RAQAMLI IQTISODIYOTNING HOZIRGI TENDENSIYALARI VA GLOBALLASHUV SHAROITIDA UNING IQTISODIY O‘SISHGA TAʼSIRI

533

“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 9-SON

WWW.INFOCOM.UZ

RAQAMLI IQTISODIYOTNING HOZIRGI TENDENSIYALARI VA

GLOBALLASHUV SHAROITIDA UNING IQTISODIY O‘SISHGA TAʼSIRI

Bazarov Furqat Odilovich

Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti, i.f.n., prof.

Ismailov Xusanboy Mahammadqosim o‘g‘li

PhD, dotsent

Annotatsiya:

Maqolada raqamli iqtisodiyot sohasi rivojlanishining hozirgi

tendensiyalari va globallashuv sharoitida uning iqtisodiy o‘sishga taʼsiri ko‘rib

chiqiladi. Jahonda globallashuv va xalqaro raqobatning kuchayib borishi,
raqamlashtirish jarayonlarining kengayishi sharoitida hududlar iqtisodiyoti tarkibini
takomillashtirish borasida ko‘plab ilmiy tadqiqotlar olib borilmoqda. Ilg‘or hududlarni
rivojlantirish va qo‘llab-quvvatlashning zamonaviy metodologik yondashuvlarini
ishlab chiqish, yuqori texnologiyalarga asoslangan tarmoqlarni jadal rivojlantirish,
barcha hududlar o‘rtasidagi ijtimoiy tafovutlarni qisqartirish, aholi bandligi va turmush

darajasini taʼminlashni tartibga solish, boshq

aruv tizimini markazlashtirmaslik

siyosatini keng joriy qilish, hududlarda tarkibiy o‘zgarishlarni amalga oshirish va

barqaror iqtisodiy o‘sishni taʼminlashga ijtimoiy

-iqtisodiy va ekologik tizimlar hamda

raqamli texnologiyalarning taʼsirini baholash bu bo

radagi ilmiy-tadqiqot ishlarining

ustuvor yo‘nalishlaridan hisoblanadi.

Kalit so‘zlar: raqamli iqtisodiyot, raqamli texnologiyalar, Internet,

raqobatbardoshlik, axborotlashgan jamiyat, globallashuv, iqtisodiyot, raqamli
iqtisodiyot tendensiyalari, elektron hukumat, axborot tarmog‘i.

СОВРЕМЕННЫЕ ТЕНДЕНЦИИ ЦИФРОВОЙ ЭКОНОМИКИ И ИХ

ВЛИЯНИЕ НА ЭКОНОМИЧЕСКИЙ РОСТ В УСЛОВИЯХ

ГЛОБАЛИЗАЦИИ

Базаров Фуркат Одилович

Ташкентский государственный экономический университет, к.э.н., проф.

Исмаилов Хусанбой Махаммадкасим угли

PhD,

доцент

Аннотация

:

В статье рассматриваются современные тенденции развития

цифровой экономики и ее влияние на экономический рост в условиях

534

“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 9-SON

WWW.INFOCOM.UZ

глобализации. Проводится множество научных исследований по

совершенствованию структуры экономики регионов в условиях глобализации и

международной конкуренции в мире, а также расширения процессов

цифровизации. Разработка современных методологических подходов к развитию

и поддержке передовых регионов, опережающее развитие производств на основе

высоких технологий, сокращение социального разрыва между всеми регионами,

регулирование занятости и уровня жизни населения, широкое внедрение

политики децентрализации управления системы, реализация структурных

изменений в регионах и оценка влияния социально

-

экономических и

экологических систем и цифровых технологий на обеспечение устойчивого

экономического роста являются приоритетными направлениями научно

-

исследовательской работы в этой связи.

Ключевые слова:

цифровая экономика, цифровые технологии,

Интернет,

конкурентоспособность,

информированное

общество,

глобализация, экономика, тенденции цифровой экономики, электронное

правительство, информационная сеть.

CURRENT TRENDS OF THE DIGITAL ECONOMY AND ITS IMPACT ON

ECONOMIC GROWTH IN GLOBALIZATION

Bazarov Furkat Odilovich

Tashkent State University of Economics, Ph.D., Prof.

Ismailov Xusanboy Mahammadkosim ugli

PhD, docent

Abstract:

The article examines the current trends in the development of the

digital economy and its impact on economic growth in the context of globalization.
Many scientific studies are being conducted on improving the structure of the economy
of regions in the context of globalization and international competition in the world, as
well as the expansion of digitization processes. Development of modern
methodological approaches to the development and support of advanced regions, rapid
development of industries based on high technologies, reduction of social gaps between
all regions, regulation of population employment and standard of living, widespread
introduction of the policy of decentralization of the management system,
implementation of structural changes in regions and assessment of the impact of socio-
economic and ecological systems and digital technologies on ensuring sustainable
economic growth are main priority directions of scientific and research work in this
regard.

535

“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 9-SON

WWW.INFOCOM.UZ

Keywords:

digital economy, digital technologies, internet, competitiveness,

informed society, globalization, economy, digital economy trends, e-government,
information network.

