326
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 9-SON
WWW.INFOCOM.UZ
O‘ZBEKISTON OZIQ-OVQAT BOZORINI RIVOJLANTIRISHNING
DOLZARB MUAMMOLARI
Daminova O‘g‘iloy Mirzaqul qizi
TDIU doktoranti
daminovaogiloy@gmail.com
Annotatsiya:
Ushbu maqolada oziq-ovqat mahsulotlari bozorining mamlakat
iqtisodiyotidagi o‘rni, oziq-ovqat mahsulotlari bozorini rivojlantirishdagi asosiy
muammolar, oziq-ovqat mahsulotlari bozorining asosiy ta’minotchisi hisoblangan
qishloq xo‘jaligi bozorlari, oziq-ovqat mahsulotlari bozorining asosiy elementlari va
ularning asosiy ko‘rsatkichlari haqida ma’lumot berilgan. Shuningdek, O‘zbekiston
oziq-ovqat bozorining ta’minlanish darajsi va uni rivojlantirish yo‘llari borasida fikrlar
keltirilgan.
Kalit so‘zlar:
oziq-ovqat bozori muammolari, oziq-ovqat narxlarining
o‘zgarish darajasi, oziq-ovqat eksporti va importi, tartibga solish usullari, oziq-ovqat
mahsulotlari bozorini rivojlantirish vositalari.
АКТУАЛЬНЫЕ ПРОБЛЕМЫ РАЗВИТИЯ ПРОДОВОЛЬСТВЕННОГО
РЫНКА В УЗБЕКИСТАНЕ
Даминова
Угилой
Мирзакул
кизи
Докторант ТГЭУ
daminovaogiloy@gmail.com
Аннотация:
В данной статье рассмотрены роль продовольственного
рынка в экономике страны, основные проблемы развития продовольственного
рынка, сельскохозяйственные рынки, являющиеся основными поставщиками
продовольственного рынка, основные элементы продовольственного рынка и их
основное видение. обсуждаются сведения о показателях. Также имеются мнения
об уровне обеспеченности продовольственного рынка Узбекистана и путях его
развития.
Ключевые слова:
проблемы продовольственного рынка, изменение цен на
продовольствие, экспорт и импорт продовольствия, методы регулирования,
инструменты развития продовольственного рынка.
327
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 9-SON
WWW.INFOCOM.UZ
CHALLENGING PROBLEMS OF THE DEVELOPMENT OF THE FOOD
MARKET IN UZBEKISTAN
Daminova Ugiloy Mirzakul kizi
Doctoral student of TSUI
daminovaogiloy@gmail.com
Abstract:
In this article, the role of the food market in the country's economy,
the main problems in the development of the food market, the agricultural markets that
are the main suppliers of the food market, the main elements of the food market and
their main vision are discussed. information about the indicators is given. There are
also opinions on the level of supply of the food market of Uzbekistan and ways of its
development.
Keywords:
problems of the food market, changes in food prices, export and
import of food, regulation methods, tools for developing the food market.
KIRISH
Jahonda kuzatilayotgan oziq-
ovqat mahsulotlari yеtishmovchiligini bartaraf
etish va oziq-ovqat xavfsizligini ta’minlash har bir davlatning asosiy hamda strategik
vazifasi bo‘
lib, uning optimal yеchimi oziq
-ovqat sanoati tarmog‘ini, jumladan
qishloq xo‘jaligini barqaror rivojlantirish hisoblanadi. Oziq-ovqat sanoatining
rivojlanishi nafaqat aholini oziq-ovqat mahsulotlari bilan ta’minlash, balki, yuqori
daromad keltiruvchi tarmoq hamda bandlikni oshirishda ham muhim hisoblanadi.
Xususan, oziq-ovqat mahsulotlari bozoridan Xitoy 1630 mlrd., AQSH 1011 mlrd. va
Italiya 201,7 mlrd. AQSH dollari miqdorida daromad ko‘rgan bo‘lsa, Germaniyaning
faqatgina qadoqlangan oziq-ovqat mahsulotlari savdo aylanmasi 114,9 mlrd. AQSH
dollarini tashkil etadi. Shuningdek, Kanadada 7,6 mln. va Rossiyada 2 mln. nafardan
ortiq aholi oziq-ozqat sanoati tarmoqlarida band.
