O‘zbek oilasidagi milliy tarbiya mazmuni

CC BY f
204-206
161
Поделиться
Курбанова, Б. (2023). O‘zbek oilasidagi milliy tarbiya mazmuni . Цифровизация современного образования: проблема и решение, 1(1), 204–206. извлечено от https://inlibrary.uz/index.php/digitalization-modern-education/article/view/24753
Б Курбанова, Ташкентский государственный педагогический университет

преподаватель

Crossref
Сrossref
Scopus
Scopus

Аннотация

Ushbu maqolada o‘zbek maqolasidagi milliy tarbiya mazmuni, o‘ziga xos qadriyatlari, shajara, umuminsoniy qadriyatlar to‘g‘risida fikr yuritilgan.


background image

204

O‘

ZBEK OILASIDAGI MILLIY TARBIYA MAZMUNI

Qurbonova B.N., TDPU

o‘

qituvchisi

Boboqulova M.K., talabasi

Annotatsiya.

Ushbu maqolada

o‘

zbek maqolasidagi milliy tarbiya mazmuni,

o‘

ziga

xos qadriyatlari, shajara, umuminsoniy qadriyatlar t

o‘g‘

risida fikr yuritilgan.

Kalit s

o‘

zlar:

milliy tarbiya, ezgulik, saxovat, muruvvat, ota-ona tarbiyasi, mexr,

oila, tarbiya mazmuni.

Sharqda azaldan oila ijtimoiy mohiyati bilan

o‘

ziga xos qadriyat hisoblanadi. U

avlodlar davomiyligining, shajaralar uzviyligining

o‘

ziga xos k

o‘

rinishidir. Ayni paytda

erkak va ayolning birgalikdagi hayotiy taqdiri, saodatli turmushi, hayot faro

g‘

ati va orzu-

umidlarning m

o‘

tabar maskani hamdir. Ana shu maskan qanchalik mehrli, muhabbatli,

ezguliklarga yondosh, yaxshiliklar, muruvvat va saxovatlarga asoslansa, u so

g‘

lom va

mustahkam oila muhitini vujudga keltiradi. Bu muhit

o‘zining ma’naviy

-

axloqiy yеtukligi

bilan erkak va ayolning

o‘

zaro munosabatlaridagi holatdan kelib chiqib, oilani muqaddas

maskanga

avlodlar va sulolalar q

o‘

r

g‘

oniga aylantiradi. Albatta, ikki yoshning

qovushishidan iborat holat bu hali t

o‘

laqonli oila emas. Muhabbatli hayotning,

birgalikdagi turmushning dastlabki k

o‘

rinishi, xolos. Farzand tu

g‘ilgach tom ma’nodagi

oila vujudga keladi. Farzand

oilaning mustahkam tayanchi. Uning butun o

g‘

irligi-yu

zavqli tomonlarini uy

g‘

unlashtirib turadigan, ota-

onani kelajakka qat’iy ishonch bilan

qarashga da’vat etadigan qudratli kuchdir. Bola kichkinaligida torgina makonning zavqi,

ota-onaning kelajagi, saodatli hayotining mahsuligina, xolos. U yura boshlab, ostona
hatlab k

o‘

chaga chiqqanidan keyin ijtmoiylasha boshlaydi. Bolalarga q

o‘

shilib, ulkan

jamiyatning kichik a’zosi bo‘lib qoladi. Ana shunda oilaning tarbiyaviy roli, ma’naviy

-

axloqiy roli oshadi [2, 56].

Sharq turmush tarzi, asosan, axloqqa tayanganligi va yuksak ma’naviy ehtiyojlarni

qadriyat darajasida k

o‘targanligi bilan alohida ajralib turadi. Oila mas’uliyati, uning

ijtimoiy mohiyati xuddi ana shu bilan belgilanadi. Oila katta b

o‘

ladimi, kichik b

o‘

ladimi,

baribir, u sonidan qat’i nazar mustaqil ijtimoiy makon sifatida o‘

z muhitiga, iqlimiga,

ma’naviy, axloqiy ob

-havosiga ega. Har bir oilaning

o‘

z aqidalari, turmush tarzi, hayotiy

ehtiyojlari mavjud. Ana shu ehtiyojlar va aqidala

r turmush tarzidagi an’analar, urf

-

odatlar va qadriyatlarni qay darajada qabul qilgani va uning asosida

o‘

z hayotini

qurganligini k

o‘

rsatadi. Farzand

oila tayanchi. Demak, farzand so

g‘

lom, durkun,

jismoniy biologik jihatdan benuqson tu

g‘

ilishi zarur. Ota-ona bunga intilishi shart. Zotan,

oilaning fayzi, tarovati, zavqli va mehr-muhabbatli jihatlari ayni ana shu bilan

o‘

lchanadi.

