302
MENEJMENT VA MARKETING
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 7-SON
WWW.INFOCOM.UZ
KICHIK BIZNESNI YIRIKLASHTIRISHNING MAVJUD MUAMMOLARI:
YECHIMI VA TAKOMILLASHTIRISHNING YO‘LLARI
Xursanaliyev Boburmirzo Farhod o‘g‘li
Qo‘qon universiteti Ilmiy tadqiqot departamenti boshlig‘i
boburmirzo04@gmail.com
Annotatsiya:
Mazkur maqolada kichik biznes subyektlarining yirik biznesga
aylanishiga to‘sqinlik qiluvchi omillar va ularning yechimlari tahlil qilinadi.
O‘zbekiston misolida hukumatning iqtisodiyotga aralashuvi, bank kreditlaridan
foydalanish cheklovlari, innovatsion loyihalarni moliyalashtirish muammolari,
moliyaviy va tartibga soluvchi to‘siqlar ko‘rib chiqiladi. Shuningdek, xorijiy
tadqiqotchilarning byurokratik to‘siqlar, yuqori soliqlar va bozor cheklovlari
borasidagi tajribasi keltirilgan. Yeimlar sifatida Fintech, raqamli marketing
strategiyalari, moliyaviy va texnologik inklyuzivlik orqali kichik biznesni
rivojlantirish usullari taklif etiladi.
Kalit so‘zlar: kichik biznes, iqtisodiy rivojlanish, moliyaviy to‘siqlar, tartibga
solish, innovatsiyalar, raqamli marketing.
EXISTING PROBLEMS OF SMALL BUSINESS CONSOLIDATION:
SOLUTION AND IMPROVEMENT
Khursanaliyev Boburmirzo Farhod ugli
Head of the Scientific Research Department, Kokand University
boburmirzo04@gmail.com
Abstract:
This article analyzes the factors that prevent small business entities
from becoming large businesses and their solutions. In the case of Uzbekistan,
government intervention in the economy, restrictions on the use of bank loans,
financing problems of innovative projects, financial and regulatory obstacles are
considered. Also, the experience of foreign researchers regarding bureaucratic
obstacles, high taxes and market restrictions is presented. As fodder, Fintech, digital
marketing strategies, and small business development methods through financial and
technological inclusion are offered.
Keywords:
small business, economic development, financial barriers,
regulation, innovation, digital marketing.
303
MENEJMENT VA MARKETING
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 7-SON
WWW.INFOCOM.UZ
СУЩЕСТВУЮЩИЕ ПРОБЛЕМЫ УКРУПНЕНИЯ МАЛОГО БИЗНЕСА:
РЕШЕНИЕ И СОВЕРШЕНСТВОВАНИЕ
Хурсаналиев Бобурмирзо Фархад угли
Руководитель научно
-
исследовательского отдела Университета Коканд
boburmirzo04@gmail.com
Аннотация:
В данной статье анализируются факторы, которые мешают
субъектам малого предпринимательства стать крупными предприятиями и пути
их решения. В случае Узбекистана рассматриваются государственное
вмешательство в экономику, ограничения на использование банковских
кредитов, проблемы финансирования инновационных проектов, финансовые и
нормативные препятствия. Также представлен опыт зарубежных
исследователей относительно бюрократических препон, высоких налогов и
рыночных ограничений. В качестве основы предлагаются
финансовые
технологии, стратегии цифрового маркетинга и методы развития малого
бизнеса посредством финансовой и технологической доступности.
Ключевые слова:
малый бизнес, экономическое развитие, финансовые
барьеры, регулирование, инновации, цифровой маркетинг.
KIRISH
Yetakchi iqtisodlarning dvigatellari kichik korxonalar bo‘lib, ular
innovatsiyalarni joriy etish va yangi ish o‘rinlarini yaratish shakllaridir. Tadbirkorlik
barqaror rivojlanish va ijtimoiy hamda iqtisodiy farovonlikning asosiy omili
sifatidagi dolzarbligi O‘zbekiston kabi mamlakatlarda asosiy harakatlantiruvchi kuch
hisoblanadi. Bundan aniq xulosa qilish mumkinki, kichik korxonalarning paydo
bo‘lishi nafaqat qulay omil, balki barqaror va samarali rivojlanishning birlamchi
zaruratidir. Mamlakatimiz prezidentining 2021 yil 13 apreldagi “Kapital bozorini
yanada rivojlantirish chora-tadbirlari to‘g‘risida
”gi PF-6207-son farmoni kapital
bozorini isloh qilish, investorlarning huquqlari va qonuniy manfaatlari himoya
qilinishini ta’minlash va ushbu sohadagi malakali kadrlarni tayyorlashga
qaratilgandir. Bu esa, o‘z navbatida, O‘zbekiston fond bozorini shakllantirish
bo‘yicha ko‘rilayotgan chora-tadbirlar iqtisodiyotning barqaror va shaffof
rivojlanishiga xizmat qilmoqda. Bu chora-tadbirlar bozor infratuzilmasini yaxshilash,
mustahkam qonunchilik, yuqori moliyaviy ko'nikmalar, ko'proq xorijiy
investitsiyalar, shuningdek, monitoring va nazorat tuzilmalarini yaxshilash uchun
shart-sharoitlarni yaratishni o'z ichiga oladi. Moddiylashtirish O‘zbekiston bozorini
1
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2021 yil 13 apreldagi “Kapital bozorini yanada rivojlantirish chora-tadbirlari
to‘g‘risida”gi PF-6207-son farmoni
304
MENEJMENT VA MARKETING
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 7-SON
WWW.INFOCOM.UZ
yanada rivojlantiradi va, shubhasiz, butun iqtisodiyot taraqqiyotini shakllantirishda
muhim rol o‘ynaydi.