Bugungi kunga kelib, O‘zbekistonda ham aholini oziq-ovqat mahsulotlari bilan
ta’minlash dolzarb masalalardan biri bo‘lib, 2023-yilda respublika bo‘yicha sanoat
asosida 65174,7 mlrd. so‘m oziq-ovqat mahsulotlari va 17968,3 mlrd. so‘m ichimliklar
ishlab chiqarilgan, shuningdek 404648,6 mlrd. so‘m qishloq xo‘jaligi mahsulotlari
yеtishtirilgan b
o‘lsada, shu davrda 1962,4 mlrd. so‘m oziq-ovqat mahsulotlarini import
qilinib, 4141,8 mlrd. so‘m oziq-ovqat mahsulotlari eksport qilingan. Ushbu raqamlar
mamlakatimizda oziq-ovqat sanoatini yanada rivojlantirib, oziq-ovqat mahsulotlarini
eksport qiluvchi yirik eksportyor davlatlar qatoriga qo‘shilish orqali oziq-ovqat
sanoatini daromadli tarmoqqa aylantirish hamda mamlakat iqtisodiyotiga shu orqali
qo‘shimcha investitsiya kiritish mumkin.
328
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 9-SON
WWW.INFOCOM.UZ
Hozirgi davrda mamlakatimizda oziq-
ovqat mahsulotlarini yеtishtirish va qayta
ishlash hajmini oshirish hamda tayyor mahsulotlar eksportini kengaytirish
yo‘nalishlari bo‘yicha jadal islohotlar amalga oshirilmoqda. Xususan, O‘zbekiston
Respublikasi Prezidentining 2023-yil 11-sentabrdagi PF-158-son farmoni bilan
«O‘zbekiston - 2023» strategiyasi qabul qilingan
. Unda oziq-ovqat mahsulotlarini
qayta ishlash, sanoatda ishlab chiqariladigan texnologik mahsulotlar ulushini 25
foizdan 32
foizga yеtkazish, qayta ishlash sanoatida mehnat unumdorligini 2 barobar
oshirish, qishloq xo‘jaligi mahsulotlarini qayta ishlash ko‘rsatkichining 25 foizdan
yuqori bo‘lishini ta’minlash kabi muhim vazifalar belgilab berilgan. Yuqoridagi
vazifalar ijrosini ta’minlash, shuningdek oziq-ovqat sanoatini tashkiliy-iqtisodiy
rivojlantirish bo‘yicha ilmiy tadqiqotlarni olib borishni taqozo etadi va tadqiqot
mavzusining dolzarbligini belgilaydi.
ADABIYOTLAR TAHLILI
Oziq-ovqat mahsulotlari bozori “bozor” toifasining ajralmas qismi bo‘lib,
bozorning mohiyatini tashkil etuvchi ko‘plab ijtimoiy-iqtisodiy hodisalarga xos
xususiyat va aloqalarga ega. Shuningdek u iste’mol tovarlari bozori bo‘lib, bozorning
ushbu turiga xos bo‘lgan va uni boshqalardan ajratib turadigan o‘ziga xos
xususiyatlarga ega. Yangi iqtisodiy sharoitlarda oziq-ovqat mahsulotlari bozorining
rivojlanish qonuniyatlarini asoslash, uning mohiyati, vazifalari, tarkibiy elementlarini
va oziq-ovqat mahsulotlari bozorini tartibga solish mexanizmlari, uning roli va ijtimoiy
bozor iqtisodiyotidagi o‘rnini aniq tushunishni talab qiladi. Oziq-ovqat mahsulotlari
bozori insoniyat tarixiy taraqqiyotining muhim omili bo‘lib, xorijiy va mamlakatimiz
olimlarining ilmiy tadqiqotlarida turlicha talqin etilgan.
Xususan, L.A. Leontiev va D.V. Shpakovskiylar oziq-ovqat bozoriga quyidagi
ta’rifni bergan: “Oziq-ovqat bozori – bu qishloq xo‘jaligi ishlab chiqaruvchilarining
ayirboshlash sohasidagi ijtimoiy-iqtisodiy munosabatlari yig‘indisi bo‘lib, ular orqali
qishloq xo‘jaligi mahsulotlarini sotish va sotib olish amalga oshiriladi”.
Pyankova K.V. va Yasreva Ye.Alar esa, “oziq-ovqat mahsulotlari bozorini,
qishloq xoʻjaligi mahsulotlari, xomashyo va oziq
-ovqat mahsulotlarini, shu jumladan,
talab, taklif va narxlarni tashkil etuvchi agrooziq-
ovqat majmui va savdo tarmogʻining
xoʻjalik yurituvchi subyektlarini ishlab chiqarish, muomalaga chiqarish va taqsimlash
boʻyicha iqtisodiy munosabatlar tizimi”,
- deb ta’riflaydi.