Atoqli adib Chingiz Aytmatovning xulosalariga k

o‘

ra, ikki haftalik embrion tashqi

muhitni his qilar ekan. Hali odam shakliga kirmagan hujayra oila muhiti, hayot

murakkabliklari, ziddiyatga t

o‘

la olam, ayniqsa, inson degan nodir, shu bilan birga,

ayanchli jonzot taqdiri, hayoti haqida fikr yuritar ekan. Ayrim holatlarda

o‘

n besh kunlik

murtak odam b

o‘

lib tu

g‘

ilsammikan yoki tu

g‘

ilmasammikan, degan fikrga borar ekan. Bu

dramatizm. Bu

inson degan mubham olamning fojiaviy qismati. Oila esa ana shu

dardli qismatni ezgulikka y

o‘

naltiruvchi m

o‘

jizaviy makon. Darhaqiqat, inson hayoti

hech qachon tugal b

o‘

lmagan, b

o‘

lmaydi ham. Shuning uchun donishmandlar bu dunyoni

biri kam deb atashgan. Lekin ana shu biri kam, hech qachon tugal b

o‘

lmaydigan,

muammolarga, kelishmovchiliklarga, iztiroblarga t

o‘

la bu dunyoda hayotini mazmunli

o‘

tkazishga,

o‘

tayotgan kunidan rozi b

o‘

lib, hayot zavqi, shavqi va mehr-muhabbatli

jihatlarini chuqur his qilgan oila baxtli oila hisoblanadi. Ana shu holatning butun


background image

205

mohiyati, k

o‘

lami va mazmunini anglashning

o‘

zi kishini saodatga eltguvchi buyuk

qudrat, ma’rifiy kuch, ma’naviy rag‘

batdir [3, 112].

Azaldan Sharqda oila, ota-ona tushunchalari muhim qadriyatga aylangan. Ota

padari buzrukvor. Ona

volidayi muhtarama. Bunday sifatlar faqat ulargagina munosib.

Ularning oiladagi, butun jamiyatdagi mavqeyini belgilaydi. Ota-onaning

o‘

zaro

munosabatlari oila muhitini shak

llantiradi. Darhaqiqat, har bir oila alohida ma’naviy,

ruhiy makon. Bu makondagi ob-havo, kayfiyat ota-onaning munosabatidan kelib chiqadi.

Farzand dunyoga kelib, ayni ana shu muhitda rivojlanadi, kamol topadi. Shakllangan
tarbiya muhitidan oziqlanadi, havosidan nafas oladi. Insonning dunyoga kelib, odam

b

o‘

lib shakllanishida ota-onaning roli oila muhiti bilan bo

g‘

lanib ketgan murakkab

psixologik va tarbiyaviy jarayon. Afsuski, biz ba’zan bunga e’tibor bermaymiz. Ota,

asosan, moddiyat bilan shu

g‘

ullanadi. Topganini uyiga tashiydi, bolalarining rizqi butun

b

o‘

lsin, deb yuguradi, xolos. Ona esa bolasini yuvib-tarab oziqlantiradi. Afsuski, bu

kamlik qiladi. Bunday holatda ota ham, ona ham faqat yuzaki, yashash uchun zarur

b

o‘

lgan vazifani bajargan b

o‘

ladi. Mehr, qalb q

o‘

ri, yurak harorati, fikrlash

imkoniyatlariga kamroq e’tibor beriladi. Aslida esa tarbiya ana shundan boshlanadi.

Qalb uy

g‘

onmo

g‘

i lozim, ruhiyat uy

g‘

oq b

o‘

lmo

g‘

i shart. Rivoyatlarga k

o‘

ra, bir odam

farzandi uch yoshlik b

o‘

lganda Aflotunning oldig

a boradi: “Taqsir, farzandim uch yoshga

t

o‘ldi, endi uni qanday tarbiyalasam ekan, maslahat bersangiz”, –

deydi. Aflotun esa

“Afsus, farzandingiz tarbiyasiga uch yil kechikibsiz”, –

deb javob beradi. Demak,

donishmandlarning xulosalariga k

o‘

ra, farzand dunyoga kelgan kundan boshlab

tarbiyaga ehtiyoj sezadi. Boshqacha qilib aytganda, farzand tarbiyasi u dunyoga kelgan

kundan boshlanadi. Ota-ona buni juda chuqur tushunishi, anglab olmo

g‘

i lozim. Balki,

tu

g‘

ilmasidan oldin, ona qornidanoq tarbiya bilan shu

g‘

ullanmoq kerakdir. Shuning

uchundir, ayrim mutaxassislar homilador onaga k

o‘

proq mayin, sokin musiqa tinglashni,

shovqin suronlardan, baqir-chaqirlardan uzoqroq b

o‘

lishni tavsiya etadilar.