KIRISH

O‘zbekistonda raqamli iqtisodiyot sohasini rivojlantirish, jahon bozorida

iqtisodiyotning raqobatbardoshligini oshirish iqtisodiyotni intensiv tarkibiy
o‘zgarishlar bilan ajralib turadigan yangi taraqqiyot darajasiga olib chiqishga yordam
beradi.

Hozirda O‘zbekiston va uning hududlarida raqamli iqtisodiyotni rivojlantirishga

alohida eʼtibor berilmoqda. “IT

-park rezidentlari 5 trillion so‘mlik xizmatlar

ko‘rsatgan, 140 million dollarlik xizmatlarni eksport qilgan. Mavjud 715 ta davlat
xizmatidan 370 tasi raqamli platformaga o‘tkazilgan bo‘lib, ulardan o‘tgan yili 12
million aholi foydalangan. Raqamlashtirish natij

asida 70 dan ortiq turdagi maʼlumot

va hujjatlarni aholidan talab qilish bekor bo‘lgan”

1

.

Shu bilan birga, hududlarda raqamli texnologiyalarni rivojlantirishning

institutsional mexanizmlarini takomillashtirish, infratuzilmani shakllantirish, ijro
etuvchi mahalliy hokimiyat organlari faoliyatini baholash mezonlarida raqamli
texnologiyalardan foydalanish darajasiga yetarli o‘rin ajratish, hududiy analitik-tahlil

platformalarini yo‘lga qo‘yish, ochiq statistik maʼlumotlar bazasini shakllantirish,

raqamli savodxonlikning hududlar miqyosidagi farqlilik darajasini qisqartirish kabi
vazifalarni amalga oshirish lozim. Hududlarning ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishini va

undagi tarkibiy o‘zgarishlarga raqamli texnologiyalar taʼsirini baholash amalga

oshirilayotgan ilmiy-tadqiqot ishlari ko‘lamini kengaytirishni taqozo etadi.

So‘nggi yillarda raqamli iqtisodiyot elementlarining butun iqtisodiyotga kirib

borishi jadallashmoqda. Mamlakatimizda “Raqamli O‘zbekiston - 2030” strategiyasiga
muvofiq iqtisodiyot tarmoqlari va hududlarini raqamlashtirish, davlat axborot tizimlari
va elektron xizmatlarni joriy etish, shuningdek, raqamli texnologiyalardan keng

foydalanishni taʼminlash bo‘yicha xalq taʼlimi, davlat xizmatlari, sud, moliya va bank

tizimida kompleks chora-tadbirlar amalga oshirilmoqda.

Shu bilan birga, raqamli iqtisodiyot va elektron hukumatning rivojlanish holatini

samarali reyting baholash tizimi hamda uni amalga oshirishning idoralararo
mexanizmining yo‘qligi iqtisodiyot tarmoqlari va hududlarni raqamli transformatsiyasi
hozirgi holatini chuqur tahlil qilishga to‘sqinlik qilmoqda.

Jahon tajribasi shuni ko‘rsatadiki, umuman, milliy iqtisodiyotning

raqobatbardoshligi axborot texnologiyalarining rivojlanishi bilan bog‘liq. Jahon

iqtisodiy forumining maʼlumotlariga ko‘ra,

davlatlarning iqtisodiy raqobatbardoshligi

1

Prezident Shavkat Mirziyoyev raisligida o‘tkazilgan “Soha va hududlarda raqamlashtirish jarayonini jadallashtirish

masalalari” bo‘yicha yig‘ilish. 2023-yil 22-fevral. https://president.uz/uz/lists/view/5943

536

“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 9-SON

WWW.INFOCOM.UZ

ularning axborot-kommunikatsiya texnologiyalarini rivojlantirish indeksi bilan yuqori
darajada bog‘liqlikka ega. Axborot texnologiyalari sohasi dunyodagi eng jadal
rivojlanayotgan tarmoqlardan biridir.

ADABIYOTLAR TAHLILI

Raqamli iqtisodiyot hamda axborotlashgan jamiyat, uning shakllari va taʼsir

etuvchi omillarining ilmiy-metodologik jihatlari ko‘plab xorijlik olimlar, jumladan: N.
Negroponte, I. Boyko, V. Bondarenko, G. Gasanov, G. Golovenchik va boshqalar
tomonidan tadqiq qilingan. O‘zbekiston iqtisodiyotida axborot texnologiyalaridan
foydalanish, raqamli iqtisodiyotni joriy etishning dolzarb masalalari va iqtisodiyotga

taʼsirini baholash bilan bog‘liq tadqiqotlar Gulyamov (2019), O. Abdullayev, Ayupov

(2019), Umarov (2018) va mamlakatimizning boshqa ko‘plab yetakchi iqtisodchi

olimlari tomonidan olib borilgan. Ularning ilmiy tadqiqot ishlarida isteʼmolchilar va

ishlab chiqaruvchilarning ehtiyojlarini taʼminlaydigan, shuningdek, ular o‘rtasida

to‘g‘ridan-to‘g‘ri o‘zaro aloqa qilish imkoniyatini beradigan funksiyalar to‘plamiga
ega bo‘lgan raqamli muhit bo‘yicha izlanishlar o‘rin olgan.

