Ta'lim va ta'lim tadqiqotlari

Ushbu maqolada “iroda” umumiy maʼnoli leksemasi va unga aloqador boʻlgan soʻzlar semantik-struktur jihatdan tahlil qilindi. Maʼnaviyat maydoniga kiruvchi "sabr” maʼnoviy guruhining differensial va integral xususiyatlari yoritib berildi.

Birlashgan Millatlar Tashkiloti(BMT)ning “Barqaror rivojlanish maqsadlari” (BRM) – O‘zbekiston va butun dunyo aholisi duch kelayotgan asosiy muammolarni hal etishga qaratilgan 17 ta o‘zaro bog‘liq va ulkan maqsaddan iborat bo‘lib, uning 4-maqsadi “Sifatli ta’lim”ga bag‘ishlangan hamda har bir insonni qamrab oluvchi odil va yuqori sifatli ta’lim tizimini ta’minlash va ta’lim olishiga rag‘batlantirishni nazarda tutadi. Bugungi kunda oliy ta’lim tizimida olib borilayotgan islohotlar ertangi kunimiz uchun mustahkam zamin yaratishi muqarrar.

Nutq faoliyatimizda harakatlarni ifodalashda fe’lning grammatik ma’nolari muhim o’rinni egallaydi. Shu bilan birga, tilshunoslik fanining asosiy yo'nalishlaridan biri bo'lgan aspektologiyada, “fe'lning aspekti”, ya'ni vid (tus), harakat qanday sodir bo'layotgani to'g'risidagi ma'lumot berib, tugallangan (telik) va tugallanmagan (atelik) turlari farqlanadi.
Maqolada ingliz tilining “Past Perfect (o'tgan tugallangan)” zamoniga oid jumlalar olingan bo'lib, ularning tugallanganlik/tugallanmaganlik xususiyatlari tahlil qilinadi. Buning ustiga bu jumlalarning o'zbek tiliga tarjima variantlari ham solishtirma tahlil qilingan. Tadqiqot materiali sifatida “J.K. Rowlingning "Harry Potter and the Sorcerer's Stone" romani tanlanib, o'tgan tugallangan zamon jumlalari telik va atelik aspektlariga ajratilib, ularning ingliz-uzbek tilida ifodalanish mexanizmlari o'rganildi. Natijalarda ingliz tilida Past Perfect Simple ning deyarli doim telik aspektli ekanligi, atelik aspektli tugallangan o’tgan zamon esa juda kam miqdorda aniqlangan. Masalaning mazkur jihatlari ikkala tilga oid misollar orqali yoritilgan

“Industriya 4.0” -bu IoT (Internet of Things) texnologiyasi, sun`iy intellekt (AI), katta ma`lumotlar (Big Data), bulutli texnologiyalar va boshqalar kabi yangi texnologiyalarni keng qo’llash asosida ishlab chiqarishni raqamli o’zgartirish konsepsiyasi. Ushbu konsepsiyaning maqsadi ishlab chiqarish jarayonlarini takomillashtirish, mahsuldorlikni oshirish, ishlab chiqarish tannarxini kamaytirish, shuningdek, mahsulot sifatini yaxshilash va mijozlarga xizmat ko’rsatishni yaxshilashdan iborat. Ishlab chiqarish sektorida raqamli transformatsiyani amalga oshirish qiyin bo’lishi mumkin, ammo u samaradorlikni oshirish, xatolarni kamaytirish va ishlab chiqarish vaqtlarini qisqartirish kabi muhim foyda keltirishi mumkin, bu esa pirovardida raqobatbardoshlik va daromadning oshishiga olib kelishi mumkin. “Industriya 4.0” ni muvaffaqiyatli amalga oshirish uchun maʼlumotlar yigʻishdan tortib tahlil va boshqarishgacha boʻlgan barcha ishlab chiqarish jarayoni raqamlashtirilgan boʻlishini taʼminlash kerak.

Ushbu maqola "Ikki kemada suzish" fenomeni sifatida ko'p xotinlikni o'rganadi. Maqola jamiyatda ko'p xotinlikning ommalashish sabablarini, jumladan ijtimoiy, madaniy va iqtisodiy omillarni tahlil qiladi. Shuningdek, ko'p xotinlikning ayollar huquqlari, oila ichidagi munosabatlar va farzandlar ta'limiga bo'lgan salbiy ta'siri haqida fikr yuritiladi. Muallif, O'zbekiston Respublikasi qonunchiligini hisobga olib, ko'p xotinlikka qarshi kurashish va bu masalani ijtimoiy jihatdan hal etish yo'llarini ko'rsatadi. Natijada, maqola ko'p xotinlik masalasining murakkabligini va uni hal etish uchun zarur bo'lgan choralarni yoritadi.