Pedagoglarning xulosalariga k

o‘

ra, bolaga t

o‘

rt-sakkiz yoshlarida k

o‘

pdan k

o‘

p ijobiy

ma’lumotlar berish kerak. Aytaylik, oila, ota

-ona, qarindosh-uru

g‘

, Vatan, tarixiy

qahramonlar, ulu

g‘

donishmandlar, shoirlar, sarkardalar haqidagi latifalarni, voqealar va

hodisalarni tushuntirib borish kerak. Toki bolaning mur

g‘

ak qalbida ezgulikka,

yaxshilikka moyillik hislari kuchayib, uning fe’l

-atvorini, xarakter xususiyatlarini

shakllantirsin. Bolaning t

o‘

rt-sakkiz yoshlarida t

o‘plagan ma’lumotlar bazasi

qandayligidan kelib chiqib uning bir umrlik hayot y

o‘

lini, inson sifatidagi fazilat-u

nuqsonlarini belgilab berar ekan. Demak, ota-

ona farzand tarbiyasi uchun mas’ul, to‘

la

javobgar shaxs. Ota-onaning farzandlari oldidagi asosiy vazifasi ularni katta hayotga,

ser

g‘

alva, tashvishli olamda yashashga tayyorlash hisoblanadi. Bolaning tabiiy

imkoniyatlari, qobiliyati, ma’naviy

-

ruhiy ehtiyojlaridan kelib chiqib ma’lum bir sohaga

y

o‘

naltirish, uning qiziqishini hisobga olib kasb tanlashiga yordam berish, avvalambor,

oiladan boshlanadi. Bu ota-onaning muhim vazifalaridan biri hisoblanadi [3, 115].

Maktab yoshida esa oila va maktab, ota-ona va ustoz hamkorligi muammosi kelib

chiqadi. Bunda ham, albatta, ota-onaning roli hamisha baland b

o‘

ladi. Chunki oila muhiti,

oila psixologiyasi ota-ona munosabatlarining mahsuli sifatida mur

g‘

akkina bolaning

odamga aylanish jarayonida muhim ahamiyatga ega. Buning ilmiy-genetik asoslari, irsiy

ildizlari ham bor. Inson

fazilatlar va illatlar olami. Dunyoda mutlaq ideal odam

b

o‘

lmagan, b

o‘

lmaydi ham. Faqat ideal b

o‘

lishga, komil insonga aylanishga intilish har

bir insonning ham ilohiy, ham dunyoviy burchi hisoblanadi. Inson yuz yil yashasa, yuz yil
tarbiyaga ehtiyoj sezadi.

Demak, hammamizning jismimizda illatlar-u fazilatlar jamuljam. Qonimizda yuzlab

ba

g‘

rikenglik, shafqatlilik, mehrlilik, muruvvatlilik, sadoqat singari fazilatlar bilan birga


background image

206

sotqinlik, munofiqlik, hasad, k

o‘

rolmaslik,

g‘

ayirlik singari illatlar ham parallel ravishda

yashaydi. Faqat kimlardadir fazilatlar, kimlardadir illatlar k

o‘

proq. Inson tabiatan

manfaatlar olami. U hamma narsa

o‘

ziniki bo

lishini, unga qanchalik erkinlik bersangiz,

undan ham k

o‘

proq erkinlikni istaydigan, qanchalik farovonlik sharoitini yaratsangiz,

undan ham farovonroq yashashga intiladigan olam. Uning ehtiyojlarini hech qachon

qondirib b

o‘

lmaydi. Inson ehtiyojlari hayot

ne’matlaridan ko‘

ra k

o‘

proq va kengroq. Ana

shunday kayfiyatda xudbinlik, manfaatparastlik illatlari kuchayib boradi. Natijada

“gunoh”, deb ataladigan tavqi la’natga munosib yo‘

lga kiriladi. Ulu

g‘

bobokalonimiz

Forobiyning xulosalariga k

o‘

ra, qonunlari barkamol b

o‘

lmagan jamiyatda axloqsizlik

kuchayadi. Axloqsizlik esa jamiyatni parokandalikka olib keladi. Buyuk nemis faylasufi

Osvald Shpengler: “Qayerda madaniyat yo‘

qolsa,

o‘sha yеrda zoologiya kuchayadi”, –

deydi. Demak, madaniyat, ma’naviyat, axloq yo‘

qolsa, odamdagi insoniy instinktlar

s

o‘

nib boradi. Aksincha, hayvoniy instinktlar kuchayadi. Inson odam shaklidagi

maxluqqa aylanadi. Ma’naviyatga ehtiyoj unutiladi. Bu esa oxi

r-oqibatda jamiyatni abgor

qiladi. Keyingi yillarda ma’naviyatga, ma’rifatga, inson tarbiyasiga e’tibor tobora oshib

bormoqda.

