Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2025-yil, may
www.sci-p.uz
211
SAVDO KORXONALARIDA BUXGALTERIYA HISOBINI TAKOMILLASHTIRISH
i.f.d., prof.
Urazov Komil
Samarqand iqtisodiyot va servis instituti
ORCID
:
0009-0007-8330-7700
Po‘latov Xudoyberdi
Samarqand iqtisodiyot va servis instituti
ORCID
:
0000-0002-7304-603X
Annotatsiya.
Ushbu maqolada savdo korxonalarida yangicha zomonaviy buxgalteriya
hisobining hozirgi yangi savdo tushnchalari, hamda uni rivojlantirishning ustuvor yo‘nalishlari va
sohaning o‘ziga xos
xususiyatlari, savdo korxonalarining yanada rivojlanishida zamonaviy
texnologiyalarni keng qo‘llagan holda vaqt va mehnat unumdorligiga erishish, shuningdek savdo
korxonalarining buxgalteriya hisobini xalqaro standartlarga moslashtirish yoritib berilgan.
Kalit soʻzlar:
ulgurji savdo, chakana savdo, raqamli savdo, nasiya savdo, raqamli naqd
savdo, raqamli konsignatsion savdo, raqamli ombor orqali naqdsiz savdo, buxgalteriya hisobi,
moliyaviy hisobotning xalqaro standartlari, Jahon savdo tashkiloti.
СОВЕРШЕНСТВОВАНИЕ БУХГАЛТЕРСКОГО УЧЕТА НА ТОРГОВЫХ
ПРЕДПРИЯТИЯХ
д.э.н., проф.
Уразов Комил
Самаркандский институт экономики и сервиса
Пулатов Худойберди
Самаркандский институт экономики и сервиса
Аннотация.
В статье рассматриваются актуальные концепции современного
бухгалтерского учета на торговых предприятиях, а также приоритетные направления
его развития и специфические особенности отрасли, широкое использование
современных технологий в дальнейшем развитии торговых предприятий для
достижения производительности времени и труда, а также адаптация бухгалтерского
учета на торговых предприятиях к международным стандартам.
Ключевые слова:
оптовая торговля, розничная торговля, цифровая торговля,
национальная торговля, торговля за цифровые наличные, цифровая консигнационная
торговля, безналичная торговля через цифровой склад, бухгалтерский учет,
международные стандарты финансовой отчетности, Всемирная торговая организация.
UO‘K:
347.719
V SON - MAY, 2025
211-221
00
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2025-yil, may
www.sci-p.uz
212
IMPROVEMENT OF ACCOUNTING IN TRADING ENTERPRISES
DSc, prof.
Urazov Komil
Samarkand Institute of Economics and Service
Pulatov Khudoyberdi
Samarkand Institute of Economics and Service
Abstract.
This article discusses the current concepts of modern accounting in trading
enterprises, as well as the priority areas of its development and the specific features of the industry,
the widespread use of modern technologies in the further development of trading enterprises to
achieve time and labor productivity, as well as the adaptation of accounting of trading enterprises
to international standards.
Keywords:
wholesale trade, retail trade, digital trade, national trade, digital cash trade,
digital consignment trade, cashless trade through a digital warehouse, accounting, international
financial reporting standards, world trade organization.
Kirish.