Ushbu maqolada O’.Hoshimovning «Ikki eshik orasida» asarida so’zlar va iboralardan foydalanishning o’ziga xosligi, yozuvchi mahorati, leksik-frazeologik vositalarning qo‘llanishi kabi masalalar yuzasidan fikr-mulohaza yuritilgan.

Ushbu maqolada to‘plamda keltirilgan hadislar,unda qo‘llanilgan vaznlar xususida tahlil boradi.A’zam O‘ktamning qo‘llagan novatarona uslubi bunda alohida ahamiyat kasb etadi. Shoirlar ijodidagi talqinlar, tahlilga tortiladi.

Ushbu maqolada Alisher Navoiyning “Hayrat-ul abror” dostonida tilga olingan tarixiy-diniy shaxslar nomlari va bu orqali talmeh she’riy san’atidan mohirona foydalanib, voqea va rivoyatlarga alohida urg’u berganligi haqida so’z boradi.

Ushbu ilmiy maqolada “Hayotning hujayra darajasi va uning o‘ziga xos jihatlari” mavzusini o‘qitishda innovatsion usullaridan foydalanish haqida bayon qilingan.

Ushbu maqolada global mafkuraviy konfrontatsiya tushunchasi va uning mazmuni mohiyati masalalari ilmiy tahlilga tortilgan.

Mazkur maqolada O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasida belgilab qo‘yilgan fuqarolarning konstitutsiyaviy burchlari yoritilgan. Fuqarolarning shaxsiy, siyosiy, iqtisodiy, ijtimoiy va ekologik burchlari jamiyat taraqqiyoti va barqarorligining asosiy omili sifatida ko‘rib chiqilgan. Shuningdek, maqolada har bir fuqaroning Konstitutsiyaga rioya etish, davlatni himoya qilish, soliq to‘lash, tarixiy va madaniy merosni asrash, atrof-muhitni muhofaza qilish kabi burchlari to‘g‘risida batafsil tushuncha berilgan. Burchlarning bajarilishi mamlakatda qonun ustuvorligini, ijtimoiy barqarorlikni ta’minlashda muhim omil bo‘lib xizmat qiladi.

Ushbu ilmiy-uslubiy maqolada oliy o‘quv yurtlari falsafa kursida “Falsafa va uning jamiyat hayotidagi roli” mavzusida seminar mashg‘uloti o‘tkazishning ba’zi uslubiy masalalari bayon etilgan.  Mashg‘ulot rejasi bo‘yicha falsafaning obyekti, predmeti, tarkibi, funksiyalari, jamiyatdagi ahamiyati kabi savollar ko‘rib chiqilgan.

Zamonaviy ta’limning asosiy vazifasi o‘quvchiga nafaqat fundamental bilim berish, balki unga keyingi ijtimoiy moslashish, o‘z-o‘zini tarbiyalash tendensiyasini ri vojlantirish uchun barcha zarur shart-sharoitlarni ta’minlashdir. Hozirgi vaqtda o‘qituvchi oldidagi asosiy vazifalardan biri o‘quv jarayonini o‘quvchilar uchun qiziqarli, dinamik va zamonaviy qilishdir. Bunda esa o‘qituvchilarga interfaol texnologiyalar yordamga keladi. O‘qitishda eng yangi texnologiyalardan foydalanish ko‘rinishini oshiradi, materialni idrok etishni osonlashtiradi. Bu o‘quvchilarning motivatsiyasiga va o‘quv jarayonining umumiy samaradorligiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Shu bois oliy texnika ta’lim muassasalari talabalari uchun interfaol o‘qitish metodlarini ishlab chiqish vazifasi O‘zbekiston Respublikasi uchun dolzarb hisoblanadi. Shu maqsadda elektrotexnika va elektronika fanining “Energiya tejovchi transformatorlar” mavzusidagi mashg‘ulotlarda quyidagi interfaol o‘qitish usullaridan foydalanish taklif etiladi: aqliy hujum, Venn diagrammasi, klaster, atamalar zanjiri va “SWOT – tahlil”.