Foydalanilgan adabiyotlar r

o‘

yxati:

1.

O‘zbekistonning yangi taraqqiyot davrida ta’lim

- tarbiya va ilm - fan sohalarini

rivojlantirish chora tadbirlari t

o‘g‘

risida.

O‘

zbekiston Respublikasi Prezidentining PF-

6108-son Farmoni. 2020 yil 6 noyabr.

2.

Vohidova N.X., Mirzayeva F.O. Ijtimoiy predagogika. Darslik.

T.: Sano-standard,

2022.

3.

Mavlonova R., Vohidova N., Rahmankulova N. Pedagogika nazariyasi va tarixi.

Darslik). T.: Fan va texnologiyalar 2010 y.

TALABALARDA EKOLOGIK MADANIYATNI SHAKLLANTIRISHNING NAZARIY

ASOSLARI

Xoldarova M.O., JizPI tayanch doktoranti

Annotatsiya.

Ushbu maqolada talabalarda ekologik bilimini oshirish va ekologik

madaniyatni shakllantirishning nazariy asoslari va ahamiyati

o‘

rganilgan.

Kalit s

o‘

zlar:

tabiat, ekologik bilim, ekologik madaniyat, ekologik mas’uliyat,

ekologik tarbiya, estetik tarbiya.

Inson hayotining barcha sohalari, xoh oila, xoh ish, xoh kundalik hayot, boshqa

narsalar

o‘

zaro munosabatlardan iborat. Tabiat

bu nafaqat inson hayotining sohasi,

balki insoniyat

o‘

ziga moslashgan holda

o‘

zgarib turadigan yashash muhiti hisoblanadi.

Ming yillik mehnat, ularning mavjudligi uchun kurash nafaqat sivilizatsiya taraqqiyoti va

rivojlanishiga olib keldi, balki atrof-muhitda ham katta

o‘

zgarishlarga olib keldi. Tarix

davomida jamiyat ekologik mazmundagi muammolarga duch kelgan. Yerdagi odamning

paydo b

o‘lishi uning biosferaga sezilarli ta’sir ko‘

rsatishiga olib keldi. Texnokratik

sivilizatsiyani vujudga keltirgan madaniyat tabiat qonunlariga ziddiyatga duch keldi.

Sanoat jamiyati va demografik portlash sharoitida inson faoliyatining salbiy oqibatlari

global b

o‘lib qoldi. Iste’mol qilish orqali insoniyat jami

yati biosferaning y

o‘

qolgan

narsani tiklash qobiliyatidan oshib ketdi. Zamonaviy jamiyat hayotiy tabiiy muhitni

oqilona rivojlantirish va saqlash zarurligini anglab yetdi. Ekologik muammolarning

Библиографические ссылки

O‘zbekistonning yangi taraqqiyot davrida ta’lim - tarbiya va ilm - fan sohalarini rivojlantirish chora tadbirlari to‘g‘risida. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining PF-6108-son Farmoni. 2020 yil 6 noyabr.

Vohidova N.X., Mirzayeva F.O. Ijtimoiy predagogika. Darslik. – T.: Sano-standard, 2022.

Mavlonova R., Vohidova N., Rahmankulova N. Pedagogika nazariyasi va tarixi. Darslik). T.: Fan va texnologiyalar 2010 y.

inLibrary — это научная электронная библиотека inConference - научно-практические конференции inScience - Журнал Общество и инновации UACD - Антикоррупционный дайджест Узбекистана UZDA - Ассоциации стоматологов Узбекистана АСТ - Архитектура, строительство, транспорт Open Journal System - Престиж вашего журнала в международных базах данных inDesigner - Разработка сайта - создание сайтов под ключ в веб студии Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil - ilmiy elektron jurnali yuridik va jismoniy shaxslarning in-Academy - Innovative Academy RSC MENC LEGIS - Адвокатское бюро SPORT-SCIENCE - Актуальные проблемы спортивной науки GLOTEC - Внедрение цифровых технологий в организации MuviPoisk - Смотрите фильмы онлайн, большая коллекция, новинки кинопроката Megatorg - Доска объявлений Megatorg.net: сайт бесплатных частных объявлений Skinormil - Космецевтика активного действия Pils - Мультибрендовый онлайн шоп METAMED - Фармацевтическая компания с полным спектром услуг Dexaflu - от симптомов гриппа и простуды SMARTY - Увеличение продаж вашей компании ELECARS - Электромобили в Ташкенте, Узбекистане CHINA MOTORS - Купи автомобиль своей мечты! PROKAT24 - Прокат и аренда строительных инструментов