Novoselov A.S. oziq-ovqat bozorini rivojlangan tovar-pul munosabatlari asosida
aholining oziq-ovqat mahsulotlariga bo‘lgan ehtiyojlarini minimal taqsimlash
xarajatlari bilan qondirishni ta’minlaydigan muomala sohasi sifatida belgilaydi
Bizning fikrimizcha, bu formula ham o‘zining butun mohiyatini y
еtarlicha o
chib bera
1
https://lex.uz/docs/-6600413
2
Новоселов, А.С. Регионалный потребителский
рынок. Проблемы теории и практики / А.С. Новоселов / Отв. ред.
В.В. Кулешов.
-
Новосибирск: Сибирское соглашение, 2002.
-
364 с.
329
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 9-SON
WWW.INFOCOM.UZ
olmaydi, chunki u bozorning faqat infratuzilmaviy komponentini aks ettiradi.
Goncharov V.D. va Zinina L.I. oziq-ovqat bozorini oziq-ovqat xomashyosi va oziq-
ovqat mahsulotlarini ishlab chiqarish, taqsimlash, almashish va iste’mol qilishni
qamrab oluvchi iqtisodiyotning tarkibiy qismi sifatida belgilaydilar
.
Oziq-ovqat mahsulotlari bozori - mavjud resurslardan foydalangan holda
iste’molchilarni oziq-ovqat mahsulotlariga, qishloq xo‘jaligida qayta ishlash
korxonalarini esa xom ashyoga bo‘lgan ehtiyojlarini qondiradigan, sotuvchilar va
xaridorlarning o‘zaro munosabatlarini, narx darajasini, talab va taklif nisbatini,
aholining turli ijtimoiy guruhlari o‘rtasidagi oziq-ovqat mahsulotlarini taqsimlashni
belgilaydigan, shuningdek, oziq-ovqat mahsulotlarini ishlab chiqarish, muomalaga
chiqarish va sotish jarayonida rivojlanadigan iqtisodiy munosabatlardir.
METODOLOGIYA
Mazkur tadqiqot ishida mavzuning dolzarbligi, mahalliy va xorijiy mamlakatlar
tadqiqotchi olimlarining oziq-ovqat mahsulotlari bozori mexanizmiga ta’sir etuvchi
omillar va ularning o‘ziga xos xususiyatlari bo‘yicha ilgari surgan nazariyalari hamda
bildirgan fikr mulohazalari o‘rganilgan va tahlil etilgan. Shuningdek, oziq-ovqat
bozorini tartibga solish mexanizmi ishning asosiy maqsadi etib belgilangan. Maqsadga
erishishda oziq-ovqat bozorini rivojlantirish mexanizmiga ta’sir etuvchi omillar
nazariy jihatdan tahlil etilgan, aniqlangan omillar yordamida boshqarish mexanizmi
jarayoni va tizimi ishlab chiqilgan. Tadqiqot ishida induksiya va deduksiya, tizimli va
mantiqiy tahlil hamda iqtisodiy tahlil usullaridan samarali foydalanilgan.
MUHOKAMA VA NATIJALAR
O‘zbekiston oziq-ovqat bozori muhim ahamiyatga ega qishloq xo‘jaligi
mahsulotlarini ishlab chiqaruvchilar va iste’molchilarning iqtisodiy manfaatlarini
muvofiqlashtirishni hamda oziq-ovqat bozorlarini boshqarishning davlat tizimini
o‘zgartirish zarurligini ta’minlaydigan mexanizm hisoblanadi. Bunday sharoitda oziq-
ovqat bozorini tartibga solish usullari va vositalarining samaradorligini oshirish
muammosi ustuvor vazifa bo‘lib qolmoqda.
Mamlakatning oziq-ovqat bozori muammolarini muvaffaqiyatli hal etish milliy
institutsional tizim darajasida bozor jarayonlariga tartibga soluvchi ta’sirni
kuchaytirish yo‘llarini izlashni oldindan belgilab beradi. Shu bilan birga, oziq-ovqat
bozorini iqtisodiy tartibga solish vositalarining butun majmuasidan foydalangan holda
tartibga solish bo‘yicha yangi talablar paydo bo‘lishining asosiy sababi bo‘lgan tashqi
muhitdagi o‘zgarishlarning kuchayishi dinamikasini ham hisobga olish kerak.
3
Гончаров, В.Д. Формирование и функционирование товарных рынков в России / В.Д. Гончаров.
-
М.: Аг
-
рониитэипп
, 2001. -
166 с. Зинина, Л.И. Формирование и развитие молочнопродуктового подкомплекса АПК,
специализированного рынка молока и молочной продукции / Л.И. Зинина.