Bugunga qadar kichik biznes subyektlarining yirik biznesga aylanishiga
to‘sqinlik qilayotgan omillar tahlili ustida yurtimiz olimlari hamda tadqiqotchilari,
shuningdek xorijiy tadqiqotchilar ham ko‘plab tahlillarni amalga oshirishgan.
Hususan, J.Donaboyev o‘zining “O‘zbekistonda biznes raqobat muhitini yaratish
muammolari” nomli tadqiqotida biznes muhitini rivojlantirishdagi asosiy muammolar
sifatida mavjud monopoliya ta’siri hamda hukumatning iqtisodiyotga aralashuv
omillarini tahlil qilgan. Tadqiqotchi ushbu muammolarnin oldini olishda hukumat
kichik biznes subyektlarini monopoliyadan himoya qilish va davlatning iqtisodiyotga
aralushuvini kamaytirishga oid chora-tadbirlar qo’llashi zarurligini ta’kidlaydi.
Shuningdek, iqtisodchi A.Y.Abdullayev “Kichik biznes va xususiy
tadbirkorlikning hududiy muammolari, qo‘llab-quvvatlash usullari va yechimlari”
(2023,
Бюллетень науки и практики
) nomli tadqiqotida O‘zbekistonda kichik
biznesning kengayishi bank kreditlaridan foydalanishning cheklanganligini asosiy
to‘siqlardan biri sifatida ko‘rsatadi. Tadqiqotchi hukumat iqtisodiy va tashkiliy
yordam ko‘rsatish orqali kichik biznes va xususiy tadbirkorlik sub’ektlarining
rivojlanishiga ko‘maklashishi va iqtisodiy o‘sishga hissa qo‘shishi mumkinligini
ta’kidlaydi.
ADABIYOTLAR TAHLILI
“O‘zbekistonda innovatsion tadbirkorlikni rivojlantirish” nomli tadqiqotda
G.Hamdamova mamlakatimizda tadbirkorlik salbiy ta’sir ko‘rsatuvchi omillar
sifatida innovatsion loyihalarni moliyalashtirishda fondlarning yetishmasligi hamda
zamonaviy texnologiyalarni ishlab chiqarishga tadbiq etishda muammolar borligini
ta’kidlaydi. Tadqiqotchi hukumat innovatsion tadbirkorlikni rag‘batlantiruvchi va
qo‘llab-quvvatlovchi siyosatni, masalan, soliq imtiyozlari, grantlar va subsidiyalar,
innovatsion korxonalar rivojlanishini rag‘batlantirishi kerak deb hisoblaydi.
Moliyalashtirishdan foydalanish imkoniyatini oshirish: innovatsion tadbirkorlarni
moliyaviy qo'llab-quvvatlash uchun venchur kapitali, investitsiyalar va davlat
grantlari kabi moliyalashtirish manbalariga kirishni osonlashtirish maqsadga
muvofiqligi haqida fikr yuritadi. Shuningdek, muallif innovatsion tadbirkorlar,
tadqiqot institutlari va sanoat mutaxassislari o'rtasida bilim almashish, g'oyalarni
yaratish va innovatsiyalarni tijoratlashtirishni osonlashtirish uchun hamkorlikni
rag'batlant’rishni takomillashtirish zarurligini izohlaydi.
Xorijiy tadqiqotchilardan biri Y.R.Khayrullina o‘zining “Kichik biznesni
rivojlantirish muammolari: empirik tadqiqotlar tajribasi” nomli maqolasida
Tataristonda byurokratik to'siqlar, davlat buyurtmalarida tenglikning yo'qligi, yuqori
soliqlar, yuqori ijara stavkalari, ko'plab tekshiruvlar kichik biznes rivojlanishiga
305
MENEJMENT VA MARKETING
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 7-SON
WWW.INFOCOM.UZ
to'sqinlik qilishi haqida ma’lumot beradi. Muallif ushbu muammolarni xal qilishda
samarali mexanizmlar uchun davlat va biznes o'rtasidagi o'zaro hamkorlikni
takomillashtirish, kichik biznes muammolarini aniqlash va hal qilish uchun maqsadli
sotsiologik tadqiqotlar o‘tkazilishini taklif qiladi.