Ushbu maqolada Bahodir Qobulning “Enashamol” qissasi haqidagi fikrlar tahlilga tortilgan. Bahodir Qobul asarlari oddiy, jo‘ngina o‘qilmaydi. Uni shunchaki ko‘z yugurtirib o‘qib ketish mumkin emas. Muallif asarlari o‘quvchidan fikrlash, mushohada qilishni talab qiladi. Chunki, yozuvchi ko‘nikilgan an'anaviy badiiy uslublardan chekingan holda yangicha nasriy badiiy ifoda topishga urinadi. Buning uddasidan chiqadi ham. Qissalarda tasvirlangan bola, Ena, Ota, Mardon, Opa obrazlaridan tashqari juhud suratkash kabi qator obrazlar ham biz uchun begona emas. Ular ham yaqin o‘tmishning parchalari, lahzalari kabi xotiramizga oson o‘rnashadi.

O‘tkir Hoshimovning “Dunyoning ishlari” qissasidagi joy nomlarining leksik-semantik, funksional-stlistik xususiyatlari yoritib berildi.

Maqolada dorivor gulxayri oʻsimligining biologik muhitda oʻsishi, uning taʼrifi, dorivorlik ahamiyati, foydasi, tabobatda qoʻllanilishi haqida bayon etilgan.

Maqolada semantik maydon asosidagi tahlilning tizimli yondashuv sifatidagi ahamiyati ta’kidlangan. “Devonu lug‘otit turk”dagi leksemalarni tizimli ravishda semantik maydon asosida tadqiq etish soha leksikasi taraqqiyoti haqida muhim ma’lumot berishi, xalqning nomlash xususiyatlari, leksemalarda ifodalangan milliy-madaniy qadriyatlar, urf-odat, an’analarni aniqlash imkonini berishi qayd etilgan. Lug‘atdagi leksemalarning mikromaydon asosidagi tahlili keltirilgan. Shu asosda lug‘at leksikasining qomusiy xarakteri ochib berilgan.

Xorazm shevalari leksikasining negizini asl turkiy tillarga xos bo‘lgan qatlam tashkil qiladi. Ma’lumki, qadimgi turkiy til manbasi bo‘lgan “Devonu lug‘otit turk” asaridagi leksemalar o‘g‘uz shevalarida eng ko‘p saqlanib qolgan. Shu bois, mazkur maqolada asar leksikasining Xorazm o‘g‘uz lahjasiga munosabati tadqiq etildi. O‘g‘uzcha so‘zlarning ma’nosidagi o‘zgarishlar, ularning etimologiyasi haqida fikr yuritildi.

Maqolada “Devonu lug‘otit turk” asaridagi onomastika, antroponimika, etnonimika va toponimika, dialektologiyaga oid dalillar hamda adabiy manbalar ozarbayjon tili va adabiyotiga qiyoslangan holda o‘rganilgan. Onomastik leksikaning shakllanishida ko‘plab lingvistik va ekstralingvistik omillarning roli Ozarbayjonda yozilgan bir qator onomastikaga oid maqolalar va dissertatsiyalarni o‘rganish orqali aniqlandi. Maqolada Ozarbayjon olimlarining devondagi shomanizmga oid qarashlari, asarda ishtirok etgan eng qiziq toponimlar (Qishloq terminlari, Ko‘l atamasi ishtirokidagi toponimlar), geografik nomlar yig‘ish, ularning kelib chiqishini oydinlashtirish, bir qator sabablar tufayli nomlarni almashtirilish sabablari, ularning ma’nosini aniqlash ushbu maqolada oldinda turgan vazifalardan biridir. Maqolada asarda keltirilgan taxalluslar, shaxs otlari, etnonimlarning tarixiy taraqqiyoti haqida so‘z yuritiladi, bosqichlari oydinlashtiriladi, etimologik tahlil qilinadi, ma’nolari haqida fikr-mulohazalar bildiriladi.

Mazkur maqolada Mahmud Koshg‘ariyning “Devoni lug‘otit turk” asarining jahon tilshunos olimlari tomonidan o‘rganilganligi hamda asar yuzasidan qilingan tadqiqot ishlari haqida ayrim fikr-mulohazalar va tahlillar aks etgan. Bundan tashqari. “Devon”ning zamonaviy tilshunoslik yo‘nalishlari doirasida ham tadqiq qilingan ilmiy ishlarga alohida urg‘u berildi. Chunki bugungi kun fan olamidagi yangiliklar bevosita ushbu asarga ham aloqador ekanligi o‘z isbotini topadi.