-
Саранск: Изд
-
во Мордов. ун
-
та, 2001.
-
212 с. и др.
330
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 9-SON
WWW.INFOCOM.UZ
Qishloq xo‘jaligi mahsulotlari va qishloq xo‘jaligi xom ashyosini qayta ishlash
sektorini o‘z ichiga olgan oziq-ovqat bozori iqtisodiyotning turli tarmoqlarining o‘zaro
ta’siri orqali ishlaydi. O‘zbekiston oziq-ovqat bozorini rivojlantirishning dolzarb
muammolari qishloq xo‘jaligi xom ashyosini qayta ishlash iqtisodiyotning turli
tarmoqlarining o‘zaro ta’siri orqali amalga oshiriladi.
Oziq-ovqat bozorining holatini tavsiflash uchun asosiy elementlar: bozor
sharoitlari, infratuzilma va uning subyektlari kontekstida uning holati va
tendensiyalarini aniqlash imkonini beradigan ko‘rsatkichlar tizimidan foydalanish
tavsiya etiladi (1-jadval).
1-jadval
Oziq-ovqat bozori holatini tavsiflovchi ko‘rsatkichlar tizimi
Oziq-ovqat bozori
elementlari
Ko‘rsatkichlar
Bozor konyukturasi
-
umumiy iqtisodiy: yalpi ichki mahsulot hajmi va dinamikasi,
sanoat va qishloq xo‘jaligi ishlab chiqarishi, bandlik darajasi
va dinamikasi, aholining real daromadlari va boshqalar;
-
tashqi, ichki va mintaqalararo tovar aylanmasi ko‘rsatkichlari:
sotish hajmi va dinamikasi, chakana va ulgurji savdo, tashqi va
ichki tashish, qishloq xo‘jaligi xom ashyosi va tayyor mahsulot
eksporti va importi va boshqalar;
-
pul-kredit sohasi ko‘rsatkichlari: valyuta kursi, aksiyalar,
diskont stavkasi, bankrotlik soni va boshqalar;
-
investitsiyalar hajmi;
-
buyurtmalar hajmi;
-
narxlar darajasi va dinamikasi va boshq.
Bozor
infrastrukturasi
-
bozor infratuzilmasi ob'ektlarida savdo operatsiyalari hajmi;
-
birjalar, ulgurji bozorlar, ulgurji do‘konlar, savdo uylari,
yarmarkalar, qishloq bozorlari, chakana savdo do‘konlari va
boshqalar;
-
bozor infratuzilmasidan tashqaridagi savdo operatsiyalari
hajmlari.
Bozor subyektlari
-
xaridorlar tarkibi va tuzilmasi: aholi, qayta ishlash korxonalari,
savdo korxonalari, davlat organlari va boshq.
-
sotuvchilar tarkibi va tuzilmasi: qishloq xo‘jaligi ishlab
chiqaruvchilari, qishloq xo‘jaligi mahsulotlarini qayta
ishlovchilar, oziq-ovqat mahsulotalri sotuvchilari, oziq-ovqat
mashsulotlarini import qiluvchilar va boshq.
Mahalliy oziq-ovqat bozorlarini tartibga solish davlat aralashuvining keng
doiradagi shakllari, usullari va vositalarini qo‘llash orqali amlaga oshiriladi. Bu esa
mamlakatda oziq-ovqat bozorini ijtimoiy yo‘naltirilgan iqtisodiyotga mos keladigan
holatda shakllantirish va qo‘llab-quvvatlash imkonini beradi.
4
Muallif ishlanmasi
331
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 9-SON
WWW.INFOCOM.UZ
Biz mamlakatning oziq-ovqat xavfsizligi holatini va oziq-ovqat bozorini tartibga
solishning asosiy chora-tadbirlarini umume’tirof etilgan mezonlar: mamlakatning
oziq-ovqat bilan o‘zini-o‘zi ta’minlashi, iste’mol darajasi va iste’molchilar uchun oziq-
ovqat mahsulotlarining iqtisodiy mavjudligini tahlil qilish jaryonida o‘rganamiz.
Oziq-ovqat bozorini rivojlantirishning muhim muammolaridan biri aholining
iste’mol talabining o‘sishini cheklovchi omillar: narxlarning ko‘tarilishi va inflyatsiya
darajasidir. Uy xo‘jaliklari daromadlarining o‘sishi oziq-ovqat mahsulotlari va
xizmatlari bozoridagi narxlar o‘zgarishi bilan solishtirganda kamroq harakatchan
diapazonda ekanligi empirik tarzda isbotlangan. Shunday qilib, oziq-ovqat bozorida
narxlarning yillik o‘sishi o‘rtacha 8,8 % ni, aholining ixtiyoriy daromadlarining o‘sishi
esa taxminan 4,6% ni tashkil qiladi.