Iryna Khoma kichik korxonalarning moliyaviy muammolari va ularni xal etish
yo‘llariga bag’ishlangan tadqiqotida moliyaviy to'siqlarga past likvidlik, past
rentabellik va moliyaviy barqarorlik, moliyaviy bozorlarga kirishning cheklanganligi
va yuqori kredit xarajatlari kabi omillarni sanaydi. Ushbu maummolarni xal qilish
uchun muallif kichik biznes egalariga sof daromadni oshirishni, rentabellikni oshirish
uchun xarajatlarni kamaytirish, zararli aktivlarni sotish, likvidlikni yaxshilash uchun
mahsulot turlarini optimallashtirishni maslaxat beradi.
Kichik biznes rivojlanishining asosiy to'siqlaridan biri kapitalga bozoriga
kirishning cheklanganligidir. Berger va Udell tomonidan amalga oshirilgan tadqiqot
shuni ko‘rsatadiki, kichik biznes ko'pincha moliya institutlari tomonidan qabul
qilingan xavflar va garov ta'minoti yo'qligi sababli moliyalashtirish uchun kurash olib
boradi. Ushbu kapital cheklovi ularning yangi sohalarga sarmoya kiritish, qo'shimcha
xodimlarni yollash va operatsiyalarni kengaytirish imkoniyatlarini cheklaydi.
Shuningdek, Djankov va boshqa iqtisodchilar kichik biznes yirik firmalarga
nisbatan murakkab tartibga solish muhitini boshqarishda nomutanosib yukga duch
kelishi haqida ma’lumot beradi. Ushbu qoidalar mehnat qonunlari, soliq kodeksi va
sanoatga oid talablarni o'z ichiga olishi mumkin, ularga rioya qilish qo’shimcha
xarajatlarni va vaqt talab qilishi mumkin deya hisoblaydilar. Porterga ko’ra esa kichik
biznes ko'pincha narx, marketing va sotishni tashkil qilish bo'yicha samarali raqobat
qilish uchun resurslarga ega emas, bu esa ularga bozor ulushini egallash va saqlab
qolishni qiyinlashtiradi.
Kichik biznes rivojlanishiga to’sqinlik qiluvchi omillarni tahlil qilish bilan bir
qatorda olimlar ularning yechimlari haqida ham takliflar ishlab chiqishgan. Masalan,
Mills va Mak Kartylar Fintechning yuksalishi kichik biznes uchun yanada qulayroq
moliyalashtirishni ta'minlaydigan kreditlash, kraudfanding va mikromoliyalash kabi
muqobil moliyalashtirish variantlarini joriy qilganligini keltirishadi. Bundan tashqari,
kichik biznes yirik raqobatchilardan ajralib turish uchun bozorlar, innovatsion
mahsulotlar va shaxsiylashtirilgan mijozlarga xizmat ko'rsatish imkoniyatlaridan
foydalanishi mumkin. Gilmore, Karson va Grant raqamli marketing strategiyalari va
elektron tijorat platformalarini qabul qilish ularning ta'sir doirasini kengaytirishi va
bozor raqobatbardoshligini oshirishi mumkinligini ta’kidlaydilar. Shuningdek, bulutli
hisoblash, sun’iy intellekt va ma’lumotlar tahlili kabi texnologiyalar kichik biznesni
operatsiyalarni soddalashtirish, qarorlar qabul qilishni yaxshilash va mijozlar
ehtiyojlarini yaxshiroq tushunish uchun vositalar bilan ta'minlashini alohida aytib
o’tish joiz.
306
MENEJMENT VA MARKETING
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 7-SON
WWW.INFOCOM.UZ
METODOLOGIYA
Mazkur tadqiqotda mahalliy va xorijiy manbalar asosida tahliliy usul
qo‘llanildi. Tekshiruvlar kichik biznes paydo bo‘lishining keng va dinamik spektrini
hisobga olgan holda aniq tarzda olib borilishini talab qiladi. Har jarayonning bunday
tahlili tadbirkorlikning nozik tomonlarini, mos ravishda imkoniyatlar va
muammolarni ko‘rsatadi. Biznes egalari murakkab qiyinchiliklarga dosh berishlari
kerak. Biroq, yechimlar keng doirada bo‘lib, ular yorqin kelajakka qarash uchun
ishlatilishi mumkin. Kichik biznes ham moliyaviy qattiqlik va tartibga solishning
qat'iyligi tufayli qiyinchiliklarga duch kelmoqda. Shu bilan birga bozorlar xavf-
xatarlari, malakali ishchi kuchini olishdagi qiyinchiliklar va ularni kengaytirish istagi
yo‘qligi. Ayni paytda shuni unutmasligimiz kerakki, yechimni aynan munosabatni
o‘zgartirish, hamkorlikning yangi usuli va hayotimizni tubdan o‘zgartirish orqali
topish mumkin.
