105
“Raqamli iqtisodiyot” ilmiy-elektron jurnali | №1-son | 2022
ILOVALARNI YARATISHDA AVTOMATLASHTIRILGAN KORXONA
AXBOROT TIZIMLARINI UML DIAGRAMMALARI ORQALIY
LOYIHALASHTIRISH
Ergashev Sirojiddin Baxtiyor o‘g’li
Mirzo Ulug‘bek nomidagi O‘zbekiston Milliy universiteti, Jizzax
Annotatsiya:
Maqolada axborot tizim loyihasini ishlab chiqish orqali gazlangan suv
ishlab chiqaruvchi korxonada jarayonini avtomatlashtirish misoli ko‘rib chiqiladi.
Maqolada rivojlanishning quyidagi bosqichlari keltirilgan: mavzu sohasining biznes-
jarayonlarini tahlil qilish, tizimlarni loyihalash usullari, tizimni ishlab chiqish talablari,
UML modellashtirish tilida tizimni loyihalash, kontseptual ma'lumotlar modelini
loyihalash.
Kalit so‘zlar:
axborot tizimi, biznes jarayonlarini avtomatlashtirish, biznes
jarayonlarini tahlil qilish, loyihalash, axborot tizimini ishlab chiqish, dasturiy ta’minot.
DESIGN OF AUTOMATED ENTERPRISE INFORMATION SYSTEMS USING
UML DIAGRAMS IN THE CREATION OF APPLICATIONS
Abstract:
The article examines the example of process automation at a carbonated
water production company through the development of an information system project.
The article presents the following stages of development: analysis of business processes
of the subject area, systems design methods, system development requirements, system
design in the UML modeling language, conceptual data model design.
Keywords:
information system, business process automation, business process
analysis, design, information system development, software.
Kirish
Odatda, dastur ishlab chiquvchilari yangi tizimlarni yaratish uchun UML
diagrammalaridan foydalanadilar, ammo bugungi kunda ular birgina imkoniyatlar bilan
cheklanib qolmaydi.
UML diagrammalari biznesning turli sohalarida keng qo‘llaniladi. Unified Modeling
Language (UML) standartlashtirilgan modellashtirish tilidir. Bu dasturiy ta'minotni
ishlab chiquvchilarga yangi dasturiy ta'minot tizimlari va loyihalarini vizuallashtirish,
qurish va hujjatlashtirishda yordam beradi. Bu murakkab dasturiy ta'minot tizimlarining
arxitekturasi, dizayni va amalga oshirilishini tasavvur qilishning standartlashtirilgan
usulini taqdim etishda qo‘llaniladi. Bu dasturiy echimlarni, dastur tuzilmalarini, tizim
xatti-harakatlarini va biznes jarayonlarini modellashtirish uchun boy tildir. Ushbu xatti-
106
“Raqamli iqtisodiyot” ilmiy-elektron jurnali | №1-son | 2022
harakatlarni modellashtirishga yordam beradigan 14 ta UML diagramma turlari
mavjud. UML nafaqat dasturiy ta'minot ishlab chiqaruvchilari tomonidan qo‘llanilibgina
qolmasdan amaliy tuzilmalar va modellashtirish, shuningdek, dasturiy ta'minotni
hujjatlashtirishda kengroq qo‘llaniladigan yondashuvdir.
Dasturiy ta'minotni ishlab chiquvchilar uchun tizim ichidagi ierarxiya va
munosabatlarni saqlab qolish qiyin bo‘lishi mumkin - ayniqsa kodning murakkab va
batafsil sohalariga e'tibor qaratishda.
Ammo UML modelidan foydalanish bu tizimlarni komponentlar va subkomponentlarga
ajratadi. Bu ularning loyihasini tasavvur qilish, rejalashtirish va amalga oshirishni
osonlashtiradi.
Biznes tahlilchilari uchun UML diagrammasi ular ustida ishlayotgan tizim yoki
jarayonni tasavvur qilishda yordam beradi.