Negroponte “raqamli iqtisodiyot” tushunchasiga “Axborot hajmi bilan

almashtiriladigan mahsulotlarning jismoniy og‘irligi yo‘qligi, elektron mahsulotlarni
ishlab chiqarish uchun resurslarning arzonligi, mahsulotlarning ancha kichikroq
maydoni, shuningdek, tovarlarning Internet orqali deyarli bir zumda harakatlanishi”,

deb taʼrif bergan (Nicholas N., 1995: 18 b.)

.

Boyko va boshqalar esa, “Biz raqamli iqtisodiyotni raqamli texnologiyalarga

asoslangan faoliyat majmuasi, shuningdek, raqamli texnologiyalarning ishlashini

taʼminlovchi infratuzilma sifatida tushunamiz. Raqamli texnologiyalar bu holda

raqamli tizimlar asosida axborotni yaratish, to‘plash, qayta ishlash, saqlash va uzatish

bilan bog‘liq texnologiyalar sifatida tushunilishi kerak”, deya taʼrif bergan (Бойко И.,

2017: 23 b.).

Bondarenko “Raqamli iqtisodiyot bu to‘rtinchi sanoat inqilobi texnologiyalariga

mos keladigan odamlar o‘rtasidagi munosabatlar modelini topishning yaxlit, tizimli,

murakkab muammosi, yaʼni raqamli texnologiyalar bilan XXI asrning boshqa yuqori

texnologiyalarini shakllantirish, ishlab chiqish va amalga oshirishda obyektiv

belgilangan maqsadga erishishni taʼmi

nlash kerak”, deya o‘z mualliflik fikrini

bildirgan (Бондаренко В., 2017: 3 b.)

.

Gasanov esa “raqamli iqtisodiyot” tushunchasiga quyidagicha taʼrif bergan:

“Raqamli iqtisodiyot bu ilg‘or fan yutuqlari va ilg‘or texnologiyalarga, birinchi
navbatda raqamli axborot-kommunikatsiya texnologiyalariga asoslangan
iqtisodiyotdagi institutsional toifalar (konsepsiyalar) tizimi bo‘lib, uning faoliyati
ijtimoiy ishlab chiqarish samaradorligini oshirish, iqtisodiy barqarorlikni saqlash,
mamlakat fuqarolarining farovonli

gi va hayot sifatini oshirishga qaratilgan” (Гасанов

537

“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 9-SON

WWW.INFOCOM.UZ

Т., Гасанов Г., 2017: 4 b.)

.

Golovenchik o‘z tadqiqotlari natijasida “Raqamli iqtisodiyot bu global axborot

makonida faoliyat yurituvchi, raqamli tarmoqdan keng foydalanish orqali davlat,
biznes hamjamiyat va fuqarolar o‘rtasidagi ijtimoiy, madaniy, iqtisodiy va texnologik
aloqalar, ijtimoiy-iqtisodiy jarayonlar samaradorligini oshirish maqsadida boshqaruv
usullari va texnologiyalarida doimiy innovatsion o‘zgarishlarga olib keladigan
mahsulotlar va xizmat

larni ishlab chiqarish va isteʼmolchiga yetkazishning raqamli

turlari va shakllarini yaratuvchi texnologiyalar tizimi”,

deb taʼrif bergan (Головенчик

Г., 2019: 4 b.)

.

Gulyamov va boshqalar “Raqamli (elektron) iqtisodiyot bu axborot, jumladan,

shaxsiy axborotdan foydalanish hisobiga barcha qatnashchilarning ehtiyojlarini
maksimal darajada qondirish uning o‘ziga xos xususiyati bo‘lgan iqtisodiyotidir”, deya
fikr bildirganlar (Gulyamov S. va boshqalar, 2020: 21 b.).

Abdullayev O. va boshqalar o‘zlarining tadqiqotlari natijasida “Raqamli

(elektron) iqtisodiyot –

onlayn texnologiyalarga asoslangan va hayotiy neʼmatlar bilan

ehtiyojlarni qondirishga yo‘naltirilgan, bu esa, o‘z navbatida xo‘jalik yuritishning
yangi usullarini shakllantirishni ko‘zda tutadigan va davlat tomonidan tartibga

solishning amaliy vositalarini talab qiladigan ishlab chiqarish, ayirboshlash va isteʼmol

jarayonlarida yuzaga keladigan munosabatlar yig‘indisidir”,

deb taʼrif berganlar

(Abdullayev O. va boshqalar, 2020: 20 b.).

O‘zbekistonda UNDP – Birlashgan millatlar tashkiloti taraqqiyot dasturi

(BMTTD) loyihasi doirasida bir qator maxsus tadqiqotlar o‘tkazildi. Jumladan,
“O‘zbekistonda Internet rivojlanishining holati va istiqbollarini tahlil qilish”,

“O‘zbekistonda dasturiy taʼminotga intelle

ktual mulk huquqi bo‘yicha qo‘llanma”,

“O‘zbekistonda axborot jamiyati holatini tahlil qilish”, “O‘zbekistonda dasturiy

taʼminot eksporti sanoatini rivojlantirish holati va istiqbollari” va boshqalar shular

jumlasidandir.