Shu bilan bir
qatorda, global iqlim oʻzgarishi, suv tanqislashuvi, resurslarining
choʻllashuv tobora darajasining oshishi oziq
-ovqat mahsulotlarining asosiy ishlab
chiqaruvchisi bo‘
lgan dehqonlarimiz va soha olimlari oldiga koʻplab muammolar
еchimini topish masalasini qoʻymoqda. Bu xavflarning oldini olish, tuproq
unumdorligini oshirish, sohani resurs tejaydigan va yuqori unumli yangi texnikalar
bilan uzluksiz taʼminlab borish, rivojlangan davlatlar tajribasi asosida
agrotexnologiyalarni joriy etish, haqiqiy bozor mexanizmlarini joriy qilish orqali
mahsulot ishlab chiqarish hajmlarini oshirish, xizmat koʻrsatish sifatini yaxshilash
hamda y
еtuk bilimga ega mutaxassislar tayyorlash ustuvor vazifalardan boʻlib
qolmoqda. Shuning uchun ham dunyoda sodir boʻlayotgan geosiyosiy
holatlar hamda
tez oʻzgarib borayotgan global iqlim oʻzgarishlarini teran anglab, mamlakatimiz
qiyosiy ustunligi va imkoniyatlarini hisobga olib, ish tutishni davrning oʻzi taqozo
qilmoqda. Ushbu ustuvor vazifani taʼminlashning birdan
-
bir yoʻli bu sohaga i
lm-fan
va innovatsiyalarni keng joriy etishdir.
Mamlakat aholisini mahalliy oziq-ovqat mahsulotlari bilan ta’minlashni
baholashni o‘z ichiga olgan oziq-ovqat xavfsizligining miqdoriy jihati,
globallashuvning hozirgi bosqichida iqtisodiy asoslangan import va eksport tahlili
dolzarb masala hisoblanadi. Bunda quyidagi parametrlar bo‘yicha tadqiqot olib borish
zarur ko‘rinadi: O‘zbekistonda oziq-ovqat va qayta ishlash sanoatining ishlab chiqarish
hajmi, oziq-ovqat mahsulotlarini import va eksport qilish bilan bog‘liq xavflarni tahlil
qilish muhim ahamiyat kasb etadi.
Jumladan, Respublikaning tashqi savdo aylanmasi 2023-yilda 62,6 mlrd. dollar,
shundan eksport 24,4 mlrd.
dollarni tashkil etgan boʻlsa, bu aylanmada qishloq
xoʻjaligi va oziq
-ovqat mahsulotlarining eksporti qariyb 2 mlrd. dollarni yoki umumiy
hajmga nisbatan 8,2 foizni tashkil etdi.
Meva-sabzavot eksporti 2023-yilda 1,5 foizga, 1785,4 ming tonnadan 1761,1
ming tonnaga kamaydi.
G
ilos 58,9 foizga, oʻrik 6,9
-
martaga koʻpaydi. Bunga oʻtgan
yilning yanvar oyida respublikamiz hududiga kirib kelgan anomal sovuq natijasida,
332
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 9-SON
WWW.INFOCOM.UZ
uzum, meva va issiqxonalarda еtishtiriladigan mahsulotlarga kata zarar еtishi sabab
bo‘
ldi. Natijada, uzum eksporti oʻtgan 2022
-yilga nisbatan 55,9 foizga, karam eksporti
19 foizga, shaftoli 1,3 foizga, pomidor 23,8 foizga va quritilgan uzum 18,3 foizga
kamayishi kuzatildi. Aksincha mosh eksporti 28,4 foizga, qovun-tarvuz 7,7 foizga,
quritilgan olxoʻri 45,3 foizga, piyoz 45,5 foizga, gilos 58,9 foizga, oʻrik 6,9
-martaga
koʻpaydi
.
Tad
qiqotlar shuni koʻrsatdiki, mamlakatlar faqat bir nechta yirik
eksportchilardan iborat boʻlgan oziq
-
ovqat savdo tarmogʻidagi uzilishlarga
chidamliligi past darajada. Oxirgi 2 yillik savdo aylanmasida Oʻzbekiston ham bundan
mustasno boʻla olmadi va import h
ajmi eksportga nisbatan sezilarli darajada oshdi.
Xususan, eksport hajmi 105,7 foizga oʻsgan boʻlsa, import hajmi esa 121 foizga ortgan.