Loyihaning texnik xususiyatlari
Suv ta'mga va tarkibga ko‘ra yuqori sifatli bo‘lishi uchun siz xonani va uning
jihozlarini tejashingiz shart emas. Odatda, ishlab chiqarish quduq, kran yoki boshqa xom
ashyo manbai yaqinida joylashgan. Ba'zi bir ishlab chiqaruvchilar xom suvni tozalash va
idishlarga quyish uchun alohida usulni tanlashadi. Uskunada to‘liq tozalanmagan
mahsulotni olish xavfini bartaraf etish uchun zamonaviy ko‘p bosqichli filtrlash tizimi
bo‘lishi kerak. Bu suvning tez buzilishiga, yoqimsiz hid paydo bo‘lishiga yordam beradi.
Xom-ashyoni to‘ldirishdan tortib idishlargacha avtomatik to‘liq tsiklni tanlash yaxshidir.
Uskunaning narxi konfiguratsiya va ishlab chiqaruvchiga bog'liq. Bozorda ko‘plab
takliflar mavjud. Suv ishlab chiqarish bo‘yicha kichik biznesning nima maqsadga
yo‘naltirilganligini ko‘rib chiqish kerak - gazsiz ichimlik suvining kichik partiyalari yoki
ko‘p tarmoqli ustaxona (gazlangan suv, mineral, shirin, dorivor). Ammo ishlab chiqarish
liniyasini jihozlashdan tejashga hojat yo‘q. Suv sifati pasaymasligi uchun o‘z vaqtida
o‘zgartirish kerak bo‘lgan sarf materiallari (filtrlar va boshqa qurilmalar) haqida
unutmang.
Gazli ichimlik suvini tayyorlash va qadoqlash uskunalari
Chiziqni shartli ravishda bir nechta bo‘limlarga bo‘lish mumkin: suv, sirop, idishlarni
tayyorlash, qadoqlash, yopish, etiketkalash va qadoqlash.
Chiziq nasos 1, aralashtirish idishi 2, chayish mashinasi 3, kompressorli puflash
mashinasi 4, mexanik filtr 6, uglerod filtri 7, ultrabinafsha sterilizator 8, sovutish suvi
uchun mashina 9, saturator 10, to‘ldirish mashinasi 11, yopish mashinasi 12, yorliqlash
13, shrink plyonkadagi guruhli qadoqlash 14 va aravalar 15.
Barcha kerakli komponentlar (shakar siropi, rang, tayyorlangan suv) tayyorlangan
ichimliklar retseptlariga muvofiq aralashtirish idishida 2 o‘rnatiladi. Preformlar puflash
mashinasi 4 ga kiradi, unda IR lampalar bilan isitilishi va kompressor 5 tomonidan ishlab
chiqarilgan siqilgan havo bilan puflanishi tufayli PET butilkalari olinadi. Ular yuvish
107
“Raqamli iqtisodiyot” ilmiy-elektron jurnali | №1-son | 2022
uchun 3-mashinaga yuboriladi, so‘ngra ular qadoqlash maydoniga kiradi va keyin amallar
gazsiz ichimlik suvini tayyorlash va qadoqlash uchun Aqua liniyasidagi operatsiyalarga
o‘xshash tarzda takrorlanadi.
Ushbu maqolada yoritmoqchi bo‘lgan eng qulay va ko‘p foydalaniladiganlari UML
diagrammalari ichidan UseCae, Class va Activity.
Gazlangan ichimlik zavodi va lixada ishlatilayotgan diagrammalarning asosiy
ro‘li haqida
Zavoddagi ishchilar: Boshliq hodim, 2 ta ishchi, yetqazib beruvchi, hisobchi.
Zavod binolari haqida: Hom-ashyo onbori, suv onbori, asosiy ish jarayoni boladigan
bino.
Kerakli jihozlar:1. Plastik idish, ishirish uskunasi, tunel vakonpresor uskunasi, suvni
filtirlash uskunasi, gazlash uskunasi,gazlangan suvni idishga solish va qopqog’ini burab
maxkamlash uskunasi,etiketikalash uskunasi, bloklash uskunasi shular kerak.