Jahonda XXI asrning eng muhim, qolaversa, bosh xususiyati hisoblangan raqamlashtirish
savdoning yangi turlari va shakllarini, chunonchi elektron savdoni borgan sari ravnaq topishiga
olib kelmoqda. Global elektron tijorat statistikasi shuni ko‘rsatadikiy 2023
-yilda jahonda
elektron savdo hajmi 6,2 trln. dollarni tashkil etdi, Xitoy elektron savdodan 1,54 trln dollar
daromadga erishib, dunyo lideriga aylandi, 2-
o‘rin AQShga (870,78 mlrd dollar), 3
-
o‘rin
Yaponiyaga (128 mlrd dollar), 4-
o‘rin Buyuk Britianiyaga (118 mlr
d dollar), 5-
o‘rin
Germaniyaga (109 mlrd dollar) tegishli bo‘ldi. Elektron savdo umumiy hajmida mobil
tranzaksiyalar ulushi 63 foizni tashkil etdi. Prognozlarga ko‘ra, 2040 yilga kelib jami savdoning
95 foizi onlayn tarzda amalga oshirilishi kutilmoqda (Asoworld.com, 2023). Raqamlashtirish
savdo faoliyati mazmunini tashkil qiluvchi jarayonlar, ularga oid daromadlar, sarf-xarajatlar,
soliq to‘lovlari, haridorlarga berilayotgan preferensiyalar, ular bilan hisob
-kitoblar va boshqa
x
o’
jalik operatsiyalari hisobini tashkil qilishga yangicha ilmiy yondashuvlarni talab etmoqda.
Jahonda savdoni raqamlashtirish, ushbu faoliyat hisobini raqamli texnologiyalar asosida
xalqaro standartlarga muvofiq tashkil qilishga qaratilgan k
o’
plab ilmiy tadqiqotlar olib
borilmoqda. Bu borada rivojlangan mamlakatlarda diqqatga molik amaliy tajribalar ham
to‘plangan. Ushbu tadqiqotlarni yanada chuqurlashtirish, dunyodagi ilg‘or tajribalardan
raqamli savdo faoliyatini rivojlantirish maqsadlarida qo‘llash barcha mamlakatlar uchun
dolzarb hisoblanadi.
Respublikamiz Prezidentining 2018-
yil 18 maydagi “
Elektron tijoratni jadal rivojlantirish
chora-
tadbirlari to‘g‘risida” PQ
-3724-sonli qarorida, shuningdek 2022-yil 27 yanvardagi
“Xizmatlar sohasini rivojlantirishga oid qo‘shimcha
chora-
tadbirlar to‘g‘risida” PQ
-104 -son
qarorida savdo faoliyatini, chunonchi elektron tijoratni rivojlantirishga qaratilgan aniq manzilli
vazifalar hamda aniq chora-tadbirlar belgilangan. Ushbu ustuvor vazifani muvaffiqiyatli
bajarilishi korxonalarda bux
galteriya hisobining muhim ob’ektlari hisoblangan raqamli savdo
faoliyati turlari, tovarlarni turli usullarda sotishdan olingan daromadlar, sarf-xarajatlar, soliq
to‘lovlari, hisob
-kitoblar va moliyaviy hisobotning boshqa elementlarini tasniflash, tavsiflash,
tan olish, baholash, o‘lchash hamda ular hisobini soliq qonunchiligi va xalqaro standartlar
talablari asosida takomillashtirish yo‘llarini chuqur tadqiq etishni ob’ektiv zarurat qilib
qo‘ymoqda.
Adabiyotlar sharhi.
Savdo korxonalarida buxgalteriya hisobini takomillashtirish masalasi zamonaviy
iqtisodiy sharoitlarda dolzarb ahamiyat kasb etmoqda. Bu borada olib borilgan ilmiy
tadqiqotlar va adabiyotlar tahlili quyidagi asosiy yo‘nalishlarni ko‘rsatadi:
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2025-yil, may
www.sci-p.uz
213
Abdukarimov (2013) fikricha Muallifning ta’kidlashicha, savdo –
bu tovarlar va
xizmatlarning ishlab chiqaruvchilardan iste’molchilarga yetkazilish jarayonini tashkil etuvchi
iqtisodiy faoliyat bo‘lib, u bozor munosabatlarining asosiy tarkibiy qismi hisobla
nadi.
Marks fikricha xo‘jalik faoliyatini ta’minot, ishlab chiqarish va sotish jarayonlarining uzviy
bog‘liqligi sifatida ko‘rib, bu jarayonlar bir
-
birisiz amalga oshmasligini ta’kidlaydi. Sotish
bo‘lmasa, korxonaga pul tushmaydi; pulsiz esa ta’minot va ishlab c
hiqarish jarayonlarini davom
ettirib bo‘lmaydi.