METODOLOGIYA

Tadqiqotda umumlashtirish va tizimlashtirish, statistik, tarkibiy va qiyosiy tahlil,

grafik tasvirlash, ekspert baholash, strategik rejalashtirish va ekonometrik
modellashtirish usullaridan foydalanilgan.

MUHOKAMA VA NATIJALAR

So‘nggi yillarda ko‘plab mamlakatlar va xalqaro tashkilotlar raqamli iqtisodiyot

konsepsiyasiga o‘tish va uni rivojlantirish dasturlarini amalga oshirishni ustuvor vazifa
sifatida belgilab olganlar. Shunga o‘xshash yo‘nalishlar AQSH, Buyuk Britaniya,
Kanada, Finlyandiya, Fransiya, Yaponiya, Italiya, Hindiston va boshqalarda ishlab
chiqilgan hamda amalga oshirilmoqda.

O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022-yil 28-yanvardagi “2022-2026-

538

“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 9-SON

WWW.INFOCOM.UZ

yillarga mo‘ljallangan yangi O‘zbekistonning taraqqiyot strategiyasi to‘g‘risida”
PF-60-son Farmoni, 2018-yil 3-iyul PQ-3832-son “O‘zbekiston Respublikasida
raqamli iqtisodiyotni rivojlantirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi qarori, O‘zbekiston
Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2019-yil 20-maydagi 421-sonli “Zamonaviy
axborot-kommunikatsiya texnologiyalarini yanada joriy etish hisobidan aholiga davlat
xizmatlarini ko‘rsatish tartibini takomillashtirish bo‘yicha qo‘shimcha chora-tadbirlar
to‘g‘risida”gi qarori, 2021-yil 15-iyundagi “Raqamli iqtisodiyot va elektron
hukumatning rivojlanish holatini reyting baholash tizimini yanada takomillashtirish
chora-tadbirlari to‘g‘risida” VMQ-373-son qarori hamda mamlakatda raqamli
iqtisodiy tizimga o‘tishni rag‘batlantirish va jadallashtirishga qaratilgan boshqa

meʼyoriy

-huquqiy hujjatlarda belgilangan vazifalarni amalga oshirish bugungi kunning

dolzarb masalalaridan hisoblanadi.

O‘zbekistonda Internet tarmoqlarining yaxshi rivojlanmaganligi, elektron savdo

xizmati rivojlanishiga salbiy taʼsir ko‘rsatadi. Internet kelajak texnologiyasidir, ushbu

texnologiyadan qanday samarali foydalanish kerakligini bilish muhim ahamiyat kasb
etadi. Zamonaviy telekommunikatsiya infratuzilmasining barpo etilishi raqamli
iqtisodiyot rivojlanishi uchun eng muhim omillardan biri.

Bu borada mamlakatimizda qator ishlar amalga oshirilmoqda. Jumladan, xalqaro

internet tarmog‘iga ulanishning umumiy o‘tkazuvchanlik imkoniyatini 2022-yilda
3200 Gigabit/sekundni tashkil etdi. 2022-yilda ma’lumotlar uzatish tarmog‘ining
o‘tkazuvchanlik qobiliyati viloyat va tuman markazlari darajasida 1,5 barobarga oshdi.

2023 yilda telekommunikatsiya tarmog‘ini rivojlantirish maqsadida qo‘shimcha

50 ming kilometrdan ortiq optik-tolali aloqa liniyalari qurilib, ularning umumiy
uzunligi 170 ming kilometr yetkazildi, va buning natijasida aholi maskanlarining 80
foiziga mazkur tarmoq kirib bordi. Optik tarmoqni kengaytirish bo‘yicha amalga
oshirilayotgan ishlar kelgusi yillarda ham shu sur’atda davom ettirilishi belgilangan.
Aholiga yuqori tezlikdagi internet xizmatlarini ko‘rsatish qurilmalarining umumiy
sig‘imi 4,6 millionga yetkazildi.

2023-yilning o‘n oyi mobaynida 5000 dan oriq qo‘shimcha tayanch stansiyalari

o‘rnatilib ularning umumiy soni 59,2 mingtaga yetkazildi, respublika bo‘yicha mobil
aloqa qamrovi darajasi 99 foizga (mobil aloqa abonentlari soni 31,3 mln.), keng
polosali mobil Internet qamrovi 98,5 foizga yetkazildi. Natijada o‘tgan davr mobaynida
yuqori tezlikdagi mobil internet foydalanuvchilar soni 4 millionga ortdi. Xalqaro va
davlat ahamiyatiga molik avtomobil yo‘llarini 75 foizini mobil aloqa qamrovi bilan
ta’minlash natijasida axoli va turistlarning yo‘llarda internetdan foydalanish
imkoniyati kengaytirildi.