Kichik biznesni moliyalashtirishni kengaytirish muammosini muhokama
qilishda asosiy e'tiborga molik bo‘lgan narsa bu moliyaning mavjudligi. Bundan
tashqari, biznes egalari o‘z korxonalarini kengaytirishni xohlaganlarida jiddiy
qiyinchiliklarga duch kelishadi, biroq ko‘plab moliyaviy dasturlar bunday
kengaytirish uchun zarur bo‘lgan mablag'ni ta'minlamaydi, ammo an'anaviy moliya
institutlari Kichik korxonalarga kredit berishdan bosh tortishi mumkin. Garovning
etarli emasligi yoki ko‘pligi, muvofiqlikni hisobga oladigan ko‘plab omillar va yuqori
yoki qabul qilib bo‘lmaydigan yuqori foizlar tadbirkorlar muqobil mablag'lardan
tashqari moliyaviy manbalarga kirishda qiyinchiliklarga duch kelishi mumkin
bo‘lgan iqtisodiy omillardan faqat bir nechtasi.
Ushbu ehtiyojni qondirish uchun hukumatlar, moliya institutlari va rivojlanish
tashkilotlari tomonidan kichik biznes uchun asosiy moliya institutlari bilan kredit
olish imkoniyatini oshirish uchun ko‘plab tashabbuslar ishlab chiqilgan. Hukumatlar
tomonidan yo‘lga qo‘yilgan mikromoliyalash va kredit kafolatlari shulardan ba'zilari
bo‘lsa, venchur kapitali, kraudfanding va boshqalar turli xil tadbirkorlik bilan
shug'ullanuvchi aholining o‘ziga xos ehtiyojlarini qondirish uchun mo‘ljallangan.
Moliyaviy inklyuzivlik va innovatsiyalar ekotizimini qurish va rivojlantirish orqali
siyosatchilar iqtisodiy rivojlanishning dvigateli bo‘lishi mumkin bo‘lgan kichik
biznesning kuchini ozod qilishlari mumkin.
MUHOKAMA VA NATIJALAR
Moliyaviy to‘siqlar tufayli kichik korxonalar o‘zlarining o‘sishini cheklashi
mumkin bo‘lgan ko‘plab tartibga solish muammolari bilan bir qatorda duch kelishadi.
Bu murakkablik byurokratik tartib-qoidalar, muvofiqlik talablari atrofida noaniqlikni
oshiradi, bu haqiqatan ham yuk bo‘lib, umuman tartibga solinadigan sanoatning
eskirgan natijasidir. Bundan tashqari, ayrim yurisdiktsiyalarda tartib-qoidalar bir-
307
MENEJMENT VA MARKETING
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 7-SON
WWW.INFOCOM.UZ
biriga zid ravishda qo‘llanilishi va korruptsiya hali ham keng tarqalgan holatlar
mavjud, bu esa kichik biznes uchun qo‘shimcha muammo bo‘lib, ishbilarmonlik
muhitiga juda past ishonch va ishonchni qozonadi.
Ushbu tartibga soluvchi to‘siqlarni bartaraf etish uchun hukumatlar
jarayonlarni jadallashtirish, ma'muriy to‘siqlarni bartaraf etish va shaffoflik va
javobgarlikni kuchaytirishga xizmat qiladigan tartibga solish islohotlarini ishlab
chiqishda birinchi o‘rinda turishi kerak. Biznesni elektron ro‘yxatga olish tizimlari,
tartibga soluvchi talablarning yagona oynasi va boshqalar qatorida zaruriy fiskal
ta'sirni baholash siyosat tomonida kichik korxonalar rivojlanishi va o‘sishiga yordam
beradigan va rag'batlantiradigan chora-tadbirlardan biridir. Bundan tashqari, tartibga
solish moslashuvi va yaxlitligi muhitini joriy etish orqali hukumatlar tadbirkorlar va
investorlar uchun ishonchni ta'minlaydi, aks holda ekotizim barqarorligiga yordam
beradi.
Moliyaviy va tartibga soluvchi to‘siqlar bilan bir qatorda, kichik korxonalar
ham o‘sish traektoriyasiga sezilarli darajada to‘sqinlik qiladigan bozor cheklovlariga
duch kelishadi. Ichki va xalqaro bozorlarga ulanish, yirik korxonalarning kuchli
raqobati va kichik biznesning o‘sib borayotgan asosiy muammolari, ayniqsa, tegishli
sanoat yuqori raqobatbardosh bo‘lsa. Bundan tashqari, bozorlar va marketing
resurslari to‘g'risidagi ma'lumotlarning etishmasligi kichik korxonalarning paydo
bo‘layotgan imkoniyatlarni aniqlash va izlashda cheklangan qiyinchiliklarga olib
keladi.