Urazov (2004; 2005; 2011; 2023) fikricha
«Faoliyat sifatida savdo yuridik va jismoniy
shaxslar tomonidan amalga oshiriladigan tadbirkorlikning bir turi hisoblanadi. Ular tovarlarni
sotib olish va sotish jarayonida ishtirokchi bo‘lganligi sababli ishlab chiqarish sohasini iste’mol
sohasi bilan b
og‘lovchi hisoblanadi. Shu sababli savdosiz yaratilgan mahsulotlar o‘z
iste’molchilariga yetib bormaydi va ularning takror ishlab chiqarishini amalga oshirib
bo‘lmaydi»
Tadqiqot metodologiyasi.
Maqolada metodologik asoslarini
respublikamiz qonunlari, Prezidentimiz farmonlari,
qarorlari, asarlari va ma’ruzalari, Vazirlar Mahkamasining qarorlari, buxgalteriya hisobi oid
milliy va halqaro standartlar, Nizomlar, yo‘riqnomalar, xorijda va respublikamizda chop
qilingan ilmiy ishlar,
darsliklar va qo‘llanmalar, ilmiy maqolalar, internet tarmog‘i materiallari
hamda izlanishlar olib borilgan korxonalarning amaliy materiallari tashkil etadi.
Tahlil va natijalar muhokamasi.
Iqtisodiyotni tabora erkinlashtirish va raqamlashtirish
korxonalarda savdo faoliyatining
yangicha nom va maqomga ega bo‘lgan turlari, rejimlari va shakllarini vujudga kelishi va
rivojlanishiga olib keldi. Ular biz tomonimizdan 1-rasmda tizimlashtirilgan.
1-rasm. Iqtisodiyotni tabora erkinlashtirish va raqamlashtirish sharoitida savdo
faoliyati turlari, rejimlari va shakllari
Savdo faoliyat turlari
Savdo faoliyati rejimlari va shakllari
Iqtisodiyotni tabora erkinlashtirish va raqamlashtirish sharoitida savdo faoliyati
turlari, rejimlari va shakllari
0
Chakan savdo
Ulgurji savdo
Mayda ulgurji savdo
Raqamli nasiya savdo
Raqamli konsignatsiyon savdo
Raqamli birja orqali savdo
Raqamli naqd savdo
Raqamli ombor orqali naqtsiz savdo
Raqamli UzPost bo ‘limalari
orqali savdo
Oflayn savdo
Onlayin avdo
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2025-yil, may
www.sci-p.uz
214
Savdo faoliyatining nomlari yuqorida keltirilgn turlari amalga oshirish joyi, texnika va
texnologiyasi, sotiladigan tovarlar miqdori, sotish rejimi, shakli, xaridorlarning ishtiroki, savdo
preferensiyalari, mijozlar bilan hisoblashishlarning turlari, soliqqa tortilishi, hujjatlashtirilishi
va boshqa jihatlari b
o‘yicha bir
-
biridan farqlanadi, Aynan shu jihatlari bo‘yicha ular
buxgalteriya xisobining o‘ziga xos ob’ektlari hisoblanadi. Biroq, buxgalteriya hisobiga oid
darsliklar va o‘quv qo‘llanmalarda zamonaviy savdo faoliyati turlariga hisob ob’ektlari sifatida
ularning bir-
biridan farqli xususiyatlarini o‘zida mujassamlashtiruvchi ta’riflari va tasnifi ishlab
chiqilmagan.