Operator va provayderlarga Internet xizmatlari uchun tarif o‘tgan yillarga

nisbatan 42,9 foizga arzonlashtirilib, 1 Mbit/s uchun 30,0 ming so‘mni tashkil
etmoqda. Bugungi kunga kelib 99 foiz aholi maskanlari mobil internet bilan qamrab

539

“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 9-SON

WWW.INFOCOM.UZ

olingan, 70 foiz uy xo‘jaliklariga yuqori tezlikdagi internetga ulanish imkoni
yaratilgan.

“O‘zbektelekom” AK maʼlumotlarni saqlash va qayta ishlash markazini

yaratish” loyihasi doirasida 70 ta telekommunikatsiya shkaflari, 194 ta bleyd-serverlar,

5 Petabayt maʼlumotlarni saqlash tizimiga ega maʼlumotlarni saqlash va qayta ishlash

markazi ishga tushirildi hamda mavjud Maʼlumotlarni saqlash va qayta ishlash markazi

40 ta bleyd-

server va maʼlumotlar saqlash tizimi 5 Petabayt hajmga kengaytirildi.

Shuningdek, 2022-yil 3-choragida “Uptime Institute” xalqaro tashkilotining TIER III
standarti asosida loyihalashtirilgan Toshkent viloyatida Elektron hukumat tizimining

maʼlumotl

arini saqlash va qayta ishlash yagona markazi qurilib, 300 ta

telekommunikatsiya shkaflari, 580 ta server, 20 Petabayt maʼlumotlarni saqlash

tizimiga ega maʼlumotlarni saqlash va qayta ishlash markazi ishga tushirildi.

Kelgusi 2 yilda optik tolali aloqa liniyalarini respublikadagi barcha aholi

maskanlariga yetkazib borish, barcha xonadonlar uchun yuqori tezlikdagi internetdan
foydalanish imkoniyatini yaratish hamda xalqaro va davlat ahamiyatiga molik
avtomobil yo‘llarini mobil internet qamrovi bilan ta’minlanadi.

Narxlar islohoti tufayli O‘zbekiston Britaniyaning Cable.co.uk portali reytingiga

ko‘ra eng arzon internetga ega 230 davlat orasida 21-o‘rinni egalladi.
Telekommunikatsiyalarni rivojlantirishning ustuvor vazifalari qatorida ijtimoiy soha
obyektlarin

i yuqori tezlikdagi internet tarmog‘i bilan taʼminlash

rejasi ham mavjud.

Bugungi kunga qadar umumtaʼlim maktablarining 100 foizi, mahalla fuqarolar

yig‘inlarining 97 foizi, ichki ishlar organlari shuningdek, maktabgacha taʼlim va

tibbiyot muassasalarining 100 foizi yuqori tezlikdagi internet tarmog‘iga ulangan.
2024-yil oxiriga qadar barcha ijtimoiy soha obyektlari yuqori tezlikdagi internet

tarmog‘i bilan to‘liq taʼminlanadi.

Quyidagi jadvalda O‘zbekiston hududlari bo‘yicha 2018 va 2022 yillarda yalpi

hududiy mahsulot hamda AKT sohasida band bo‘lganlar soni bo‘yicha tahlil amalga
oshirilgan (1-jadval).

1-jadval

O‘zbekiston hududlari bo‘yicha yalpi hududiy mahsulot hamda

AKT sohasida band bo‘lganlar soni

2

Hududlar

2018

2022

O‘zgarishi (+), (-)

YaHM,

mlrd.

so‘m

Bandlar

soni,

kishi

YaHM,

mlrd. so‘m

Bandlar

soni,

kishi

YaHM,

mlrd. so‘m

Bandlar

soni,

kishi

Qoraqalpog‘iston
Respublikasi

15 009,4

1 031

29 925,4

1 309

+14 916,0

+278

Andijon

26 503,0

1 397

54 464,0

1 611

+27 961,0

+214

2

O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti huzuridagi Statistika agentligi maʼlumotlari asosida muallif tomonidan

shakllantirilgan.

540

“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 9-SON

WWW.INFOCOM.UZ

Buxoro

21 158,3

1 506

45 797,3

1 908

+24 639,0

+402

Jizzax

12 074,7

731

27 140,8

1 133

+15 066,1

+402

Qashqadaryo

27 962,2

927

49 520,8

1 256

+21 558,6

+329

Navoiy

22 132,2

1 219

66 685,4

1 346

+44 553,2

+127

Namangan

18 046,0

1 234

41 098,2

1 625

+23 052,2

+391

Samarqand

31 233,5

1 503

62 440,3

2 090

+31 206,8

+587

Surxondaryo

17 802,0

855

34 858,5

1 125

+17 056,5

+270

Sirdaryo

8 066,3

211

18 136,8

664

+10 070,5

+453

Toshkent

38 774,3

1 865

93 433,1

2 896

+54 658,8

+1 031

Farg‘ona

26 611,5

2 341

55 972,1

2 388

+29 360,6

+47

Xorazm

15 242,5

1 039

31 963,1

1 277

+16 720,6

+238

Toshkent shahri

54 694,3

24 389

147 414,6

36 506

+92 720,3 +12 117

2022-yilda YaIM tarkibida Toshkent shahri 16,6%, Toshkent va Navoiy

viloyatlari 10,5% va 7,5% ko‘rsatkichlari bilan keyingi o‘rinlarni egallagan.
Respublika YaIMini shakllantirishda eng kam ulush Sirdaryo (2,0%) va Jizzax (3,1%)
viloyatlariga to‘g‘ri kelgan. AKT sohasida band bo‘lganlar soni bo‘yicha 2018- va
2022-yillarda Toshkent shahri (mos ravishda 24389 va 36506 nafar), Farg‘ona (mos
ravishda 2341 va 2388 nafar) va Toshkent (mos ravishda 1865 va 2896 nafar)
viloyatlari respublika hududlari orasida yetakchi o‘rinlarni egallagan.

