DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
84
MUHAMMED RAHİMOKHAN II (FERUZ)'UN HORAZM'DA CEDİD
HAREKETİNİN ORTAYA ÇIKIŞI SIRASINDAKİ EYLEMLERİ
Ismailov Tokhirjon Khushnudbek ugli
Urgench Devlet Pedagoji Enstitüsü'nün bağımsız araştırmacısı
E-posta: ismailovtohir4349@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.13843713
Özet:
Bu makale Muhammed Rahim Han II'ın Harezm'deki Cedidî
hareketin oluşumundaki etkisini incelemektedir. 19. yüzyılın ikinci yarısında
Hive Hanlığı'nın hükümdarı Muhammed Rahim Han II, yalnızca devlet
yönetiminde değil, kültür ve eğitim reformlarında da aktif rol aldı. Onun bilime,
edebiyata ve kültüre olan ilgisi toplumda modernist fikirlerin ortaya çıkıp
yayılmasının temelini attı. Makalede Cedidci hareketin gelişiminin tarihsel
koşulları ve Muhammed Rahim Han II'ın bu konudaki politikası analiz
edilmektedir. Araştırma sırasında tarihi kaynaklardan ve bilimsel literatürden
yararlanılmıştır.
Anahtar kelimeler:
Muhammed Rahim Han II, Cedidî hareket, Harezm,
Hive Hanlığı, kültürel reformlar, aydınlanma, tarihi koşullar, "Genç Hiveliler".
Giriiş:
19. yüzyılın ikinci yarısı, Orta Asya'da kültürel ve eğitimsel reformların
hızla geliştiği bir dönem olarak öne çıkıyor. Harezm, zengin kültürel mirası ve
tarihi gelenekleriyle bu dönemde önemli merkezlerden biri haline geldi. Hive
Hanlığı hükümdarı Muhammed Rahim Han II (Feruz), devlet yönetiminin
güçlendirilmesinin yanı sıra toplumda aydınlanma ve modernizm fikirlerinin
ortaya çıkmasına ve gelişmesine büyük katkı sağlamıştır.
Cedidîlik hareketi o dönemde Müslüman toplumlarda aydınlanmanın,
eğitimin ve kültürün gelişmesini amaçlayan yeni fikir ve fikirleri teşvik etmeyi
amaçlıyordu. Bu hareketin Harezm'deki oluşumu ve gelişimi büyük ölçüde
Muhammed Rahim Han II'ın reformlarıyla ilgilidir. Saltanatı döneminde kültür,
bilim ve edebiyata önem vermiş, modern eğitim kurumları ve kütüphanelerin
kurulmasına yardımcı olmuştur. Bu nedenle Muhammed Rahim Han II'ın siyasi
ve kültürel faaliyetlerini incelemek Harezm'deki Cedidî hareketin oluşum
sürecini anlamak açısından önemlidir.
Çekişme:
19. yüzyılın ikinci yarısında Hive Hanlığı'nda yaşanan sosyal, ekonomik ve
kültürel değişimler Cedidî hareketin ortaya çıkışının temelini oluşturdu.
Muhammed Rahim Han II (Feruz) döneminde ülkede eğitim, kültür ve bilime ilgi
arttı. Zamanının önde gelen devlet liderlerinden biriydi ve her iki alanda da
DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
85
(devlet idaresi ve kültürel ve eğitim reformlarında) aktif rol aldı. Bu durum
Harezm'de Cedidî hareketin oluşmasında önemli bir etken olmuştur.
Muhammed Rahimhan II, hükümdarlığı döneminde her şeyden önce
devletin güçlendirilmesine büyük önem verdi. Adil yönetimi sağlamak için idari
ve ekonomik reformlar başlattı. Aynı zamanda kültür ve edebiyata da önem
vermiş, Feruz mahlasıyla yazdığı şiirleriyle çağdaşlarına aydınlanma ve ilim
arayışını vaaz etmiştir. Khan, ileri aydınları ve aydınlatıcıları çevresinde
toplayarak Hive'de bilimsel ve kültürel bir ortamın oluşmasına katkıda bulundu.