Umumiy oziq-ovqat mahsulotlari va ularning xom-ashyolari importi 3 812,1
mln. dollarni yoki 109,8 foizni tashkil etdi. Jumladan, donli ekinlar 937,9 mln. dollar
(112,4%), un va un mahsulotlari 277,8 mln. dollar (122,2%), shakar, xom-ashyosi va
undan tayyorlangan mahsulotlar 770,1 mln. dollar (12,4%), kofe, choy mahsulotlari
110,2 mln. dollar (131,3%), go‘sht va go‘sht mahsulotlari 354,4 mln. dollar (110,9%),
sabzavot va mevalar 269,2 mln. dollar (120,0%), sut mahsulotlari 123,3 mln. dollar
(133,4%), har xil oziq-ovqat 148,2 mln. dollar (50,3%) va ichimliklar 171,8 mln. dollar
(135,7%), o‘simlik yog‘lari 448,6 mln. dollar (80,7%) mahsulotlar import bo‘lgan
.
Oziq-ovqat ta’minotining deyarli doimiy beqarorligi Maltusning hosildorlikning
pasayib borishi nazariyasi yoki qishloq xo‘jaligining tabiiy sharoitlar bilan
chambarchas bog‘
liqligi, agrar sektorning еtarli darajada rivojlanmaganligi bilangina
emas, balki ayrim davlatlarning iqtisodiy taraqqiyoti darajasi hamda aholi asosiy
qismining qashshoqligi sababli jahon bozori narxlari bo‘yicha oziq-ovqat sotib olishga
qurbi еtmasligi
ham muhim sabab ekanligiga e’tibor qaratish zarurligini ko‘rsatdi.
Oziq-ovqat amhsulotlari bozorining mavjudligi oziq-ovqat xavfsizligi sohasida
vaziyat qay darajada ekanligiga baho beruvchi umumlashtiruvchi ko‘rsatkichni uch
asosiy mezonlar bo‘yicha aniqlashimiz mumkin:
- eng zarur qishloq xo‘jalik mahsulotlari (non va non mahsulotlari, kartoshka,
sabzavot, sut va sut mahsulotlari, tuxum, go‘sht) tibbiy normativlariga ko‘ra iste’mol
qilish darajasi;
- iste’molning mamlakatning o‘zida ishlab chiqarilgan asosiy mahsulotlar bilan
ta’minlanganlik darajasi;
- oziq-ovqat mahsulotlari importi, eksporti darajasi.
Mamlakatimiz oziq-ovqat xavfsizligining asosiy tayanchi bo‘lgan qishloq
xo‘jaligi mahsulotlari ishlab chiqarish hajmini oshirishga katta e’tibor qaratilmoqda.
5
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti huzuridagi Statistika agentligi ma’lumotlari
6
O‘zbekiston Respublikasi Iqtisodiyot va moliya vazirligi huzuridagi Bojxona qo‘mitasi sayti ma’lumotlari
333
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 9-SON
WWW.INFOCOM.UZ
Xususan, ekin maydonlari tarkibini optimallashtirish, mahsulot ishlab
chiqarishga yangi va ilg‘or texnologiyalarni joriy etish, yuqori unumli va samarali
texnikalar parkini kengaytirish, ekin navlari va chorva mollari zotini yaxshilash,
urug‘chilik-seleksiya ishlarini tubdan yaxshilash borasida keng qamrovli, shu bilan
birga puxta o‘ylangan ishlar amalga oshirildi.
Respublikada o‘tkazilayotgan iqtisodiy islohotlarning hozirgi bosqichida
tarkibiy o‘zgarishlar siyosati:
- mamlakat iqtisodiyotining diversifikatsiyalashuv darajasini ko‘tarish, ya’ni
ishlab chiqarilayotgan tovarlar va xizmatlar nomenklaturasini kengaytirish, YaIM,
eksport kabi ko‘rsatkichlarda alohida tarmoq mahsuloti yoki mahsulot guruhining
ustunlik qilishiga barham berish;
- tashqi bozorlardagi kon’yunktura o‘zgarishlariga kam ta’sirchan bo‘lgan
tarmoqlar va sohalarning YaIM va bandlikdagi ulushining yuqori bo‘lishini ta’minlash;
- tayyor mahsulot ishlab chiqaruvchi, shuningdek eksport qiluvchi korxona va
tarmoqlarning xom ashyo va butlovchi qismlar bilan ta’minlanishida mahalliy
korxonalar ulushining ustunligiga erishish;
- yuqori texnologiyalar va zamonaviy texnika bilan bilan qurollangan, arzon va
sifatli, tashqi bozorda bemalol raqobatga kirisha oladigan sanoat tarmoqlarining sanoat
ishlab chiqarishi ko‘rsatkichlaridagi ulushini oshirish;
- kon’yunktura o‘zgarishlariga tez moslashuvchan, kapital sig‘imi past bo‘lgan
soha va tarmoqlarning yalpi iqtisodiy ko‘rsatkichlardagi salmog‘ini oshirishga erishish
yo‘nalishlarida olib borilmoqda.