Maqolamizda zamonaviy raqamli savdo turlariga ularning buxgalteriya hisobi ob’ektlari
sifatidagi eng muhim tasnifiy
xususiyatlarini o‘zida mujassamlashtiruvchi quyidagicha ta’riflar
ishlab chiqilgan:
raqamli savdo
–
bu tovarlarni xaridorlarga zamonaviy savdo maydonlari (marketlar,
birjalar, omborlar) orqali turli formatlarda oflayn va onlayn rejimlarda donalab, katta va kichik
partiyalarda, hisob-kitoblarni naqd pulga, plastik kartalar, mobil aloqa vositalari,
pul ko‘chirish
yo‘li orqali
amalga oshirishga asoslangan savdo faoliyati.
raqamli nasiya savdo
–
bu tovarlarni xaridorlarga chakana savdo korxonalari orqali
oflayn va onlayn rejimlarda donalab hisob-kitoblarni naqd pulga, plastik kartalar va mobil
aloqa vositalari orqali nasiyaga hisob-kitoblarni sotish shartnomalari shartlari asosida amalga
oshirishga asoslangan chakana savdo faoliyati.
Raqamli UzPost bo‘limlari orqali savdo
- bu tovarlarni xaridorlarga
UzPost bo‘limlari
orqali oflayn va onlayn rejimlarda kichik partiyalarda hisob-kitoblarni individual buyurtmalar
bo‘yicha naqd pulga, plastik kartalar va
mobil aloqa vositalari orqali oldindan to‘lov shaklida
amalga oshirishga asoslangan chakana savdo faoliyati.
Raqamli ombor (terminal) orqali savdo - bu tovarlarni xaridorlarga ombor (terminal)
orqali oflayn va onlayn rejimlarda tuzilgan shartnomalar asosida katta partiyalarda naqdsiz
to‘lov shaklida amalga oshirishga asoslangan ulgurji savdo faoliyati.
Raqamli birja savdosi
–
bu elektron onlayn-auksion va tanlovlarni tashkil etish hamda
o‘tkazish uchun zarur axborotni kiritish, saqlash va qayta ishlash, shuningdek, istagi bo‘lgan
jismoniy va yuridik shaxslarning bunday auksion va tanlovlar jarayoniga kirish hamda ularda
qatn
ashish imkonini ta’minlaydigan savdo faoliyati.
Zamonaviy savdo faoliyatini 8 ta tasnifiy belgilari bo‘yicha tasniflash tavsiya etilgan
hamda ularning har biri bo‘yicha alohida hisob ob’ekti sifatida tan olinishi kerak bo‘lgan savdo
faoliyatining aniq turlari belgilandi. Shuningdek, zamonaviy savdo faoliyatining tavsiya etilgan
tasnifiy belgilari bo‘yicha turkumlangan tasnifiy turlari kesimida korxonalar hisob yuritish
siyosatiga qo‘yiladigan asosiy talablar belgilandi. Ularning asosiylari biz tomonimizdan 1
-
jadvalda mujassamlashtirilgan.
Mazkur ilmiy tavsiyalar korxonalar hisob siyosatini raqamli savdo faoliyati turlarining
mazmun-mohiyati, xarakterli jihatlari bilan boyitadi. Shuningdek, ular korxonalar hisob
siyosatida raqamli savdo faoliyati turlarini hisob va hisobotda aks ettirishning dastaklarini
–
boshlang‘ich hujjatlarni, schyotlarni va ularni yuritishning uslubiy tartiblarini belgilashga asos
bo‘lib xizmat qiladi.
Korxonalar savdo faoliyati va uning natijalarini hisob va hisobotda aks ettirish milliy va
xalqaro miqiyoslarda turli standartlar bilan tartibga solingan. Ushbu standartlarning
o‘xshashlik va farkli jixatlari tadqiqi shuni ko‘rsatdiki, respublikamizda savd
o faoliyati va uning
natijalariga bevosita aloqador bo‘lgan 10 nafar BHMSlardan 5 tasi (BHMS 3, BHMS 14, BHMS
15, BHMS 19, BHMS 21) xalqaro miqiyosda aynan shu nomlarda mavjud emas, 3 tasi (BHMS 1,
BHMS 2, BHMS 4) xalqaro miqiyosdagi standartlardan nomlanishi, tarkibi va ayrim
metodologik tartiblar bo‘yicha farqlanadi. Shuningdek, korxonalarning savdo faoliyatiga
bevosita aloqador bo‘lgan 5 ta xalqaro standartlar (IAS 1, IAS 12, IAS 13, IAS 36, IAS 37)ning
nomi va mazmuniga mos keluvchi milliy standartlar respublikamizda ishlab chiqilmagan.