Ülkedeki kültürel ve eğitimsel reformları desteklemek amacıyla
Muhammed Rahimhan II yeni okul ve medreselerin açılmasına, kütüphanelerin
kurulmasına büyük önem verdi. Özellikle yeni bir öğretim sisteminin
getirilmesinden yanaydı. Bu, toplumda modernizm fikirlerinin yayılmasına
yardımcı oldu. Muhammed Rahim Han II döneminde açılan okul ve
medreselerde sadece dini ilimler değil, laik ilimler de öğretilmeye başlandı. Bu
yeni eğitim sistemi modernist hareketin temel ilkelerinden biriydi ve toplumda
bilimin ve aydınlanmanın gelişmesini teşvik ediyordu.
Makalenin hazırlanmasında Muhammed Rahim Han II dönemine ait arşiv
belgeleri, tarihi kaynaklar ve yazılı eserlerden yararlanılmıştır. Harezm'deki
Cedidî hareketin tarihine ilişkin araştırma çalışmaları ve monografiler de ele
alındı. Bu materyaller, Muhammed Rahim Han II'ın eğitim, kültür ve aydınlanma
alanındaki faaliyetlerinin daha kapsamlı bir şekilde incelenmesine olanak sağlar.
Bu temelde hanın Harezm'deki Cedidî hareketin oluşumuna katkısı analiz edildi.
Tartışma sırasında Muhammed Rahim Han II'ın kendi döneminde
uyguladığı reform ve girişimlerin Cedidcilik fikirlerinin gelişmesine olumlu etki
yaptığı tespit edildi. Bu hareketin başarısı da Harezm'de yeni aydınlanma
değerlerinin oluşmasını ve toplumsal yaşamın çeşitli alanlarındaki yenilenme
süreçlerini hızlandırdı. Böylece Muhammed Rahim Han II'ın kültürel ve eğitim
alanındaki reformları toplumun entelektüel potansiyelinin arttırılmasında,
halkın bilgiye ve aydınlanmaya yönlendirilmesinde önemli rol oynadı. Onun
girişimleri toplumda modern bilgiye olan ilgiyi artırdı, aydınlanmanın ve yeni
düşüncenin ortaya çıkmasının temelini oluşturdu.
Feruz'un eğitim alanındaki başlıca reformları şunlarla ilgiliydi:
1. Yeni tarz okulların kurulması: Muhammed Rahim Han II'ın,
hükümdarlığı döneminde geleneksel dini okulların yanı sıra yeni tarz okulların
kurulmasına da büyük önem verdi. Örnek olarak, "Feruz Han da bir eğitim
tutkunuydu ve 1871 yılında Eski Hive Kemeri'nin önüne kendi adını taşıyan 2
katlı bir medrese inşa ettirmişti" [9, s. 122]. Bu okullar Cedidî hareketin temel
DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
86
ilkelerinden biriydi ve bu okullarda dini bilgilerin yanı sıra laik ilimler de
öğretiliyordu. Yeni yöntemin okullarında aritmetik, coğrafya, tarih, doğa
bilimleri ve diğer dünyevi bilimlerin öğretilmesi toplumda yeni bilgi ve görüşler
oluşturdu. Bu, gelecekteki bilimsel ve teknik gelişmenin ve sosyal değişimlerin
temeli oldu.
2. Kütüphanelerin ve bilim ve eğitim ortamının geliştirilmesi: Muhammed
Rahim Han II döneminde kütüphanelerin kurulması ve bilime önem verilmesi,
eğitim alanında yapılan bir diğer önemli reformdu. Sarayında büyük bir
kütüphane oluşturdu ve burada sadece dini değil laik bilimlerle ilgili kitapları da
topladı. Bu kütüphanede görev yapan bilim insanları ve eğitimcilerin etrafında
bilimsel ve eğitici bir ortam oluşturulmuş, bu da eğitim alanında yeni
yaklaşımların geliştirilmesine katkı sağlamıştır.