Iqtisodiyotning tarkibiy tuzilishini takomillashtirib borish, chuqur qayta
ishlangan, tayyor, qo‘shilgan qiymat hissasi yuqori bo‘lgan mahsulot ishlab
chiqaruvchi tarmoqlarni jadal rivojlantirish va ularning YaIM hamda mamlakat
eksportidagi ulushini ko‘paytirish muhim ahamiyatga ega.
Shuningdek, mamlakat aholisini oziq-ovqat mahsulotlari bilan ta’minlashda
oziq-ovqat mahsulotlarini qayta ishlash tizimi hamda raqobatbardoshlikni
rivojlantirish dolzarb ahamiyat kasb etadi.
Rivojlangan bozor infratuzilmasi yo‘qligi, ishlab chiqarish tannarxining
yuqoriligi, ishlab chiqarilayotgan mahsulotlarning talab qilinadigan standartlarga mos
kelmasligi oziq-ovqat bozoriga salbiy ta’sir ko‘rsatmoqda.
Shunga qaramasdan, Respublika oziq-ovqat bozorlarida so‘nggi yillarda ijobiy
rivojlanish dinamikasi kuzatildi, uning holati deyarli barcha asosiy turdagi mahsulotlar
uchun barqaror bo‘lib kelmoqda. Respublikaning oziq-ovqat bozori to‘yinganligi,
jismoniy taqchillikning yo‘qligi, oziq-ovqat bozorida yuqori raqobat, aholi talabining
ortishi, chakana savdo aylanmasining o‘sishi bilan ajralib turdi.
334
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 9-SON
WWW.INFOCOM.UZ
XULOSA VA TAKLIFLAR
Shunday qilib, mamlakatning oziq-ovqat bozori mintaqa iqtisodiyoti tarkibida
muhim element hisoblanadi. Uning yordami bilan aholining asosiy ehtiyojlaridan biri
amalga oshiriladi va bu mintaqaviy rivojlanish uchun rag‘bat bo‘lishi mumkin. Har
qanday davlatda oziq-ovqat mahsulotlari bozorining rivojlanishi, uning faoliyati
barqarorligi, aholi uchun mahsulotlar mavjudligi, organik va fermer xo‘jaliklarining
mahsulotlari taklifi bilan ta’minlash mamlakat ijtimoiy va iqtisodiy siyosatining
muhim vazifalari hisoblanadi. Bularga erishish esa, mamlakat aholisining hayot sifatini
oshirishga, tadbirkorlikni rivojlantirish va yangi ish o‘rinlarini yaratish orqali
viloyatning ijtimoiy faol va mehnatga layoqatli aholisini ish bilan ta’minlashga,
investorlarni jalb qilishga o‘zining ijobiy ta’sirini ko‘rsatadi. Buning natijasida
mamlakatning ijtimoiy-iqtisodiy siyosati ko‘rsatkichlari yaxshilanadi va bu uning
raqobatbardoshlik darajasini oshiradi. Bu esa, oziq-ovqat mahsulotlari bozorini
rivojlantirish muhimligini va raqobatbardoshlikni baholash omillari tizimida mamlakat
oziq-ovqat mahsulotlari bozorining rivojlanish ko‘rsatkichlarini hisobga olish
zaruratini ta’kidlaydi.
Umuman olganda, oziq-ovqat mahsulotlari bozori iqtisodiy makonning bir
shakli sifatida bir-biri bilan, shuningdek, tashqi muhit bilan o‘zaro aloqada bo‘lishi
mumkin bo‘lgan ichki ierarxiyaga ega bo‘lgan xususiyatlar majmuasining mavjudligi
bilan tavsiflanadi va uni o‘rganishga tizimli yondashuvni talab qiladi. Oziq-ovqat
mahsulotlari bozori murakkab tuzilma bo‘lganligi sababli, tabiiyki, uning shakllanish
mexanizmi ham o‘ziga xos xususiyatlarga ega.