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2025-yil, may
www.sci-p.uz
215
1-jadval
Zamonaviy savdo faoliyati turlarining hisob yuritishda muhim rol o‘ynovchi tasnifiy
belgilari bo‘yicha tasnifi, ularning korxonalar hisob siyosatiga ta’siri,
shuningdek
raqamli savdo faoliyatining har bir turi bo‘yicha korxonalar
hisob siyosatiga
qo‘yilayotgan asosiy talablar
№
Tasnifiy belgi
Tasnifiy turlari
Hisob yuritish siyosatiga ta’siri va unga
qo‘yiladigan asosiy talablar
1
Savdo-sotiq
amalga oshiri-
layotgan joyiga
ko‘ra
•
Ombor orqali savdo
•
Ochiq bozor orqali
savdo
•
Magazin (do‘kon)
orqali savdo
Hisob siyosatida tovarlarni saqlash joylarida kirim va
sotish baholarini, ular holati va harakatini
hujjatlashtirish va hisobga olishning aniq usullarini
belgilash talabini qo‘yadi
2
Savdo turiga
ko‘ra
•
Ulgurji savdo
•
Mayda ulgurji savdo
•
Chakana savdo
Hisob siyosatida ulgurji, mayda ulgurji va chakana
savdo operatsiyalarini aniq tegishli hjjatlar (schyot-
fakturalar, NKM cheklari va boshqalar) bilan
rasmiylashtirilishi, ular asosida ulgurji va chakana
savdo aylanmasini sotish baholarida hisobga olishga
imkon beruvchi aniq schyotlar va buxgalterlik
yozuvlarini belgilash talabini qo‘yadi
3
Savdo rejimiga
ko‘ra
•
Oflayn savdo
•
Onlayn savdo
Hisob siyosatida oflayn va onlayn rejimlardagi savdoni
xaridorlar bilan bevosita muloqat va ular bilan bevosita
muloqatsiz tarzda sotish baholarida amalga oshirishda
yetkazib berishdan daromadlar va ularga oid
xarajatlarni shartnomalar (buyurtmalar) shartlari
kesimida hisobga olishga imkon beruvchi tartiblarni
belgilash talabini qo‘yadi
4
Savdo shakliga
ko‘ra
•
Raqamli naqd
chakana savdo,
•
Raqamli nasiya savdo;
•
Raqamli UzPost
bo‘limlari orqali savdo);
•
Ombor,terminal, birja
orqali raqamli ulgurji
savdo
Hisob siyosatida turli savdo shakllarida olinadigan sof
tushum, sotish tannarxi, QQS, aylanmadan soliq,
debitorlik va kreditorlik qarzlarni tizimli hujjatli asosda
korxona hisob va hisobotida aks ettirish tartiblari va
dastaklarini belgilash talablarini qo‘yadi
5
To‘lov turiga
ko‘ra
•
Naqd pul bilan savdo;
•
Naqdsiz pul ko‘chirish
orqali savdo;
•
Plastik kartalar orqali
savdo;
•
Mobil aloqa vositalari
orqali savdo
Hisob siyosatida turli savdo faoliyatidan tushumlarni
to‘lov turlari kesimida hisob va hisobotda aks ettirish
hamda pul oqimlarini nazorat qilish tartib va
dastaklarini belgilash talabini qo‘yadi
6
Xaridorlarga
beriladigan
preferensiyalarga
ko‘ra
•
Savdo chegirma-lari
bilan savdo
•
Bonusli savdo
•
Keshbekli savdo
•
Bepul yetkazib berish
orqali savdo
Hisob siyosatida savdo ustamalarini bosqichma-
bosqich kamaytirish, ya’ni ulardan chegirmalar,
bonuslar, keshbek, bepul yetkazib berish xarajatlarini
hisob-qilish, hisob va hisobotda aks ettirish tartiblari
va dastaklarini belgilash talabini qo‘yadi
7
Soliqqa
tortilishiga ko‘ra
•
Umumsoliqlarga
tortiladigan savdo
•
Aylanmadan soliqqa
tortiladi-gan savdo