3. Öğretmenlerin eğitimi: Muhammed Rahim Han II'ın okullarda yeni
yöntemi öğretecek modern bilgilerle donatılmış öğretmenlerin yetiştirilmesine
odaklandı. Ona göre sadece geleneksel din eğitimiyle sınırlı kalmamak, modern
bilimlerin öğretilmesi ve yaygınlaştırılması gerekiyordu. Bu amaçla Buhara ve
Semerkant'ın da aralarında bulunduğu diğer bölgelere bazı hocalar göndererek
onların modern bilgiler edinmelerini sağladı.
4. Eğitimin yaygınlaştırılması: Feruz'un eğitim alanındaki reformları
sadece üst sınıfa yönelik değil, genel kamuoyuna yönelikti. Onun inisiyatifiyle
kurulan okullar herkese açıktı, bu da okuryazarlık düzeyinin artmasına ve
toplumun entelektüel potansiyelinin geliştirilmesine hizmet ediyordu. Aynı
zamanda eğitim yaygınlaştırılarak Harezm'de bilim ve kültürün yeni bir düzeye
ulaşması teşvik edildi.
5. Eğitimin şiir ve edebiyat yoluyla teşvik edilmesi: Muhammed Rahim Han
II "Feruz" mahlasını yaratarak şiir yoluyla toplumda bilime ilgi ve aydınlanmayı
uyandırmaya çalıştı. Şiirleri eğitim ve aydınlanmanın önemini, insanları bilgiye
ulaşmaya ve ilmi takdir etmeye teşvik eden konuları yansıtmaktadır. Bu durum
halkın bilime ve eğitime karşı tutumunun olumlu yönde değişmesine hizmet etti.
Feruz Han'ın eğitimdeki ilerlemesi 1873'teki Rus işgalinden sonra bile
devam etti. Özellikle İsmail Gaspıralı, Kırım'da başlayan yorgun okullardaki
eğitim sistemini öğrendikten sonra, bu eğitim kurumlarını Harezm'de kurma
arzusunu dile getirmiştir [9, s. 122].
Feruz'un eğitim alanında yaptığı reformlar sonucunda Harezm'de Cedidî
hareketin oluşması ve gelişmesi için elverişli bir ortam yaratıldı. Onun bu
konudaki faaliyetleri, aydınlanma fikirlerinin o dönemde Orta Asya'nın diğer
bölgelerinde de yayılmasına olumlu etki yaptı. Bu nedenle Muhammed Rahim
DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
87
Han II'ın eğitim reformları sadece Harezm'in değil tüm bölgenin eğitim ve
kültürel gelişimine büyük katkı sağladı.
Literatür analizi (inceleme):
Harezm'de Cedidî hareketin ortaya çıkışında Muhammed Rahim Han II'ın
(Feruz) rolüne ilişkin bilimsel çalışmalar tarih yazımı ve edebiyat çalışmaları
açısından zengin ve çeşitlidir. Bu konu üzerinde yapılan araştırmalara
dayanarak Cedidîlik hareketinin oluşumu, sosyal, politik ve kültürel faktörleri ile
Muhammed Rahim Han II'ın faaliyetleri derinlemesine analiz edildi.
Başlangıçta, Özbek tarihçileri 19. yüzyılda Harezm'in sosyo-politik tarihini
incelerken, II. Muhammed Rahim Han'ın Cedidci hareket üzerindeki tutumu ve
etkisi özellikle dikkat çekiciydi. Ş. Shomuhamedov[10], S. Niyazov[7] gibi
araştırmacıların eserlerinde Cedidî hareketin Harezm'deki başlangıç süreci ve
sosyo-politik koşulların bu hareketin gelişimine etkisi incelenmiştir. Eserlerinde
II. Muhammed Rahim Han'ın hükümdar olarak yaptığı reformların, özellikle
kültür ve aydınlanmaya yaklaşımının toplumda yeni fikir ve görüşlerin ortaya
çıkmasına zemin hazırladığı vurgulanıyor.