Ushbu maqsadga erishish uchun hukumatlar, sanoat guruhlari va savdoni
rag'batlantiruvchi tashkilotlar birgalikda ishlashi va bozorda muvaffaqiyatli ishtirok
etishlari uchun kichik biznesga yordam va jihozlarni taqdim etishlari kerak. Bozor
tadqiqotlari kichik biznesni mijozlar bazasini va daromad manbalarini kengaytirish
yo‘lida borishga undaydi, eksport yordami kichik biznesning tashqi bozorlarga
chiqishiga yordam beradi va kichik biznes va yirik korporatsiyalar o‘rtasidagi
hamkorlik ularni maksimal natijaga erishishga yordam beradi. Buning ustiga
hukumatlar oddiy brendlarni ilgari surish va ularni ichki va jahon bozorlarida yanada
raqobatbardosh qilish orqali kichik biznesni ilgari surish uchun o‘z kapitallaridan
foydalanishlari mumkin.
Kichik biznesning o‘sishiga to‘sqinlik qilayotgan tashqi omillardan tashqari,
biznesning ichki omillari ham mavjud bo‘lib, ular iste'dodlar etishmasligi va
texnologik to‘siqlarning orqada qolishiga to‘sqinlik qiladi. Darhaqiqat, ko‘p hollarda
kichik korxonalarni ishlab chiqarish malakali kadrlarga bo‘lgan talab taklifdan oshib
ketadigan alohida tarmoqlarda amalga oshirilmaydi. Bundan tashqari, texnologik
yechimlarni, raqamli infratuzilmani va texnik malakani ta'minlash uchun iqtisodiy
vositalarning etishmasligi kichik biznesning o‘sishi va innovatsiyalarini
osonlashtirish uchun raqamli muhitga kirishini qiyinlashtirishi mumkin.
308
MENEJMENT VA MARKETING
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 7-SON
WWW.INFOCOM.UZ
Hukumatlar, ta'lim muassasalari va sanoat o‘yinchilari kichik korxonalarning
muammolarini batafsil tavsiflovchi aralashuv dasturlarini aniqlash va ishlab chiqish
uchun birlikni bloklaydilar. Mavjud o‘quv mashg'ulotlari, stajirovkalar va shogirdlik
dasturlarini moslashtirish siyosatchilar kichik biznesdagi iqtidorlar bo‘shlig'ini
bartaraf etish va ularning iqtidorlar bazasini rivojlantirish uchun tanlashlari kerak
bo‘lgan asosiy strategiyalardan biridir. Boshqa tomondan, hukumat texnologiyani
o‘zlashtirish va raqamli savodxonlik tashabbuslariga sarmoya kiritish siyosatini
yaratish orqali avtomatlashtirishni rag'batlantirishi mumkin, bu esa pirovardida kichik
biznesga o‘z biznesida mahsuldorlik, samaradorlik va raqobatbardoshlikni oshirish
uchun texnologiya kuchidan foydalanish imkoniyatini beradi.
Tahlil ma’lumotlaridan kelib chiqqan xolda shuni ko‘rish mumkinki, kichik
biznes subyektlari yirik biznesga transformatsiya qilish jarayonida bir necha
to’siqlarga uchrashishlari mumkin. Bunda to’siqlar ichida moliyaviy yetishmovchilik
eng ko‘p uchraydigan muammolardan biridir. Korxonalar ma’lum bir o’sishni qayd
etgandan so’ng ularning oldida ikki yo’l- o’sishda davom etish yoki to’xtash tanlovi
mavjud bo’ladi. Bunday holatda ularning o’sishda davom etishlari yoki
diversifikatsiya jarayonlariga kirishlari uchun yetarli kapitalning mavjud emasligi
asosiy turg’unlik holatining sabablaridan biri bo’lib qolaveradi. Olimlar yoki biznes
vakillari bunday muammolarni hal qilish uchun turli tavfsiyalar taklif qilishadi.
Masalan, bank kreditlarini jalb qilish, operatsion xarajatlarni qisqartirish, yangi
ta’minot zanjirlarini izlab topish va boshqalarni taklif qilishadi. Lekin har doim ham
moliyaviy tashkilotlardan yuqori foizli kreditlarni jalb qilish biznes ko’lamini
kengashtirish emas balki biznes uchun undanda katta moliyaviy xatarlarga boshlashi
mumkinligi to’g’risida yetarlicha tadqiq etishmaydi. Bundan tashqari, sherikchilik
munosabatlari orqali qarz mablag’larini olish, bugungi kunda, mamlakatimizda
kichik biznes egalari uchun kelgusidagi xatarlarni vujudga keltirimoqda. Sherikchilik
munosabatlarida og’zaki kelishuvlar yoki sheriklar o’rtasida me’yoriy-huquqiy
munosabatlar haqida bilimlarning yetishmasligi biznes xamkorlar o’rtasidagi
munosabatning keskinlashuvi, shuningdek, biznesning rivojiga salbiy ta’sir ko’rsatish
holatlariga olib keishi mumkin.