AKT sohasida band bo‘lganlar soni bo‘yicha eng yuqori o‘sish 2018-yilga

nisbatan 2022-yilda Toshkent shahri (+12117 nafar), Toshken (+1031 nafar) va
Samarqand (+587 nafar) viloyatlarida kuzatilgan.

Zamonaviy axborot-kommunikatsiya texnologiyalarini ishlab chiqish va amalga

oshirish hamda infratuzilmani yaratish bilan aholini yangi texnologiyalarga tezkor jalb

qilish zarurati tug‘iladi. Yuqoridagilardan kelib chiqib shuni taʼkidlash mumkinki,

axborot-kommunikatsiya texnologiyalarini rivojlantirishning barcha yo‘nalishlarida
amalga oshirilgan O‘zbekiston Milliy axborot-kommunikatsiya tizimini rivojlantirish
strategiyasi ijobiy tendensiyani namoyish etmoqda.

O‘zbekistonda maʼlumotlar uzatish tezligi va tarmoq

qa ulangan abonentlar soni

yildan yilga ortib bormoqda. Quyidagi rasmda 2015 - 2023-yillar kesimida tarmoqqa
ulangan mobil aloqa abonentlari soni bo‘yicha ma’lumotlari keltirilgan (1-rasm).

O‘zbekistonda tarmoqqa ulangan mobil aloqa abonentlari soni 2015-yilda 18,3

million nafarni tashkil etgan bo‘lsa, 2024-yil 1-yanvarga kelib bu ko‘rsatkich 34,2
millionga yetdi.

Bu chora-tadbirlarning barchasi aloqa kanallarining o‘tkazuvchanligini oshirish

imkonini berdi. Internet-kanallarning umumiy o‘tkazuvchanligi yildan yilga oshib
bormoqda. 2020-yilda internet-kanallarning umumiy o‘tkazuvchanligi 1200 Gbit/s ni
tashkil etgan bo‘lsa, 2023-yildan boshlab bu ko‘rsatkich 1800 Gbit/s ni tashkil
etmoqda.

541

“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 9-SON

WWW.INFOCOM.UZ

1-rasm. O‘zbekistonda tarmoqqa ulangan mobil aloqa abonentlari soni, mln.

birlik

3

Uzoq muddatli istiqbolda milliy iqtisodiyotning axborot-kommunikatsiya

sohasini rivojlantirishning tizimli muammosini amaliy hal qilishda ikkita asosiy
tamoyilga amal qilish muhimdir:

AKTning muhim yo‘nalishlarida ilmiy-tadqiqot ishlarini moliyalashtirish uchun

mablag‘larning to‘planishi: fundamental va amaliy bilimlarning ko‘payishi; “Inson
kapitali” sifat darajasini oshirish bu sohada O‘zbekistonning raqobatdosh
ustunliklaridan biri bo‘lishi mumkin;

Davlat-xususiy sheriklik mexanizmidan foydalangan holda bilimlarning bozor

mahsulotiga aylanishini taʼminlaydigan axborot infratuzilmasini yaratish lozim. Ilmiy

tadqiqotlarning bir qismi hamda axborot infratuzilmasini joriy etish ishlari davlat
ishtirokida, bozorni tijoratlashtirish esa asosan biznesning o‘zi tomonidan amalga
oshirilishi kerak.

Shu bilan birga, AKT mahsulotlarini ishlab chiqarishni rivojlangan

mamlakatlardan rivojlanayotgan mamlakatlarga ko‘chirish jarayoni mavjud bo‘lgan
dunyo axborot-kommunikatsiya texnologiyalari bozorining rivojlanish
tendensiyalarini hisobga olish kerak. Xitoy, Janubi-Sharqiy Osiyo, Lotin Amerikasi va
Sharqiy Yevropa mamlakatlari olisdagi ishlab chiqarish va eksport zonalari bo‘lib,
ko‘plab xorijiy AKT kompaniyalarini o‘z ichiga oladi. Ular AKT ishlab chiqarishni
rivojlantirish uchun katalizatorga aylandilar, bu yerda ularning katta mablag‘lari
yo‘naltiriladi. Buning sababi shundaki, ushbu mahsulotlar yuqori sifatli, lekin
rivojlanayotgan mamlakatlarning ko‘pchiligida arzonroq narxlarda ishlab

3

O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti huzuridagi Statistika agentligi maʼlumotlari asosida

muallif tomonidan

shakllantirilgan.