N. Torakulov[5], Kh. Bobojonov[3] gibi bilim adamlarının tarihi kaynak ve
belgelere dayanan çalışmalarında Muhammed Rahim Han II döneminde eğitim
alanında yapılan değişiklikler detaylı bir şekilde analiz edilmiştir. Han'ın yeni
metod okulları açma konusundaki dikkatini, bu okullarda laik konuları öğretme
motivasyonunu incelediler ve Cedidci hareket üzerindeki etkisine ışık tuttular.
Özellikle bu kaynaklarda Feruz'un bilimi ve aydınlanmayı desteklemeyi
amaçlayan politikasının toplumun entelektüel gelişimine hizmet ettiği
gösterilmektedir. Bu bakımdan araştırmacılar Muhammed Rahim Han II'ıni
zamanının ilerici düşünen bir devlet adamı olarak tanımlamaktadır.
Edebi çalışmalar çerçevesinde II. Muhammed Rahim Han'ın kişisel edebi
mirasının, özellikle de "Feruz" mahlasıyla yazdığı şiirlerinin, Cedidci fikirlerin
oluşmasında büyük önem taşıdığı yazılmıştır. A. Ahmedov[1], S. Azizov[2] gibi
bilim adamlarının bilimsel makalelerinde Feruz'un şiirsel yaratıcılığı,
aydınlanmayı yükseltmeye yönelik konular ve ahlaki değerler analiz edilmiştir.
Onlara göre Muhammed Rahim Han II şiirleri ve edebi eserleri aracılığıyla halkı
bilgi, kültür ve yenilik için çabalamaya çağırdı. Bu bilimsel çalışmalar Feruz'un
Cedidîlik hareketine manevi bir zemin oluşturduğunu kanıtlamaktadır.
Cedidîlik hareketinin Harezm'deki tarihsel gelişimi, onu destekleyen
aydınlar ve bu hareketin ülkenin eğitim sistemine etkisi konusunda da bilimsel
çalışmalar bulunmaktadır. Örneğin M. Olimov[6], H. Ibragimov[4]'un
araştırmalarında Muhammed Rahim Han II'ın kültür ve eğitim alanında yaptığı
DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
88
reformlar ve bu reformların Harezm'in sosyal kalkınmasına etkisi
vurgulanmaktadır. Han'ın girişimleri sonucunda yeni okul ve medreselerde dini
ilimlerin yanı sıra laik bilimlerin de öğretilmesinin toplumda yeni düşünceyi
teşvik ettiğini düşünüyorlar.
Genel olarak literatürün analizi, Muhammed Rahim Han II'ın faaliyet ve
reformlarının Harezm'de Cedidî hareketin ortaya çıkmasında önemli bir faktör
olarak kabul edildiğini göstermektedir. Kendisine adanan araştırmalar,
Muhammed Rahim Han II'ın kültür ve eğitim alanındaki eylemleri ve
reformlarıyla tanıtıyor ve onu modernist fikirlerin ileri bir temsilcisi olarak
tanımlıyor. Bu bilimsel çalışmalara dayanarak Muhammed Rahim Han II'ın
Harezm'deki Cedidîlik hareketinin oluşumu ve gelişmesindeki etkisi yeterince
ele alınmakta ve bu konuda yapılan araştırmalar konunun bilimsel gerekçesini
sunmaktadır.
Özet:
Harezm'deki Cedidî hareketin oluşumunda Muhammed Rahim Han II'ın
(Feruz) rolü ve etkisi, tarihsel süreçlerin daha derinlemesine incelenmesiyle
daha da netleşiyor. 19. yüzyılın ikinci yarısında Hive Hanlığı sosyal, kültürel ve
eğitimsel değişimleri arzulamış, yeni düşünce ve fikirlere açıklık göstermiştir. Bu
değişiklikler büyük ölçüde Muhammed Rahim Han II'ın eğitim faaliyetleri ve
reformlarının sonucuydu.