Turli savdo faoliyati bo‘yicha QQS, foyda solig‘i,
aylanmadan soliq to‘lovlarini to‘g‘ri hisob
-kitob qilish
va hisobini yuritish talabiga javob beruvchi tartiblar va
dastaklarni belgilaydi
8
Soliqqa tortishda
beriladigan
imtiyozlarga
ko‘ra
•
Soliqdan to‘liq ozod
qilingan savdo
•
Soliqdan qisman ozod
qilingan savdo
•
Pasaytirilgan
stavkada soliqqa
tortiladigan savdo
•
Turli savdo faoliyati bo‘yicha soliq imtiyozlari
(soliqdan to‘liq ozod qilish, soliqdan qisman ozod
qilish, soliqni
pasaytirilgan stavkalarda to‘lash) va
kechiktirilgan soliq to‘lovlarini to‘g‘ri hisob
-kitob qilish
va hisobini yuritish talabiga javob beruvchi tartiblar va
dastaklarni belgilaydi
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2025-yil, may
www.sci-p.uz
216
Dissertatsiyada milliy va xalqaro standartlarni o‘zaro muvofiqlashtirish va
transformatsiyalashga qaratilgan quyidagi tavsiyalar ishlab chikildi.
Birinchidan,
respublikamizda xuddi xalqaro miqiyosdagi IAS 1 “Moliyaviy hisobotni
taqdim etish” nomli va mazmundagi BHMS ishlab chiqilishi, ushbu standart tarkibiga amaldagi
1-
son BHMS “Hisob siyosati va moliyaviy hisobot”ning moliyaviy hisobotga oid bandlarini,
shuni
ngdek, amaldagi BHMS 3, BHMS 14, BHMS 15ni to‘liq transformatsiyalash lozim;
Ikkinchidan,
amaldagi 1-
son BHMS “Hisob siyosati va moliyaviy hisobot”ni IAS 8 “
Hisob
siyosati, buxgalterlik baholashdagi o‘zgarishlar va xatoliklar”ga to‘lig‘icha muvofiqlashtirish,
shuningdek unga amaldagi BHMS 3 “Moliyaviy natijalar to‘g‘risida hisobot”da keltirilgan
hisob
bahosidagi o‘zgarishlarni, hisob siyosatidagi o‘zgarishlarni va moliyaviy natijalar to‘g‘risidagi
hisobotdagi muhim jiddiy xatolarni tuzatishlarni hamda yoritib berish tartiblarini kiritish
kerak;
Uchinchidan,
amaldagi BHMS 19 “
nventarizatsiyani tashkil etish va o‘tkazish”
va BHMS
21 “Xo‘jalik yurituvchi sub’ektlarning moliya
-
xo‘jalik faoliyati buxgalteriya hisobi schyotlar
rejasi va uni qo‘llash bo‘yicha yo‘riqnoma” ni BHMSga sharhlar sifatida qayta tasdiqlash
maqsadga muvofiq;
To‘rtinchidan
,
amaldagi “
sosiy xo‘jalik faoliyatidan tushgan daromadlar” nomli 2
-son
BHMSni xalqaro miqiyosda tan olingan
AFRS 15 “Xaridorlar bilan shartnomalar bo‘yicha
tushum” asosida qayta tasdiqlash lozim;
Beshinchidan,
amaldagi “Tovar
-
moddiy zahiralar”nomli 4
-son BHMSni xalqaro
miqiyosda tan olingan
IAS 2 “Zahiralar”ga to‘liq muvofiqlashtirish, shuningdek ushbu
standartga tovarlar tannarxi va sotish baholarini aniq hisob-kitoblari hamda ularni tuzish
tartiblarini kiritish kerak;
Oltinchidan,
xo‘jalik yurituvchi sub’ektlar, shu jumladan savdo faoliyati bilan
shug‘ullanuvchi korxonalar amaliyoti uchun o‘ta muhim bo‘lgan IAS 12 “Foydaga soliqlar”, IAS
13 “Haqqoniy qiymatni baholash”, IAS 36 “Aktivlar qadrsizlanishi” va IAS 37 “Rezervlar, shartl
i
majburiyatlar va shartli aktivlar” asosida ushbu nomlardagi va mazmundagi milliy
standartlarni qabul qilish lozim.