18,3

19,5

20,6

20,3

22,5

26,4

29,5

32,0

34,2

0

5

10

15

20

25

30

35

40

201 5

2 0 16

2 01 7

2 0 18

2019

2020

2021

2022

2023

542

“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 9-SON

WWW.INFOCOM.UZ

chiqarilmoqda. Bu ularga tegishli

mahsulotlarning jahon bozoridagi

raqobatbardoshligini oshiradi. Umuman olganda, AKT bozori jahon iqtisodiyotining
eng dinamik va katta tarmoqlaridan biriga aylandi. Bu o‘z navbatida ushbu sohada
xalqaro raqobatni kuchaytirishga olib keldi va ko‘plab mamlakatlarga ilmiy-tadqiqot
va tajriba-

konstruktorlik ishlari global AKT sohasida yetakchilikni taʼminlash uch

un

innovatsiyalar va mahsulotlar xarajatlarini ko‘paytirishga olib keldi.

Global raqamli texnologiyalar bozorida talabning shakllanishiga oid o‘ziga xos

xususiyatlarni tahlil qilish, ushbu mahsulotning xususiyatlariga asoslanib axborot
texnologiyalariga bo‘lgan global talabni shakllantirish

uchta asosiy isteʼmolchilar

guruhini ajratishga imkon beradi (2-jadval).

Mamlakatimizda raqamli iqtisodiyotni faol rivojlantirish, barcha tarmoqlar va

sohalarda, eng avvalo, davlat boshqaruvi, taʼlim, sog‘liqni saqlash v

a qishloq

xo‘jaligida zamonaviy axborot-kommunikatsiya texnologiyalarini keng joriy etish
bo‘yicha kompleks chora-tadbirlar amalga oshirilmoqda.

2-jadval

Raqamli texnologiyalarga global talabni shakllantiradigan

isteʼmolchilarning asosiy guruhlari

4

№

Nomi

Tarkibi

1

Sanoat ishlab
chiqarish va xizmat
ko‘rsatish sohasida
band bo‘lgan xususiy
va davlat korxonalari

Jahon iqtisodiyotining deyarli barcha tarmoqlarida raqobat
kuchayib borayotgan sharoitda, boshqaruv samaradorligini
oshirishga intilib, turli integratsiyalashgan boshqaruv
tizimlariga (Enterprise Resource Planning Systems – ERP
Systems, Customer Relationship Management Systems –
CRM Systems, Product Service Management Systems – PSM
Systems) ulanish

barqaror talabni taʼminlaydi

. Ularning savdo

daromadlari yildan yilga o‘sib bormoqda.

2

Ilmiy-tadqiqot
muassasalari va
universitetlar

Ilmiy-

tadqiqot muammolarini hal qilish, moliya va maʼmuriy

bo‘limlar, milliy kutubxonalar faoliyatini avtomatlashtirish,
shaxsiy kompyuterlar uchun infratuzilma dasturlari va katta

hajmdagi maʼlumotlarni qayta ishlash uchun hisoblash

markazlari xizmatlari uchun qo‘llaniladigan dasturiy

taʼminotga asosiy talabni shakllantiradi

3

Uy xo‘jaliklari

Ular, birinchi navbatda, shaxsiy kompyuterlar uchun dasturiy

taʼminot, matn,

tovush, video va grafik maʼlumotlarni qayta

ishlash uchun talabga ega.

Xususan, elektron hukumat tizimini takomillashtirish, dasturiy mahsulotlar va

axborot texnologiyalarining mahalliy bozorini yanada rivojlantirish, respublikaning
barcha hududlarida IT-parklarni tashkil etish, shuningdek, sohani malakali kadrlar

4

Ilmiy adabiyotlar tahlili asosida muallif tomonidan shakllantirilgan.

543

“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 9-SON

WWW.INFOCOM.UZ

bilan taʼmi

nlashni ko‘zda tutuvchi 220 dan ortiq ustuvor loyihalarni amalga oshirish

boshlangan.

Bundan tashqari, 40 dan ortiq axborot tizimlari bilan integratsiyalashgan

geoportalni ishga tushirish, jamoat transporti va kommunal infratuzilmani
boshqarishning axborot tizimini yaratish, ijtimoiy sohani raqamlashtirish va
keyinchalik ushbu tajribani boshqa hududlarda joriy qilishni nazarda tutuvchi
“Raqamli Toshkent” kompleks dasturi amalga oshirilmoqda.

