176
RAQAMLI IQTISODIYOT
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 7-SON
WWW.INFOCOM.UZ
SANOAT KORXONALARI RAHBAR VA MUTAXASSISLIKLARINING
MEHNAT MUHOFAZASI BO‘YICHA BILIMLARINI TEKSHIRISHNI
RAQAMLI TEXNOLOGIYALAR ASOSIDA TASHKIL ETISHNING
NAZARIY ASOSLARI
Muradov Sirojiddin Husan o‘g‘li
Qarshi muhandislik-iqtisodiyot instituti stajyor-o‘qituvchisi
sirojiddinmuradov0@gmail.com
Annotatsiya:
Maqolada raqamli iqtisodiyot va uning afzalliklari, mehnatni
muhofaza qilish sohasida raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zaruriyati va
ahamiyati hamda afzalliklari yoritilgan. Muallif tomonidan ishlab chiqilgan mehnat
muhofazasi va xavfsizlik texnikasi bo‘yicha xodimlarni o‘qitish va ularning bilimlarini
sinovdan o‘tkazishni raqamlashtirish modeli hamda uning mazmuni to‘g‘risida qisqa
ma’lumotlar keltirilgan.
Kalit so‘zlar: Raqamli iqtisodiyot, raqamlashtirish, mehnat muhofazasi,
xavfsizlik texnikasi, yo‘riqnoma, model, modul, raqamli platforma.
ТЕОРЕТИЧЕСКИЕ ОСНОВЫ ОРГАНИЗАЦИИ ПРОВЕРКИ ЗНАНИЙ
ПО ОХРАНЕ ТРУДА РУКОВОДИТЕЛЕЙ И СПЕЦИАЛИСТОВ
ПРОМЫШЛЕННЫХ ПРЕДПРИЯТИЙ НА ОСНОВЕ ЦИФРОВЫХ
ТЕХНОЛОГИЙ
Мурадов Сирожиддин Хусан угли
Стажер
-
преподаватель Каршинского инженерно
-
экономического института
sirojiddinmuradov0@gmail.com
Аннотация
:
В статье описаны цифровая экономика и ее преимущества,
необходимость и важность применения цифровых технологий в сфере охраны
труда, а также преимущества. Приведены краткие сведения о разработанной
автором модели цифровизации обучения и проверки знаний работников по
технике безопасности и охраны труда и ее содержании.
Ключевые
слова
:
цифровая экономика, цифровизация, охрана труда,
техника безопасности, методология, модель, модуль, цифровая платформа.
177
RAQAMLI IQTISODIYOT
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 7-SON
WWW.INFOCOM.UZ
THEORETICAL BASIS OF ORGANIZATION OF EXAMINATION OF
KNOWLEDGE OF LABOR PROTECTION OF MANAGER AND
SPECIALISTS OF INDUSTRIAL ENTERPRISES ON THE BASIS OF
DIGITAL TECHNOLOGIES
Muradov Sirojiddin Husan ugli
Intern-teacher of the Karshi Institute of Engineering and Economics
sirojiddinmuradov0@gmail.com
Abstract:
The article highlights the necessity and importance of implementing
digital technologies in the field of labor protection, as well as its advantages. It also
introduces a model for quantifying the training of employees in occupational safety
and health, as well as assessing their knowledge.
Keywords: digital economy, digitization, labor protection, safety technique,
guideline, model, module, digital platform.
KIRISH
Raqamli iqtisodiyotga o‘tish zamon talabi va O‘zbekistonni yaqin yillarda
rivojlantirishning ustuvor yo‘nalishi hisoblanadi. Yangi avlod raqamli texnologiyalari
– sun’iy intellekt, robototexnika, internet, simsiz aloqa texnologiyalari va
boshqalarning paydo bo‘lishi ishlab chiqarish, biznes va ijtimoiy sohadagi faoliyat
modellarini o‘zgartirishni talab etmoqda. Yangi raqamli texnologiyalardan samarali
foydalanish infratuzilma va huquqiy muhitni shakllantiruvchi butun mamlakatning
ham, alohida kompaniyalarning ham xalqaro raqobatbardoshligini belgilab bermoqda.