Use case (Xulq-atvor) Foydalanish holatlari diagrammasi foydalanuvchilar
o‘rtasidagi o‘zaro ta'sirlarni ko‘rsatadi - "aktyorlar" deb ham ataladi va tayoqchalar
sifatida taqdim etiladi - va tizimning o‘zi.
U tizimning kutilayotgan xatti-harakatlariga e'tibor qaratib, nima va qachon sodir
bo‘lishini ko‘rsatib, tizim funksionalligini tasvirlaydi. Ushbu loyixada korxaona
ishchilarinig asosiy faoliyati va ularning uzaro munosabatlari shakillantiriladi. Lihada
ishtirok etadigan ishtirokchilar va faoliyatlarning o‘zaro mutanosibligini UML
notatsiyasi bo‘yicha, mantiqan to‘ri ifaodalanishi muhim axamiyatga ega. Asosiy masala
nima ? Korxona maxsulotni albatta xaridor uchun ishlab chiqaradi. Shu urinda bizga
qo‘yilgan asosiy talab bu buyurtmachi biz buyurtmachi uchun xizmat qilamiz, shu boyis
buyurtmachining buyurtmasidan tortib toki u maxsulotni olguniga qadar buladigan
jarayon yoritilishi lozim.
Tizimdan foydalanish holatlari
Biznes-jarayonlarni tahlil qilish bosqichida axborot tizimining ishtirokchilariga
asosiy nomzodlar aniqlandi va ularning qisqacha tavsifi 1-jadvalda keltirilgan.
1-jadval
Axborot tizimining subyektlari
Aktyor
Qisqa tasvir
Buyurtmachi
Buyurtma berish va buyurtmani qabul qilish
Ish boshqaruvchi
Buyurtmani qabul qilish, hisobotlar nazorati va ishchilar
1-ishchi
Suv omborini nazorati va suvni asosiy binoga yetkazishni
2-ishchi
Hom ashyolarni ta’minotini nazorat qilish va asosiy binoga
108
“Raqamli iqtisodiyot” ilmiy-elektron jurnali | №1-son | 2022
Axborot tizimiga talablarni shakllantirish
Mavzuni o‘rganish va kompaniyaning biznes jarayonlarini tahlil qilish natijasida
ishlab chiqarishda axborot tizimiga quyidagi talablar qo‘yildi:
•
T1 – tizim buyurtmalarni qabul qilishni ta'minlashi kerak;
•
T2 – tizim buyurtmasi uchun ish boshqaruvchi maxsulot haqidagi ma'lumotlarni
yaratish, buyurtmalarni qabul qila oladigan bo‘lishi kerak;
•
T3 – tizim mijozlar ma'lumotlarini yaratish, buyurtma hisobotlarini shakillantirishi
kerak;
•
T4 – tizim ishlab chiqarilayotgan mahsulotlarning sifat nazotini hisobga olishi
kerak;
•
T5 – tizim , ishlab chiqarish jarayonlar tartibini aniqlik va uzluksizligini
ta’minlashi kerak;
•
T5 – tizim ishlab chiqarilgan maxsulotlarni qadoqlanish jarayon sifatini nazorat
qilinishi kerak;
•
T7 – tizim maxsulotlarni mijozlarga etkazib berishini nazorat qilishi kerak.
1-rasm: Use Case diagramda “Gazlangan ichimlik zavodi” loyihasi
Diagrammada sinf to‘rtburchak bilan tasvirlangan. Har bir to‘rtburchak vertikal
ravishda uchta qismga bo‘linadi. Yuqori qismda sinf nomi mavjud. Ikkinchi va uchinchi
bo‘limlar sinf operatsiyalari, xatti-harakatlari va atributlari haqida batafsil ma'lumot
beradi.