Kapital jalb qilishda hamda sherikchilik munosablarini tartibga solishda
qimmatli qog‘ozlar bozoriga kirish har qanday kichik biznes uchun muhim bosqich
bo‘lib, kapitalga o’zlashtirish, oshkoralikni ta’minlash va rivojlanish imkoniyatlarini
ta’minlaydi. Bugungi kun iqtisodiyoti barcha biznes turlarining qimmatli qog‘ozlar
bozorida faol bo‘lishga, undagi imkoniyatlardan foydalangan xolda yirik biznesga
aylanishga undamoqda. Chunki, qimmatli qog’ozlar bozorida faol ishtirok etish
korxonaning o’z brendini shakllantirish orqali bozorga tanitishga, qo‘shimcha
investitsiyalar jalb qilishga va biznesni kengaytirish uchun sharoit yaratadi. Quyida
309
MENEJMENT VA MARKETING
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 7-SON
WWW.INFOCOM.UZ
kichik biznes tashkilotlarining qimmatli qog’ozlar bozoriga kirish jarayoni
tasvirlangan (rasm).
Ushbu rasmda tasvirlangan model ko’p bosqichli bo‘lib, uni amalga oshirish,
albatta, oson bo‘lmaydi, tayyorgarlik va malakali mutaxassislarning yordamini talab
qiladigan turli jarayonlardan iborat.
1-rasm. Kichik biznes subyektlarining qimmatli qog‘ozlar bozoriga kirish
jarayoni
Bu jarayondagi birinchi qadam tayyorgarlikdir. Ushbu bosqichda biznes
o'zining moliyaviy holati va bozordagi mavqei va o'sish potentsialiga asoslanib,
ro'yxatga olish qobiliyatini baholagan holda, biznesni ro'yxatga olish potentsialini
hisoblashi kerak. Bu mavjud moliyaviy hisobotlarning haqiqiyligi va ishonchliligini
tasdiqlash va kafolatlash uchun aniq va konstruktiv moliyaviy tekshiruvlarni
o'tkazishni talab qilishi mumkin. Biroq, yuqoridagi jarayonni samarali amalga
oshriish uchun quyidagi bosqichlarni bajarish kerak va cheklovlar mavjudligi yoki
2
Muallif tomonidan yaratildi
Dastlabki baholash
1.
Moliyaviy auditni
o'tkazish
2.
Huquqiy va me’yoriy
baholash
3.
Strategik rejalashtirish
Bozorni tanlash
1.
Bozor talablarini
o‘rganish
2.
Tegishli fond bozorini
tanlash
3.
Jamoa tuzish
Baholash xizmatini
yollash
1.
Baholash xizmatini
yollash
2.
Ichki va tashqi
baholashni tashkil qilish
IPO marketingi
1.
Taqdimot va
ko‘rgazmalar tashkil qilish
2.
IPO narxini belgilash
3.
Sotishni tashkil qilish
Ro‘yxatdan o‘tish
1.
Ro‘yxatdan o‘tish uchun
xujjatlari kapital bozorini
rivojlantirish
departamentiga yuborish
2.
Ruxsatnoma olish
IPOga
tayyorgarlik
1.
Prospekt tuzish
2.
Ichki boshqaruvni
takomillashtirish
3.
Moliyaviy hisobotlarni
tayyorlash
Dastlabki baholash
1.
Qimmatli qog‘ozlarni
taqsimlash
2.
Birjada listing qilish
3.
Savdoning boshlanishi
Nazorat
1.
Oshkoralik
majburiyatlarini bajarish
2.
Hisobot va muvofiqlik
3.
Investorlar bilan
aloqalarni boshqarish
310
MENEJMENT VA MARKETING
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 7-SON
WWW.INFOCOM.UZ
yo'qligini aniqlash uchun huquqiy hamda me'yoriy tahlildan o'tishni o'z ichiga oladi.
Rejalashtirish jarayoni ham dolzarb hisoblanib, IPO jarayoniga erishish uchun zarur
maqsadlarni o'z ichiga olgan yo'nalish jamlanmasidir. Vazifalar orasida eng
muhimlaridan biri ichki boshqaruvni takomillashtirish va moliyaviy hisobotlarni
ishlab chiqish uchun ma'muriy tayyorgarlik holatidir.
Dastlabki tayyorgarlik amalga oshirilgandan so'ng, qimmatli qog’ozlar
bozoriga kirish uchun to’gri metodni tanlash muhim vazifa hisoblanadi. Bu jarayonda
IPO, ya'ni odatda listingning (qimmatli qog‘ozlar bozoriga kirish) oddiy usuli yoki
to’g’ridan-to’g’ri listing hisoblanadi. IPO - bu kompaniyaning o'z aksiya yoki
obligatsiyalarini ommaga qanday taqdim etishi, to'g'ridan-to'g'ri listing esa ma'lum bir
qimmatli qog'ozga ega bo'lgan oddiy shaxs uni osongina sotishi mumkin bo'lgan
usuldir. Muayyan birja uchun qo'llaniladigan listing qoidalarini tushunish juda
muhim bo'lib, bu jarayonni osonlashtirish uchun xizmat qiladi.