Hozirgi vaqtda O‘zbekistonda ko‘rsatilayotgan xizmatlar sifatini yaxshilash va
odamlar hayotini osonlashtirish uchun raqamli texnologiyalar va innovatsion
yechimlar iqtisodiyotning turli tarmoqlari va jamiyat hayotiga faol joriy etilib,
qo‘llanilmoqda. Raqamli texnologiyalar davlat boshqaruvi, bank ishi, sanoat, tibbiyot
va xavfsizlikni ta’minlashda qo‘llaniladi. Mamlakatimiz kelajagi raqamli
texnologiyalarning keng joriy etilishi va qo‘llanilishi bilan chambarchas bog‘liq [1,2].
Boshqa sohalar kabi O‘zbekistonda mehnat muhofazasini raqamlashtirish ham
o‘ta muhim va dolzarb masalalardan biri hisoblanadi. Chunki davlat va jamiyatning
eng muhim vazifalaridan biri fuqarolarning sog‘lom va xavfsiz mehnat qilish
huquqlarini ta’minlash hisoblanadi. Taraqqiy etgan ko‘pgina davlatlarning tajribasi
mehnatni muhofaza qilish madaniyatini rivojlantirish xodimlar uchun ham, ish
beruvchilar va davlat uchun ham manfaatli ekanligidan dalolat beradi. Mehnat
muhofazasi qoidalariga rioya etmaslik mehnat unumdorligi va ishlab chiqarilayotgan
tovarlar sifatini pasaytiradi [1].
178
RAQAMLI IQTISODIYOT
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 7-SON
WWW.INFOCOM.UZ
ADABIYOTLAR TAHLILI
Mamlakatimizda sanoat korxonalarida mehnat muhofazasini tashkil etish hamda
mehnat muhofazasi va xavfsizlik texnikasi bo‘yicha o‘qitish va xodimlar bilmini
sinovdan o‘tkazish masalalari Yuldoshev O‘.R., Yormatov G.Yo., Isamuxamedov
Yo.U., Zokirova N.Q., Abduraxmonov Q. X., Irmatova A. B. Yunusov B.X. kabi
olimlarning o‘quv va ilmiy adabiyotlarida o‘z aksini topgan[3].
MDH davlatlari korxonalarda mehnat muhofazasini raqamlashtirish masalalari
bo‘yicha Kovrigo O.V., Timofeev A.V., Ryabova V. Ye., Faynburg G. Z., Ivanov S.
Yu., Kalagin I., Titov A., Щemelinin V.,Porochkin D., Kuchumova G. V., Melyakova
O. A., 13. Shabunin K. sarev V., Vesnin Ye., Soloveva A., Venediktova A. ilmiy
tadqiqot ishlarini olib borishgan[4].
Raqamli iqtisodiyotning nazariy asoslari xorijlik olim va mutaxassislardan
M.A.Shneps-Shneppe, D.Ye. Namiot, P.Vinya, M.Keyn, N.Popper, Ye.Filippov, A.
Fork, L.V. Lapidus, D.Bell, M.Kastels, V.Desouza, D.Makkonaz, M.Linch, S.Dirikan,
S.Xalford, M.Savaj kabi xorijlik iqtisodchi olimlarning ilmiy tadqiqotlarida atroflicha
yoritilgan. Jumladan, iqtisodchi olimlar M.A.Shneps, Shneppe va Namiot D.Ye.
o‘zining tadqiqotlarida qator Raqamli iqtisodiyot, telekommunikatsiya rivojlanishning
asosiy bo‘g‘ini ekanligi va uning xususiyatlari to‘g‘risida nazariyalarini tadqiq etib
o‘tishgan. L.V. Lapidus o‘z tadqiqotlarida raqamli texnologiyalar evolyusiyasi ta’siri
ostida biznes modellarini o‘zgartirish nuqtai nazaridan elektron biznes va elektron
tijoratni boshqarish bo‘yicha nazariy qoidalar va amaliy tavsiyalar ishlab chiqilgan [3].