109
“Raqamli iqtisodiyot” ilmiy-elektron jurnali | №1-son | 2022
Dasturiy ta'minot odatda obyektga xos dasturlashga asoslanganligi sababli, sinf
diagrammasi, ehtimol, eng ko‘p ishlatiladigan UML diagrammasi.
Class diagrammasi
turli sinflar, atributlar, operatsiyalar va obyektlar orasidagi
munosabatlarni aks ettiruvchi tizim tuzilmalarini xaritalash imkonini beradi. Dasturiy
ta'minot muhandislari ham, biznes menejerlari ham ushbu o‘zaro ta'sir diagrammasidan
jarayondagi turli xil ulanishlarni modellashtirish uchun foydalanadilar.
Class diagrammalarida buyurtmachi buyurma bergandan so‘ng toki buyurtmani qabul
qilguniga qadar ishlab chiqaruvchi korxonada bajariladigan to‘liq jarayon classlarning
funsionalligi, atrebutlari va parametrlari tiplari bilan keltiriladi.
2-jadval
Class diagrammasinig xususiyatlari
№
Class
xususiyatlari
Buyurtmani qabul
qilish
Hodimlar bo‘limi
…
1
Atribut
+Buyutma qabul
qilindi: srting
+Hodimlar bilan
ishlash: string
+Suvni qabul qilish: float
+Suvni yuborish: float
+Hom-ashyoni qabul
qilish: string
+Hom-ashyoni yuborish:
string
…
2
Atribut 2
-
-
…
3
…
…
…
…
1
Parametr
+Buyurtma qabul
qilindi()
+Hodimlar
bo‘limiga xabar
beriladi()
+Suvni taqsimlash()
+Suvni nazorat qilish ()
+Suvni taminlash()
+Hom-ashyoni yetkazish()
+Hom-ashoni nazorat
qilish()
+Hom-ashyoni yetqazish()
…
2
Parametr 2
+Shartnoma
imzolandi()
-
…
3
…
…
…
…
Bu esa uz navbatida dasturchi uchun qulay bulgan xolatda diagrammani
generatsiyalash imkoniyatini yaratadi. Sinf diagrammasining maqsadini - quydagicha
umumlashtirish mumkin
•
Ilovaning statik ko‘rinishini tahlil qilish va loyihalash.
•
Tizimning mas'uliyatini tavsiflang.
•
Komponentlar va joylashtirish sxemalari uchun asos.
110
“Raqamli iqtisodiyot” ilmiy-elektron jurnali | №1-son | 2022
•
Oldinga va teskari muhandislik.
Class diagrammalari faqatgina jarayon faoliyati va undagi funksionallikni ifodalaydi.
Har bir diagramma uz uslubiga ega va biz ulardan foydalanayotganda bunqa qatiy etibor
berishimiz kerak aks xolda loyiha samaradorligi yo‘qoladi. Korxonaning ishlab
chiqarishda kechayotgan faoliyatning xar bir qismi atrebut, parametri bilan ifodalangan.
Misol uchun 2 – jadvalda keltirilgan tartib bo‘yicha izohlash mukun.
2-rasm: Class diagramda “Gazlangan ichimlik zavodi” loyihasi
Atributlar tiplari aniq berilishi xamda klass paramentrlarining taqsimoti dastur
generatsiyasini yana xam aniqroq chiqishi va ishni engillashtirishga katta yordam beradi.
Faoliyat diagrammalari
- bu tizim tomonidan bajariladigan barcha harakatlarni
tavsiflovchi oqim sxemasi. U boshidan oxirigacha hamma narsani ko‘rsatadi, turli qaror
yo‘llari va bir faoliyatdan ikkinchisiga o‘tish uchun sodir bo‘lishi kerak bo‘lgan
qadamlarni belgilaydi. Bosqichlar xronologik, tarmoqlangan yoki bir vaqtda bo‘lishi
mumkin. Ushbu diagramma odatda biznes jarayonlarining ichki tuzilishini boshqarish
uchun ishlatiladi. Bu biznes tahlilchilariga bir joyda turli ish oqimlarini samarali
rejalashtirish va boshqarish imkonini beradi.