Yuqoridagi ilmiy tavsiyalar quyidagi imkoniyatlarni beradi: respublikamizda
buxgalteriya hisobi va hisoboti bo‘yicha milliy standartlarimizni
MHXS talablariga
muvofiqlashtirishga;
respublikamiz BHMSlarini MHXSga to‘g‘ri va tez transformatsiyalashga;
savdo faoliyati turlari va ular natijalarini xalqaro standartlar asosida hisob va hisobotda real
aks ettirishga; milliy hisob va hisobot tizimimizga xorijiy investorlar va mulkdorlar ishonchini
oshirishga.
Amaldagi “Xo‘jalik yurituvchi sub’ektlarning moliya
-
xo‘jalik faoliyati buxgalteriya hisobi
hisobvaraqlar rejasi va uni qo‘llash bo‘yicha yo‘riqnoma” nomli 21
-son BHMSga muvofiq
tovarlar hisobini ulgurji savdo korxonalarida uzluksiz tizim, chakana savdo korxonalarida esa
davriy tizim asosida yuritish nazarda tutilgan. Ushbu har ikkala tizimda hisob yuritish uchun
standartda belgilangan schyotlar hamda ularni yuritishning uslubiy tartiblari tovarlar
to‘g‘risidagi hisob axborotlarini “xarid
- sotuvga tayyorlash -
sotish” zanjirida qat’iy ketma
-
ketlikda tizimli asosda
shakllantirish talablariga to‘liq javob bermaydi. Chunonchi:
*
uzluksiz hisob tizimida ishlayotgan ulgurji savdo korxonalarida tovarlar xaridi va ular
kirim qiymati (tannarxi)ni shakllantirishga mo‘ljallangan maxsus schyot mavjud emas. Ushbu
funksiyani hozirgi paytda 2910 “Omborlardagi tovarlar” schyoti bajarib kelmoqda, holbuki
mazkur schyotning o‘zi aslida ta’minot
jarayonining natijasi bo‘lgan tovarlarning aktiv
sifatidagi holati va harakatini aks ettirishga mo‘ljallangan.
*
davriy hisob tizimida ishlayotgan chakana savdo korxonalarida tovarlar xaridi va ular
kirim qiymati (tannarxi)ni shakllantirish uchun 9140 «Davriy hisobda TMZni sotib olish/xarid
qilish” schyotidan foydalaniladi. Mazkur schyot mazmun
- mohiyati, tizimlashtirish tartibiga
ko‘ra ta’minot jarayoni hisobi uchun mo‘ljallangan schyotlarga mos va xos emas. Ushbu schet
tizimlashtirish tartibiga ko‘ra moliyaviy natijalarni aks ettirishga mo‘ljallangan vaqtinchalik
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2025-yil, may
www.sci-p.uz
217
(tranzit) schyotlar tizimi tarkibiga kiradi, u mazmunan sotish jarayoniga tegishli schyot bo‘lib
hisoblanadi;
*
amaldagi 21-son BHMSda tovarlarni sotuvga tayyorlash jarayonini aks ettiruvchi
schyotlar nazarda tutilmagan. Odatda, ushbu jarayonda tovarlarni sotishga tayyorlash uchun
qo‘shimcha xarajatlar qilinadi, ularning sotish narxlari shakllantiriladi hamda ushbu
narxlarda
ular hisobga olinadi;
*amaldagi 21-son BHMSda savdo tushumini zamonaviy raqamli savdo faoliyati turlari,
chunonchi raqamli naqd pulga sotish, raqamli naqdsiz pulga sotish, raqamli nasiya sotish,
Raqamli
UzPost bo‘limlari orqali sotish
kesimlarida tizimli aks ettiruvchi schyotlar,
xaridorlarga taqdim etiladigan savdo chegirmalarining zamonaviy turlari
–
ustamadan
chegirma, keshbek, bonuslarni aks ettiruvchi schyotlar, tovarlar
qaytarilishi, yo‘qotishlari va
qadrsizlanishini tizimli aks ettiruvchi schyotlar mavjud emas hamda ularni yuritishning
uslubiy tartiblari o‘z aksini topmagan.