O‘zbekistonlik olimlardan S.S.G‘ulomov, R.H.Ayupov, G.R.Boltaboeva,
T.Shodiev, T.Z. Teshabaev, Z.M. Otakuzieva, Sh.Mustafaqulov, R.S.Urunov,
M.Yu.Jumaniyozova, Z.M.Qurbonov, U.M.Asraevlar ishlarida raqamli
iqtisodiyotning nazariy asoslari bayon etilgan. Xususan, Sh.Mustafaqulov o‘zining
ilmiy izlanishlarida rivojlanishning yangi tendensiyalari va xususiyatlari atroflicha
yoritilgan [5].
METODOLOGIYA
Tadqiqot jarayonida qiyosiy tahlil, umumlashtirish, ekspert so‘rovi, raqamli
texnologiyalar modellari, platformalar va dasturiy vositalardan foydalanildi.
MUHOKAMA VA NATIJALAR
Mehnatni muhofaza qilish sohasidagi raqamlashtirish odatda aqlli kaskalar,
sun’iy intellekt orqali xavflarni aniqlash vositalari va VR ta’lim texnologiyalarini
anglatadi, shuningdek mehnatni muhofaza qilish sohasida elektron hujjat aylanishi va
elektron raqamli imzodan foydalanish yordamida hujjatlar bilan ishlashni
soddalashtirish, ish joyida mehnatni muhofaza qilish madaniyati darajasini oshirish,
xodimlarning huquqlarini himoya qilish va yuqori xavflilikdagi ishlar xavfsizligini
179
RAQAMLI IQTISODIYOT
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 7-SON
WWW.INFOCOM.UZ
ta’minlashda xam muhim rol o‘ynaydi. Mehnat muhofazasini raqamlashtirish moddiy
xarajatlarni kamaytiradi, vaqt tejaladi, ma’lumotlarni elektron bazasi yaratiladi, ularni
uzatish, qayta ishlash va saqlash imkoniyatlari kengayadi, mehnat muhofazasi bo‘yicha
yo‘riqnomalar berish, ishchi-xodimlar bilimini sinash ishlari onlayn formatga o‘tadi,
hujjatlarni o‘tgan sanalar bilan imzolashga chek qo‘yiladi, korrupsiya oldi olinadi,
ishchi-xodimlarning huquqlari himoyasi mustahkamlanadi hamda hisobotlarda
shaffoflik ta’minlandi[6].
O‘zbekistonda mehnatni muhofaza qilish O‘zbekiston Respublikasining
“Mehnatni muhofza qilish to‘g‘risida qonuni” (2016-yil 22-sentabr, O‘RQ-410-son),
O‘zbekiston Respublikasining Mehnat kodeksi (28-oktabr 2022-yil, O‘RQ-798 sonli),
O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2019-yil 1-fevral, 75-son Qarori.
O‘zbekiston Respublikasi sanoat xavfsizligi davlat qo‘mitasi to‘g‘risidagi nizom,
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020 yil 5 oktabrdagi “Raqamli O‘zbekiston
– 2030” strategiyasini tasdiqlash va uni samarali amalga oshirish choratadbirlari
to‘g‘risida”gi PK-6079-sonli qarori, O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2018-yil
3-iyuldagi O‘zbekiston Respublikasida raqamli iqtisodiyotni rivojlantirish chora-
tadbirlari to‘g‘risidagi PQ-3832-sonli qarori, Tashkilotlarda mehnatni muhofaza qilish
xizmatini yaratish va faoliyatini tashkil etish tartibi to‘g‘risida NIZOM. O‘zbekiston
Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2018-yil 31-dekabrdagi 1066-son qarori,
Mehnat muhofazasi bo‘yicha o‘qitishni tashkil qilish va bilimlarni tekshirish
to‘g‘risida NAMUNAVIY QOIDA (272- raqam bilan 1996-yil 14-avgustda
O‘zbekiston Respublikasi Adliya Vazirligi tomonidan ro‘yxatga olingan) va boshqa
shu kabi huquqiy me’yoriy hujjatlar asosida tartibga solinadi[7,8].