Sonuçlar, Muhammed Rahim Han II'ın hükümdarlığı döneminde ülkede
kültür ve eğitimin gelişmesini amaçlayan bir dizi reform uyguladığını gösteriyor.
Yeni metod okullarının açılmasına, modern kütüphanelerin kurulmasına, laik
ilimlerin öğretilmesi sisteminin getirilmesine önem vererek Harezm'deki
Ceditçilik hareketi için önemli koşullar yarattı. Bu hareketin temel ilkelerinden
biri olan yeni bir eğitim yönteminin uygulamaya konulması, Harezm'de yeni
nesil aydınların oluşmasına hizmet etti.
Literatür incelendiğinde Feruz'un eğitim faaliyetinin kişisel edebi
çalışmaları ve topluma kazandırdığı yeni değerlerle yakından ilgili olduğu
görülmektedir. Şiirleri ve edebi eserleriyle toplumu ilme çağırmış, insanları yeni
düşünmeye teşvik etmiştir. Aynı zamanda Muhammed Rahim Han II zamanının
ileri görüşlü bir devlet adamı olarak siyasi yönetim ve kültürel-eğitim
reformlarını uyumlu bir şekilde gerçekleştirerek Cedidîlik hareketinin başarılı
bir şekilde gelişmesinin önünü açtı.
Sonuç olarak Muhammed Rahim Han II'ın reformları ve girişimleri Harezm'deki
Cedidî hareketin oluşumunda ve gelişmesinde büyük önem taşıyordu. Kültür ve
eğitim alanında yeni yöntem ve fikirlerin ortaya çıkmasının önünü açtı,
DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
89
toplumda yeni bir bakış açısının oluşmasına büyük katkı sağladı. Feruz'un bu
konudaki çalışmaları Harezm'de bilimin, kültürün gelişmesinde ve sosyal
kalkınmada eşsiz bir dönem yarattı. Bu nedenle Muhammed Rahim Han II'ın
Harezm'deki Cedidî hareketin ortaya çıkışındaki rolü ve mirası hâlâ derin
bilimsel incelemeye değer bir konudur.
Referansların listesi:
1. Ahmedov, A. "Özbekistan'ın devrimci hareketi: tarihsel koşullar ve gelişim
faktörleri." - Taşkent: Özbekistan Ulusal Ansiklopedisi, 2000.
2. Azizov, S. "Cedidlerin edebi mirası." - Taşkent: Edebiyat ve Sanat Yayınevi,
2014.
3. Bobojonov, H. "Hive Hanlığı Tarihi." - Taşkent: Bilim yayınevi, 2005.
4. Ibragimov, H. "Özbekistan'ın Aydınlatıcıları." - Taşkent: Yeni yüzyıl nesli,
2003.
5. Torakulov, N. "Hive Hanlığı ve Cedidizm Hareketi." - Taşkent: Bilim ve
Teknoloji, 2015.
6. Olimov, M. "Orta Asya'daki Ceditçilik hareketi ve sosyo-politik önemi." -
Taşkent: Şark, 1999.
7. Niyazov, S. "Modernizm ve eğitim reformları." - Taşkent: Maneviyat, 2012.
8. Rahimov, B. "Hive'nin modernleri ve eğitim reformları." - Urganç: Khorezmi,
2010.
9. Sayyora Samandar, Umid Bekmuhammad. "Harezm modernizmi: reformlar,
eğitim ve edebiyat" Monografi; Khorezm: "Milleniumus matbaası" yayınevi,
2024. -172 s.
10.Şomuhamedov, Ş. "Harezm'in Tarihi ve Kültürü." – Urganç: Harezm yayınevi,
2008.