Faoliyat diagrammasi tizimning faoliyat oqimini modellashtirish uchun mos
keladi. Ilovada bir nechta tizim bo'lishi mumkin. Faoliyat diagrammasi ushbu tizimlarni
ham qamrab oladi va bir tizimdan ikkinchisiga o'tishni tavsiflaydi. Ushbu maxsus
111
“Raqamli iqtisodiyot” ilmiy-elektron jurnali | №1-son | 2022
foydalanish boshqa diagrammalarda mavjud emas. Bu tizimlar ma'lumotlar bazasi, tashqi
navbatlar yoki boshqa har qanday tizim bo'lishi mumkin.
3-rasm: Aktivitiy diagramda “Gazlangan ichimlik zavodi” loyihasi
Loyihani izohlash uchun shu kabi qulay loyixalash standart tillari ko‘plab uchraydi.
Boshqa loyixalashda ishlatiladigan diagrammaturlari bir biridan shakli va notatsiyalari
jixatidan farq qilishi mumkun ammo ularning loixalanash xususiyatlari o‘xshash. Biz
ishlatgan UML loyihalash tili juda qulay va xar bir xolat uchun aloxida xususiyatliy
diagramma turlariga egaligi bilan boshqa loyihalash standart diagrammalaridan farq
qiladi.
Xulosa
Maqola Respublika bo‘yicha ishlab chiqarish sifatini takomillashtirish, dasturlash
texnalogiyalarini jarayonliy tarzda sifat jixatidan aniq xisob kitoblarga asoslangan xolda
tashkil etish maqsadida yangi axborot tizimlarini loyixalashtirish usullari va metodlarini
universitetlar miqiyosida rivojlantirishga asoslangan. Hozirgi kudagi jaxon bozori
talablaridan kelib chiqqan xolda turliy xil loyixalarni yaratish va uni sifat nazorati uchun
standartlar ishlab chiqilgan, ularga to‘laqonliy javob beraoladigan bo‘lishi uchun axborot
tizimlarini loyixalashtirishni rivojlantirish juda muhim masalalardan biri hisoblanadi. Shu
bois men o‘z maqolamda xozirgi kun talabiga mos avtomatlashtirilgan ishlab chiqarish
tizimi misolida tizim loxilashtirish uslublarini yoritdim. Tizim UML loixalashtirish tili
112
“Raqamli iqtisodiyot” ilmiy-elektron jurnali | №1-son | 2022
misolida xalqaro stantart tashkilotlari tomonidan tan olingan hamda uning eng ko‘p
faoydalaniladigan diagrammalari qo‘llanilgan haloda tizim loihasi ishlab chiqilgan.
Men keltirgan gazlangan suv ishlab chiqarish tizimi diagramma turiga nisbatan xar-
hil jarayonlarni boshidan oxirigacha rejali bayon qilingan yani bunda avtomatlashtirilgan
ishlab chiqarishni mahsulot resurslaridan tortib undagi ishlab chiqarish uskunalari,
vositalari asosida mahsulotning tayyor xolatga kelishiagacha bo‘lgan jarayon yoritildi.
Maqolani qo‘llab quvatlashingiz shu kabi maqolalarni ko‘proq chop qilishimga sabab
bo‘ladi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Yusupbekov, N., Gulyamov, S., Khojieva, N., & Ergashev, S. (2021). Exerget
analysis of energy technological installations.
InterConf
.
2.
UML tilining notatsiyasi va semantikasi [Elektron resurs]. // NOU "Intuit". 2003-
2015 yillar.
Kirish rejimi:
URL: http://www.intuit.ru/studies/courses/32/32/info
(Kirishgan: 25/05/2015).
3.
A Anderson, J Johnson,N Feagin, S Mallery,D Pell, S Perry, S Torpie, P Author, L
Waring. // Water System Design Manual Revised. // Drinking Water who worked over
many months to revise this edition of the design manual. June 2020.
