препаратга юқори сифат беради. Ойнадаги хужайралар қатлами ва зичлиги белгиланмайди. Ҳужайраларнинг цитоплаз-масини махсус бўяш (парабазал, оралиқ, юзаки), эпителий ҳужайраларининг эрта босқичида малигнизация белгиларини аниқлаш имконини беради.
2. Ташхислаш мақсадида ҳужайралар малигнизациясининг патоморфо-логик критерияларини акс эттирувчи Люгол сувли эритмаси ва толуидин кўки хромотестлари ишлаб чиқилди. Тестлар амбулатор стоматологик қабул учун мўлжалланган бўлиб, қўллаш учун қулай ва оғиз бўшлиғи карци-номасини эрта ташхислаш ҳамда сифатли скрининг имконини беради.
3. КНТ дан сўнг ўтказилган митотик индекс, апоптотик индекс ва патоморфоз даволаш даражаси (бирламчи ўсма ва лимфатик тугунлар) маълумотлари бўйича ўсма тўқималарининг морфологик анализида биопсия материалидаги кўрсаткичлардан аниқ фарқли ўзгаришлар учрамайди, яъни ўтказилган даво чоралари самарадорлиги етарли эмаслигидан далолатдир.
4. Иммуногистокимёвий анализ Т-бласт лимфоманинг СДЗ иммуноглобулин оксилли парчалари экспрессияси, бу вақтда В-ҳужайрали лимфомага СД79а экспрессияси ҳарактерли аникланди. Барча лимфобластли лимфо-маларга эса Bcl-2 бўялиш аҳамиятли бўлиши аниқланди.
5. УТДГ ва СЭГ билан бирга ишлатиб, ишлаб чикилган алгоритмига мувофиқ бош ва бўйин соҳасида юмшоқ тўқимали ҳосила бор деб шубха қилинган барча беморларда текширув ўтказилди. Малигнизация неоангиогенез ҳисобига томирлар суьратини ошишига, маълум соҳада деформация коэффициентининг ошишига олиб келади. Усул хосилани визуаллаштириш, касалликни эрта босқичда дифференциал ташхислаш имконини беради. 
6. Узбек миллати вакиллари ТР53 генининг Arg72Pro полиморф мар-керининг генотипик таҳлили шундан далолат берадики, соғлом кўнгиллилар ҳамда карцинома бор беморларда ҳам Arg72Pro гетерозигота варианти устунлик қилади. Arg72Arg генотип назорат гуруҳида карцинома бор беморларга нисбатан 2,5 марта кўп учрайди, яъни касаллик ривожланиши маркер билан боғлиқлигидан далолат беради.
7. ББ соҳаси ўсмаларида кимёвий-нур терапия сўлакнинг ҳимоя функциясини пасайтиради. КН билан даволанганда IgA (назоратда 6,0±2,0 мг%, карциномали беморларда 20,5±4,1мг%; Р<0,001) тез ошиб кетади. Сўлакнинг кислоталилиги ҳам шубҳасиз ошади (назоратда 6,8±0,12 ва беморни даволаш жараёнида 6,0±0,18; Р<0,01). 30-40 Гр чегарасида нур кабул қилган беморларни сўлагини цитограммасида йирик полигонал эпителиал ҳужайралар фонида лейкоцитлар аниқланмайди.
8. Хирургик амалиёт жараёнида базал хужайрали ракнинг кайталаниш хавфини пасайтириш максадида яқин фокусли рентген даволаши жаррохдик аралашуви билан бирга қўллаш тавсия қилинган.
9. Онкологик беморлар оғиз бўшлиғи кимёвий-нур стоматитларини профилактикаси максадидаги санация ва айниқса, бош ва бўйин соҳасида жойлашган ўсмаларда дастлаб махсус кимёвий-нур даволаш ўтказилиши шарт. Радиопротектив эффективлиги облепиха ёги аппликация килинганда 18-20 Гр дозадан ошмаслиги керак.