Sanoat korxonalarida rahbar va mutaxassis xodimlarni mehnat muhofazasi
bo‘yicha o‘qitish va bilimlarini sinovdan o‘tkazish jarayonini raqamlashtirish
texnologiyalari, modeli va platformasi.
Sanoat korxonalarida rahbar va mutaxassis xodimlarni mehnat muhofazasi
bo‘yicha o‘qitish va bilimlarini sinovdan o‘tkazish jarayoni, unga tegishli huquqiy
me’yoriy hujjatlar mazmuni, metodlari va shakl hamda vositalari.
Sanoat korxonalarida rahbar va mutaxassis xodimlarni mehnat muhofazasi
bo‘yicha o‘qitish va bilimlarini sinovdan o‘tkazishni atroflicha tahlil qilish va
O‘zbekiston Respublikasining mehnatni muhofaza qilish to‘g‘risidagi qonuni hamda
mehnat kodeksining yangi tahriri asosida sanoat korxonalarida mehnat muhofazasi
bo‘yicha o‘qitish va bilimlarini sinovdan o‘tkazishni raqamlashtirishdan iborat.
Sanoat korxonalarida mehnat muhofazasi va xavfsizlik texnikasi bo‘yicha
xodimlarni o‘qitish va bilimlarini sinovdan o‘tkazish tartibi va unga oid huquqyi
me’yoriy hujjatlarni atroflicha tahlil qilish va ushbu ishlarni raqamlashtirishning
zaruriyati va ahamiyatini asoslash;
180
RAQAMLI IQTISODIYOT
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 7-SON
WWW.INFOCOM.UZ
Xorijda va O‘zbekistonda mehnatni muhofaza qilishni tashkil etilishini
raqamlashtirish holatini hamda modellarini tahlil etish, ushbu jarayonni
raqamlashtirish tartibi, maqsadi hamda asosiy prinsiplarini asoslash;
Sanoat korxonalarida rahbar xodimlar va mutaxassislarni o‘qitish va bilimlarini
sinovdan o‘tkazishning raqamli moedlini hamda platformasini ishlab chiqish.
Platformaning afzalliklarini asoslash va uning xaritasini hamda undan
foydalanish tartibi bo‘yicha tavsiyalar ishlab chiqish.
S
anoat korxonalarida mehnatni muhofaza qilish va xavfsizlik texnikasi bo‘yicha
o‘qitish hamda xodimlar bilimini sinovdan o‘tkazishning zaruriyati va ahamiyati
hamda ushbu jarayonni amalga oshirishning qonuniy me’yorlari asoslangan;
Sanoat korxonalarida mehnatni muhofaza qilish va xavfsizlik texnikasi
bo‘yicha o‘qitish hamda xodimlar bilimini sinovdan o‘tkazishni raqamlashtirishning
zaruriyati. Afzalliklari va kutilaytgan natijalar asoslangan. Xodimning kasbiy
faoliyaining turli bosqichlarida mehnatni muhofaza qilish bo‘yicha o‘qitish va
bilimlarni sinash uchun korporativ tizimning raqamli modeli yaratilgan;
Mehnat muhofazasi va xavfsizlik texnikasi bo‘yicha o‘qitish va xodimlar
bilimini sinovdan o‘tkazishning raqamli platformasi ishlab chiqilgan. Platformada
mehnat muhofazasi bo‘yicha huquqiy-me’yoriy hujjatlar, kurs o‘qishlari va malaka
oshirish dasturlari, mehnat muhofazasi bo‘yicha xodimlar bilimini sinovdan o‘tkazish
tartibi, sinov uchun test savollari hamda sinovdan o‘tkazish elektron dasturi o‘z aksini
topgan;
Mazkur platformaning xaritasi hamda undan foydlanish bo‘yicha tavsiyalar
ishlab chiqilgan.