Jarayonning yana bir muhim omili - bu tashkilotning maqsadini amalga
oshirishga qodir bo'lgan va uning rivojlanishi uchun innovatsion strategiyalarni
yaratishga salohiyati bo'lgan jamoani yaratishdir. Ushbu jarayonda, odatda
investitsiya bankiga yoki baholash agentligiga murojaat qilishi kerak, ular
kompaniyaga IPO o'tkazishda yordam berishi va maslahat berishi lozim bo‘ladi.
Baholash agentligi IPO uchun tegishli narxlarni aniqlash va uni kerakli investorlarga
taqdim etish orqali marketing bo'yicha tadqiqotlar olib borish vazifasi yuklatiladi.
Bundan tashqari, biznes baholash agentligi IPOda huquqiy mas'uliyatni, masalan,
prospektni tayyorlash va qonunlar va qoidalarga rioya qilish uchun yuridik guruhni
shakllantirishi kerak. Shu sababli, biznesda ichki IPO guruhini shakllantirish uning
ishtirok etayotgan jarayonni samarali boshqarishini ta'minlash uchun ham muhimdir.
Jamoatchilik bilan aloqalar firmasini yollash, shuningdek, ommaviy axborot
vositalari bilan o'zaro munosabatlarni boshqarishda yordam berish orqali
kompaniyaning jamiyatga ijobiy imidjini saqlab qolish uchun foydali bo'lishi
mumkin.
IPO chiqarishdagi qiyinchiliklar kutilayotgan reglament butun IPO jarayoni
uchun markaziy o'rin tutadi va bu omil ko'pchilik korxonalar uchun qiyin bo'lishi
mumkin. Kichik biznes subyekti hujjatlashtirilishi ishlarini nazorat qilishi zarur va bu
qimmatli qog‘oz taklifi uchun ro'yxatga olish bayonotini nazorat qiluvchi organlarga,
masalan, kapital bozorini rivojlantirish departamentiga topshiriladi. Ushbu hisobotda
biznes haqida tushunarli ma'lumotlar, shuningdek, savdo daromadlari, xarajatlari,
zararlari yoki foydalari va korxonaga sarmoya kiritish bilan bog’liq boshqa potentsial
tahdidlar aks ettiriladi. Bular biznesdan tartibga soluvchi organlarga ro'yxatdan o'tish
to'g'risidagi bayonot yozishni va topshirishni talab qiladi, bu ko'rib chiqiladi va
xulosa beriladi. Ushbu bosqich faqat tegishli qonunchilik va me'yoriy-huquqiy
311
MENEJMENT VA MARKETING
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 7-SON
WWW.INFOCOM.UZ
bazaga muvofiqligini tasdiqlash uchun biznes, yuridik bo'lim va nazorat qiluvchi
organlar bilan kelishilgan holda ishlab chiqiladi.
IPOni ilgari surish investorlarning qiziqishini oshirish va qimmatli qog’ozlarni
umumiy rag'batlantirishning muhim jarayonidir. Bunga oldindan baholash agentligi
marketing hujjatlarini tayyorlash, istiqbolli investorlarning dastlabki qiziqishlarini
olish uchun ko’rgazmalar o’tkazish vazifalari kiradi. IPO narxini belgilash juda qiyin
vazifadir, chunki bir tomondan, narx boshqa tomondan ko'tarilishi kerak bo'lgan
umumiy kapitalni maksimal darajada oshirishga yordam beradigan tarzda belgilanishi
kerak, narx o'rtacha daromad keltirishi uchun yetarli darajada oqilona bo'lishi kerak.
IPO jarayonining yakuniy bosqichlari aktsiyalarning birjadagi haqiqiy savdosi
bilan belgilanadi. IPO paytida korxona aksiyalar sotiladigan va aholiga qayta
taqsimlanadigan narxni belgilaydi va korxona fond birjalarida sotiladigan aktsiyalarni
taqdim etadi. Ushbu rivojlanish juda o'ziga xos xususiyatga ega bo'lib,
kompaniyaning operatsion maqomini o'zgartiradi.
Biroq, kompaniyaning vazifalari IPO chiqqanida to'xtamaydi va u jarayonni
yana bir bor yangi kuch bilan boshlaydi. Binobarin, IPOdan keyingi muvofiqlik
kompaniyalarning qonuniy va tartibga soluvchi majburiyatlarini bajarishini
ta'minlashning uzluksiz jarayonini anglatadi. Bunda kompaniya bozorga doimiy
ravishda oshkor qilish va shu bilan birga investorlarga tegishli ma'lumotlarni
yetkazish jarayonini ishlab chiqishi kerak. Investorlar bilan munosabatlarni
boshqarish investorlarning tashkilotga bo'lgan ishonchini saqlab qolish va oshirish,
shuningdek, uning uzoq muddatli maqsadlariga erishishga hissa qo'shish uchun juda
muhimdir.
Shuni ta’kidlash mumkinki, kichik biznesni fond bozorida sektorlarga bo‘lish
qiyin jarayon bo‘lib, uni puxta rejalashtirish, tegishli qarorlar qabul qilish va
mutaxassislar bilan zarur maslahatlar berish zarur. Shunday qilib, bozorni tahlil qilish
va kompaniyani tanlash kabi IPO oldidan bosqichlardan tortib, marketing, tegishli
roziliklarni olish va IPOdan keyingi qonuniy muvofiqlikgacha, har bir bosqich
kompaniyaning IPO muvaffaqiyati uchun juda muhimdir.