Oziq-ovqat mahsulotlari bozori har qanday mamlakatning sanoat bozorlari
tizimidagi markaziy o‘rinlardan birini egallaydi. Oziq-ovqat bozorini rivojlantirish
strategiyasi ikki yo‘nalishli vazifani hal qilishi kerak: bir tomondan, qishloq aholisi
uchun yuqori turmush darajasini va qulay yashash muhitini ta’minlash, boshqa
tomondan oziq-ovqat xavfsizligiga erishish.
Tadqiqot natijalarini sarhisob qilsak, O‘zbekiston oziq-ovqat bozorining
dinamik ishlashini ta’minlash uchun davlat darajasida quyidagi asosiy yo‘nalishlarda
amalga oshirilgan bir qator tizimli chora-tadbirlarni amalga oshirish zarurligini
ta’kidlashimiz mumkin:
1) O‘zbekiston ichki oziq-ovqat bozorini past sifatli mahsulotlarning kirib
kelishidan himoya qilish bo‘yicha chora-tadbirlarni takomillashtirish;
2) go‘sht ishlab chiqarishni davlat byudjetidan moliyalashtirish orqali qishloq
xo‘jaligini davlat tomonidan qo‘llab-quvvatlashni ta’minlash: ixtisoslashtirilgan
hududiy dasturlarni qo‘llab-quvvatlash, naslchilik bazasini rivojlantirish, go‘sht va sut
mahsulotlari ishlab chiqarishda mamlakatning oziq-ovqat xavfsizligini yaxshiroq
ta’minlash uchun investitsiya kreditlari bo‘yicha foiz stavkalarini subsidiyalash;
335
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 9-SON
WWW.INFOCOM.UZ
3) ishlab chiqarishga ilmiy-texnikaviy taraqqiyot va innovatsion qayta ishlash
texnologiyalarini joriy etish orqali O‘zbekiston oziq-ovqat mahsulotlarining xalqaro
bozorlarda raqobatbardoshligini oshirish;
4) O‘zbekiston aholisining kam ta’minlangan qatlamlariga ichki oziq-ovqat
yordami tizimini yaratish orqali oziq-ovqatning iqtisodiy mavjudligini tavsiya etilgan
tibbiy standartlar darajasiga oshirish.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1.
Leont’
eva
L.A.,
Shpakovskii
D.V.
Взаимодеиствие
сельсхозтоваропроизводителеи на продовольственном рынке [The interaction of
agricultural producers in the food market]. Orenburg, Orenburg State Аgrarian
University Publ., 2010, 165 p.
2.
Пьянкова, К. В. Развитие агропродовольственного рынка региона на
основе совершенствования межрегиональных отношений / К. В. Пьянкова, Е. А.
Ясырева // Экономика АПК Предуралья.
- 2011. -
№ 1.
-
С. 82
-86.
3.
Кураласва А.
A
. Региональные особенности формирования и
функционирования продовольственного рынка: автореф. дис. на соиск. учен.
степ. канд. эконом. наук (08.00.05)/ Нальчик
-
2011 г.
4.
Гончаров, В.Д. Формирование и функционирование товарных рынков в
России / В.Д. Гончаров.
-
М.: Аг
-
рониитэипп, 2001.
-
166 с. Зинина, Л.И.
Формирование и развитие молочнопродуктового подкомплекса АПК,
специализированного рынка молока и молочной продукции / Л.И. Зинина.
-
Саранск: Изд
-
во Мордов. ун
-
та, 2001.
-
212 с. и др.
5.
Saidova D.N., Rustamova I.B., Tursunov Sh.A. «Agrar siyosat va oziq-ovkat
xavfsizligi». - T.: O‘quv qo‘llanma. «O‘zbekiston Respublikasi Fanlar Akademiyasi
Asosiy kutubxonasi» bosmaxonasi nashriyoti, 2016. 12-b.;
6.
Karimov M.A. «Oziq-ovqat sanoati korxonalarida boshqaruvning tashkiliy-
iqtisodiy mexanizmini takomillashtirish»./Monografiya. Andijan: «STEP BY STEP
PRINT» MChJ, 2021.- 100 b.
7.
Бурдуков П. Т., Саетгалиев
P
. З. Россия в системе глобальной
продовольственной безопасности. М., 1999. С. 135.
8.
Gorb O.A., Yasnolob I.A., Protsiuk N.Y. Organizational-economic
mechanism of management of food industry enterprises competitiveness. Annalysis of
agrarian science 14 (2016) 191-195.;
9.
Нуралиев С. У. Продовольственный рынок: проблемы становления и
перспективы развития. Волгоград, 2003. С. 280.
10.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti huzuridagi Statistika agentligi
ma’lumotlari.