XULOSA VA TAKLIFLAR
Mehnatni muhofaza qilishda raqamli transformatsiyaning asosiy
yo‘nalishlaridan biri xodimlarni o‘qitish, va bilimlarini sinovdan o‘tkazish hisoblanadi.
Chunki ushbu jarayon mehnatni muhofaza qilish sohasidagi eng muhim va ko‘p vaqt
talab qilinadigan jarayonlardan biridir. Ushbu jarayonlarni raqamlashtirish tashkilotda
mavjud bo‘lgan ta’lim va sertifikatlash jarayonlarini boshqarish tizimini sezilarli
darajada yaxshilashi mumkin. Asosiysi, raqamlashtirish darajasi korxonaning haqiqiy
ehtiyojlariga mos kelishi, amalga oshirishning murakkabligi va olinishi kerak bo‘lgan
natijalar nuqtai nazaridan optimal bo‘lishi kerak[9,10].
Yuqoridagi talablar asosida korxona va tashkilotlarda mehnat muhofazasi va
xavfsizlik texnikasi bo‘yicha o‘qitish hamda ishchi-xodimlar bilimini sinovdan
o‘tkazish ishlarini raqamlashtirish modelini ishlab chiqishda qo‘yidagi farazlar
nazarda tutilgan[13]:
1
181
RAQAMLI IQTISODIYOT
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 7-SON
WWW.INFOCOM.UZ
-
modelning doimiyligi va barqarorligi, ya’ni model xodimning ishga kirish
jarayonidan tashqari uning barcha mehnat faoliyati davrini o‘z ichiga olishi zarur;
-
model muayyan korxonada ishlaydigan xodimlarni mehnat muhofazasi
bo‘yicha o‘qitish va bilimlarini sinovdan o‘tkazish bo‘yicha Nizom talablari hisobga
olishi shart;
-
modelda mehnat muhofazasi bo‘yicha o‘qitishning asosiy maqsadi
belgilangan, ya’ni xodim uchun uning xavfsizligini ta’minlaydigan aniq harakatlar
ketma-ketligi o‘rin olishi lozim;
-
model funksional va uslubiy jihatdan birlashtirilgan, ya’ni mahalliy normativ
hujjatlar va muayyan ish amaliyotlari, shu jumladan ularning salbiy oqibatlariga
asoslangan yagona o‘quv va uslubiy bazaga ega bo‘lishi kerakligi hisobga olingan
bo‘lishi kerak[11.12].
Tadqiqot natijalarining nazariy ahamiyati O‘zbekiston sanoat korxonalarida
mehnatni muhofaza qilishni, jumladan mehnat muhofazasi va xavfsizlik texnikasi
bo‘yicha o‘qitish va xodimlar bilimini sinovdan o‘tkazishni raqamlashtirishning
zaruriyati hamda ahamiyatini asoslanganligi,
xodimning kasbiy faoliyaining turli
bosqichlarida mehnatni muhofaza qilish bo‘yicha o‘qitish va bilimlarni sinash uchun
korporativ tizimning raqamli modeli hamda platformasi yaratilganligi bilan izohlanadi.
Tadqiqotning natijalarining amaliy ahamiyati sanoat korxonalarida mehnat
muhofazasi va xavfsizlik texnikasi bo‘yicha xodimlarni o‘qitish hamda bilimlarini
sinovdan o‘tkazish ishlarini O‘zbekiston Respublikasining mehnatni muhofza qilish
to‘g‘risidagi qonuni va mehnat kodeksining yangi tahriri hamda amaldagi boshqa
huquqiy me’yori hujjatlar asosida qayta ishlab chiqilib, ushbu jarayonlarni
raqamlashtirish modeli hamda platoformasini amaliyotga tadbiq etishga tavsiya
etilganligi
bilan belgilanadi.