Mahmud Qoshg'ariyning "Devonu lug'otit-turk" asari birinchi tilshunoslikka atab yozilgan asar hisoblanadi. Bu asar faqat tilshunoslik bilan cheklanib qolmasdan, balki Markaziy Osiyoda yashovchi qabilalar tarixi va adabiyotga oid materiallarni o'z ichiga olgan.M. Qoshg'ariy "Devon" ni 1074-yilda yozib tugatgan. Asar ko'plab olimlar tomonidan o'rganilgan. Ushbu maqola "Devonu lug'otit-turk" asari haqidagi ma'lumotlar va o'rganilish tarixiga qaratilgan.

Ushbu ishning asosiy maqsadi dasturlashni o‘rganuvchilar uchun kerakli bilimlarni online yetkazib berish, interaktiv muloqotni shakllantirib berish va o‘zbek tilidagi platformani yaratishdan iboratdir. Dasturlashni o‘rganuvchilarning bilim darajasini baholashni avtomatik tashkillashtirish va o’qituvchilar uchun statistik monitoringni olib borishni amalga oshirishdir.

Ushbu maqolada “Buyuk Ipak yoʻli”ning tarixiy geografik xususiyatlari, Buyuk
Ipak yoʻli dunyo sivilizatsiyasi rivojlanishidagi oʻrni, nemis olimi Ferdinand fon Rixtgofen
tamonidan Buyuk Ipak yoʻli haqida bergan ma’lumotlari, yurtimizdagi qadimiy katta savdo
yoʻlining oʻrni, “Buyuk Ipak yoʻli” mavqeiga oid ma’lumotlar keltirilgan.

“Boburnoma” yaratilgan davrdan boshlab turli davrlarda yashab, turfa tillarda so‘zlashgan sharqshunoslar diqqatini o‘ziga tortib kelgan va bir necha asrlar davomida kitobxonlarning sevimli kitobiga aylanib ulgurgan. Boburshunoslikda bitta tadqiqotda “Boburnoma”ning turkiy tillardagi barcha tarjimalari o‘zbekcha nashr bilan qiyosiy o‘rganilgan ish yo‘q. Ammo bir qancha ilmiy ishlarda ayrim ma’lumotlar uchraydi. O‘zga tillarga qilingan tarjimalarning saviyasini aniqlash, ularni o‘zaro qiyoslab o‘rganish orqali ilmiy qimmatini belgilash o‘zbek xalqining jahondagi boshqa xalqlar bilan adabiy-madaniy aloqalarini o‘rganish nuqtayi-nazaridan ham muhimdir. Ushbu maqolada ana shu jihatga, “Boburnoma”ning sharq xalqlarida o‘rganilishi, ularning tarjimalaridagi o‘ziga xosliklar haqida so‘z yuritiladi. “Boburnoma”ning tarjimalari haqida yaxlit, mukammal tadqiqot olib borilmagan. Ammo bir necha tadqiqot ishlarida ayrim ma’lumotlar uchraydi. O‘zga tillarga qilingan tarjimalarning saviyasini aniqlash, ularni o‘zaro qiyoslab o‘rganish orqali asarning ilmiy qimmatini belgilash o‘zbek xalqining jahondagi boshqa xalqlar bilan adabiy-madaniy aloqalarini o‘rganish nuqtayi nazaridan ham muhimdir. Zero, «Boburnoma» dunyo sharqshunoslari yakdillik bilan qayd etganlaridek, insoniyat madaniyatiga qo‘shilgan katta ulush hisoblanadi.

Ushbu maqolada “Boburnoma” asarining tarixiy va adabiy jihatlari tahlil qilinadi. Bobur Mirzo tomonidan yozilgan bu asar, nafaqat uning shaxsiy hayoti va siyosiy faoliyatini, balki oʻz davrining madaniy, ijtimoiy va siyosiy voqealarini ham yoritib beradi.
Maqolada asarning yozilish tarixi, uning adabiy xususiyatlari, tarixiy manba sifatidagi ahamiyati va madaniyatga ta’siri haqida batafsil ma’lumotlar taqdim etiladi. Shuningdek, maqola “Boburnoma”ning zamonaviy tadqiqotlarda qanday baholanishi va uning bugungi kunda oʻrganilishiga oid masalalarni koʻrib chiqadi. Asar, tarixchilar va adabiyotshunoslar uchun bebaho manba boʻlib, uning tahlili oʻzbek va jahon madaniyatiga qoʻshgan hissasini anglashda katta ahamiyatga ega.