XULOSA A TAKLIFLAR
Keyingi yillarda bu borada O‘zbekiston iqtisodiyotida sezilarli o‘zgarishlar
ro‘y berdi, bu iqtisodiyotning tarkibiy elementlaridan biri bo‘lgan fond bozorini
rivojlantirishga alohida e’tibor qaratilmoqda. Fond birjasi mamlakatimiz
iqtisodiyotining barqaror va shaffof o‘sishiga ko‘maklashuvchi muhim institutdir.
Biroq hozir sa'y-harakatlar, birinchi navbatda, qonunchilikni isloh qilishga
qaratilmoqda. Fond birjasini qamrab oluvchi huquqiy normalar muntazam ravishda
o'rganilib, qayta ko'rib chiqiladi. Bu investorning himoyasi bilan bozor shaffofligi va
ishonchliligini saqlashi bilan bog‘liqdir. Yangi qonun va qoidalar qimmatli qog‘ozlar
312
MENEJMENT VA MARKETING
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 7-SON
WWW.INFOCOM.UZ
bozorini takomillashtirish, investorlarni himoya qilish va korporativ boshqaruvni
yuksaltirishga qaratilgan.
Kichik biznesning kengayishi barqaror va ijtimoiy o‘sish maqsadiga erishish
uchun bor kuchini sarflayotgan iqtisodlarga ham salbiy tasir, ham foyda keltirishi
mumkin. Hukumat ishbilarmonlar duch keladigan keng ko‘lamli to‘siqlarni tan olish,
ularga zarur qulayliklar yaratish, shuningdek, tadbirkorlarning o‘z biznes orzularini
ro‘yobga chiqarishi uchun imkoniyatlar yaratish vazifasini bajaradi. Bunda
iqtisodiyot farovonlikni ta’minlash uchun iqtisodiyotni olg‘a siljitayotgan
tadbirkorlarning to‘liq salohiyatini ko‘rishi mumkin.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1.
A.Y.Abdullayev. Kichik biznes va xususiy tadbirkorlikning hududiy
muammolari, qo‘llab-quvvatlash usullari va yechimlari. 2023.
Бюллетень науки и
практики
.
2.
Tojiyeva, M. M. (2023). KICHIK BIZNESNI RIVOJLANTIRISHNING
MAMLAKAT IJTIMOIY-IQTISODIY HAYOTIDAGI AHAMIYATI. QO‘QON
UNIVERSITETI XABARNOMASI, 9, 126-130.
3.
Xursanaliyev, B. (2024). KICHIK BIZNES VA XUSUSIY
TADBIRKORLIKNI DAVLAT TOMONIDAN QO‘LLAB-QUVVATLANISHIDA
XORIJIY TAJRIBA. QO‘QON UNIVERSITETI XABARNOMASI, 10, 21-24.
4.
Baxtiyorovna, U. O. (2024). KICHIK BIZNESNI RIVOJLANTIRISH
QAMBAGʻALLIKNI QISQARTIRISH YULI. JOURNAL OF INNOVATIONS IN
SCIENTIFIC AND EDUCATIONAL RESEARCH, 7(2), 171-176.
5.
Xursanaliyev, B. (2023). Kichik va yirik biznesni boshqarishning ilgʻor
xorijiy tajribalari. Qo‘qon universiteti xabarnomasi, 7, 28-30.
6.
7.
Tarifi, N. (2024). The Role of Sustainability and Innovation in Small
Business Transformation in Saudi Arabia. American Journal of Industrial and
Business Management, 14(4), 492-509.
8.
Joel, O. T., & Oguanobi, V. U. (2024). Navigating business transformation
and strategic decision-making in multinational energy corporations with geodata.
International Journal of Applied Research in Social Sciences, 6(5), 801-818.
9.
Aharoni, Y. (2024). The role of small firms in an interdependent world. In
Standing on the Shoulders of International Business Giants (pp. 237-261).
10.
Joel, O. S., Oyewole, A. T., Odunaiya, O. G., & Soyombo, O. T. (2024).
The impact of digital transformation on business development strategies: Trends,
challenges, and opportunities analyzed. World Journal of Advanced Research and
Reviews, 21(3), 617-624.
313
MENEJMENT VA MARKETING
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 7-SON
WWW.INFOCOM.UZ
11.
Mandviwalla, M., & Flanagan, R. (2021). Small business digital
transformation in the context of the pandemic. European Journal of Information
Systems, 30(4), 359-375.
12.
Foresight, innovation strategies, and technological guideline for turning a
small business into a corporation. Boburmirzo Khursanaliyev, Dilyorjon Solidjonov.
E3S Web Conf. 538 02015 (2024) DOI: 10.1051/e3sconf/202453802015