FOYDALANILGAN A
DABIYOTLAR RO‘YXATI
13.
Тимофеев С. С., Тимофеева С. С. Цифровое будущее охраны труда //
XXI век. Техносферная безопасность. 2022. Т. 7. № 1. С.
51–62.
https://doi.org/10.21285/2500-1582-2022-1-51-62.
14.
Цифровая
трансформация
охраны
труда
.
URL:
https://journal.эcostandard.ru/ot/tech/tsifrovaya
-transformatsiya-okhrany-truda/
15.
Цифровизация
—
важнейший тренд в сфере охраны труда
.
URL:
https://www.trudcontrol.ru/press/publications/30216/cifrovizaciya-
vazhneyshiy-trend-v-sfere-ohrani-truda
16.
Rakhimov Oktyabr Dustkabilovich; Muradov Sirojiddin Husan o`g`li.
Innovative Technologies in Teachingdirectors and Specialists of Industrial
182
RAQAMLI IQTISODIYOT
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 7-SON
WWW.INFOCOM.UZ
Enterprises on "Labor Protection"// European Journal of Life Safety and Stability
(2660-9630), 2021/12/29. 80-85.
17.
O.D. Rakhimov, Muradov S.H. Digitalization of Instructions on Labor
Protection and Safety Techniques. // European journal of life safety and stability
(EJLSS).
2022. №24. Р.80
-86
18.
Тимофеев С. С., Тимофеева С. С. Цифровое будущее охраны труда //
XXI век. Техносферная безопасность. 2022. Т. 7. № 1. С. 51
–62.
https://doi.org/10.21285/2500-1582-2022-1-51-62
19.
Muradov Sirojiddin Husan o`g`li, Xakimov Xurshid Hamidulla o‘g‘li, &
Siddiqova Madinabonu Asatilla qizi. (2021). NEW INNOVATIVE NGINEERING
SOLUTIONS TO THE PROBLEMS OF SIGNALIZATION AND SECURITY
SYSTEMS. European Journal of Life Safety and Stability (2660-9630), 2, 28-30.
Retrieved from
http://www.ejlss.indexedresearch.org/index.php/ejlss/article/view/13
20.
Rayimkulov A., Murodov S. Some Issues of Safety in the Use of Tower
Cranes Used in Construction Projects //JournalNX. –
С. 301
-308.
21.
СИРОЖИДДИН М. НЕКОТОРЫЕ АСПЕКТЫ БЕЗОПАСНОСТИ
ПРИМЕНЕНИЯ ГРУЗОПОДЪЕМНЫХ КРАНОВ В СТРОИТЕЛЬНО
-
МОНТАЖНЫХ РАБОТАХ //International journal of advanced research in education,
technology and management. – 2024. –
Т. 3.
–
№. 2.
–
С. 167
-177.
22.
Muradov S. CONSTRUCTION-INSTALLATION ISHLARIDA
KUTARAMA KRANLARDAN USE FUNDAMENTAL SECURITY OF SUPPLY
//Modern Science and Research. – 2024. –
Т. 3.
–
№. 2.
–
С. 786
-792.
23.
Muradov, S. (2024). ASSESSMENT OF THE CHEMICAL SITUATION
IN AN ACCIDENT IN FACILITIES USING KTZM. MODERN SCIENCE AND
RESEARCH, 3(2), 1142–1152.
https://doi.org/10.5281/zenodo.10701651
24.
Muradov S., Usmonov H. MEHNATNI MUHOFAZA QILISHNING
RIVOJLANISH TARIXIY BOSQICHLARINI O ‘RGANISH //Interpretation and
researches. – 2024.
25.
https://obucheniepootuz.netlify.app/