XULOSA VA TAKLIFLAR

Shunday qilib, asosiy vazifa texnologik rivojlanishning milliy ustuvor

yo‘nalishlarini samarali amalga oshirish uchun respublikada ilmiy-tadqiqot sohasining
salohiyatidan foydalanish, ayni paytda axborot-kommunikatsiya sektorini “bilim
iqtisodiyoti” ishlab chiqarish tarmog‘iga aylantirishdir. Istiqbolda ushbu muammoning
quyidagi asosiy jihatlarini o‘rganish talab etiladi:

Respublika axborot-kommunikatsiya sohasini global jahon bozoriga integratsiya

qilish strategiyasiga konseptual yondashuvlarni ishlab chiqish;

Zamonaviy taraqqiyotning keyingi istiqbol

ida “Big Data” (ulkan maʼlumotlar),

“Cloud Computing” (bulut texnologiyasi), “Artificial intelligence” (sunʼiy

intellekt)dan foydalanish istiqbollari va Crowdsourcing – qo‘shimcha ko‘ngillilar,
“Blockchain technology” (blokcheyn texnologiyalari)ni tatbiq etishning uslubiy
jihatlari hamda ushbu texnologiyalarning ijtimoiy-

iqtisodiy rivojlanishga taʼsirini

tadqiq qilish;

Jahonning iqtisodchi olimlari bugungi raqamlashib borayotgan global olamda

raqamli iqtisodiyotning qiymati va samaradorligini baholash bo‘yicha yagona integral
indikatorni yaratish bo‘yicha muammolarga duch kelishmoqda. Ushbu holatlarni

bartaraf etishda empirik va statistik maʼlumotlarning yetishmasligi, texnologik

rivojlanish jarayonlarining shiddat bilan o‘zgarib borayotganligi, institutsional

o‘zgarishlarning tez surʼatlarda amalga oshayotganligi sabab bo‘lmoqda;

Raqamli transformatsiya (digital transformation) keng maʼnoda raqamli

texnologiyalarni qabul qilish bilan taʼminlangan strategiya, modellar, operatsiyalar,

mahsulotlar, marketing yondashuvi va maqsadlarni qayta ko‘rib chiqish orqali
boshqaruv tizimini o‘zgartirishni talab qiladi. U savdo-sotiq, biznes va umumiy
iqtisodiyotning o‘sishini tezlashtirish hamda notijorat tashkilotlarning (masalan,
universitetlar va boshqa o‘quv muassasalari) samaradorligini oshirishga xizmat qiladi
(O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-yil 5-oktyabrdagi PF-6079-son
“Raqamli O‘zbekiston – 2030” strategiyasini tasdiqlash va uni samarali amalga
oshirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi Farmoni raqamli transformatsiya jarayonlarini
tartibga soluvchi huquqiy asos hisoblanadi).

Ushbu tadqiqotlar davomida olingan nazariy natijalar axborotlashgan jamiyatni

544

“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 9-SON

WWW.INFOCOM.UZ

shakllantirish, raqobatbardoshlikni oshirishning yangi shart-sharoitlari va manbalarini
yaratish, shuningdek, raqamli transformatsiya jarayonini jadallashtirish orqali raqamli
iqtisodiyotga o‘tish hamda ularni jahon iqtisodiy tizimining globallashuv
muammolariga moslashtirish mexanizmini kengaytirishga qaratilgan ilmiy-uslubiy
yondashuvlarni kengaytirish zarur hisoblanadi.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI

1. Abdullayev O. va boshqalar. Raqamli iqtisodiyot // O‘quv qo‘llanma. –

Toshkent: Lesson press, 2020.

2. Ahmediyeva

А.,

Ma’murov B. Mamlakatda raqamli transformatsiyaning

iqtisodiy samaradorlikka ta’siri //

Архив научных исследований.

–

Т

oshkent, –

№ 1

,

2022.

3. Ayupov R., Baltaboyeva G. Raqamli iqtisodiyot: muammolar va yechimlar. //

Xalqaro moliya va hisob. Ilmiy elektron jurnal. –

№ 1

, 2019.

4. Gulyamov S. va boshqalar. Raqamli iqtisodiyotda blokcheyn texnologiyalari.

– Toshkent, 2019.

5. Kadyrov A., Akhmedieva A., Bazarov F., Ma’murov B. (2021) Formation of

information society and its influence on competitiveness of national economies in the
context of world economy globalization. // ICFNDS 2021: The 5th International
Conference on Future Networks & Distributed Systems. – P. 672-684.

6. Nicholas Negroponte. Being Digital. – New York: Alfred Knopf, 1995.
7. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-yil 5-oktyabrdagi PF-6079-

son “Raqamli O‘zbekiston – 2030” strategiyasi.

8. Umarov

О.

Raqamli iqtisodiyot va uning rivojlanish tendensiyalari. //

Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar. Ilmiy elektron jurnal. –

№ 3, 2018

.

9.

Бондаренко В. Мировоззренческий подход к формированию, развитию

и реализации “цифровой экономики” // Журнал “Современные ИТ и ИТ

образование”

, 2017.

10.

Гасанов Т., Гасанов Г. Цифровая экономика как новое направление

экономической теории // РППЭ.

–

№

6 (80), 2017.

11.

Головенчик Г. Теоретические подходы к определению понятия

"цифровая экономика" // Наука и инновации.

–

№

2 (192), 2019.

12.

Маъмуров Б.Х.

Государственная поддержка инновационной

активности системы предпринимательства //

Технологии информационного

общества

, 2016. –

С. 318

-319.

13.

Маъмуров Б.Х. Цифровая трансформация в экономике Узбекистана //

Big Data and Advanced Analytics. –

№. 6

-2, 2020. –

С. 181

-187.