Yuqoridagi muammolarni hal qilish, hisob va hisobotning korxonalar raqamli savdo
faoliyati mazmunini tashkil qiluvchi jarayonlar va operatsiyalar to‘g‘risida axborot berish
imkoniyatlarini kengaytirish maqsadida quyidagi ilmiy-uslubiy tavsiyalar ishlab chiqilgan.
Birinchidan,
chakana savdo korxonalari uchun hisob yuritish tizimi sifatida belgilangan
davriy hisob tizimini bekor qilish va uning o‘rniga ushbu maqomdagi savdo korxonalarida ham
ulgurji savdo korxonalaridagi kabi tovarlar harakati
hisobining uzluksiz tizimiga o‘tish
maqsadga muvofiq. Zamonaviy smart post, nazorat kassa mashinalari (NKM), mobil soliq
ilovalari va “1 S: Buxgalteriya” dasturlarini o‘zaro integratsiyalashgan tizimini vujudga kelishi,
uni ham ulgurji, ham chakana savdo korxonalari amaliyotida qo‘llanilishi tovarlar xarakatini
qat’iy ravishda ularning markirovka identifikatsiya
kodlari (MIKlari) kesimida ham kirim, ham
sotish baholarida tizimli hisobga olish, sotishdan olingan daromadlarni, sotilgan tovarlar
tannarxini, yalpi foydani yoki savdo ustamalari summalarini avtomatik hisob-kitob qilish,
shuningdek sotilmagan tovarlar qiymatini ham xarid narxlarida, ham sotish narxlarida hisobda
aks ettirish imkonini bermoqda. Ushbu integratsiyalashgan tizimda tovarlar harakatiga doir
axborotlarga ishlov berish ketma-ketligi 2-rasmda keltirilgan.
2-rasm. Zamonaviy AKTlar va amaliy dasturlarning integratsiyalashgan tizimi asosida
tovarlar harakatiga doir axborotlarga ishlov berish ketma-ketligi
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2025-yil, may
www.sci-p.uz
218
Dissertatsiyada yuqorida keltirilgan zamonaviy AKTlar va amaliy dasturlarning
integratsiyalashgan tizimi asosida
korxonalarda birgalikda savdo faoliyati mazmunini tashkil
qiluvchi tovarlar harakati hisobini
“xarid
- sotuvga tayyorlash -
sotish” jarayonlari kesimida
yaxlit uzluksiz tizim asosida yuritishning 3 bosqichli modeli tavsiya berdik, shuningdek ushbu
jarayonlarning har birida korxona buxgalteriyasi tomonidan hisob va hisobotga oid
bajariladigan funksiyalar (aniq ishlar) tarkibi quyidagicha belgilangan (3-rasm).
3-rasm. Zamonaviy raqamli savdo faoliyati turlari hisobini jarayonlar kesimida
tashkil qilishning 3-bosqichli modeli va uning tarkibida bajariladigan ishlar tarkibi
Ikkinchidan,
ulgurji va chakana savdo korxonalarida
tovarlar harakati to‘g‘risidagi
axborotlarni “xarid
- sotuvga tayyorlash -
sotish” jarayonlari zanjirining har bir bosqichi
kesimida qatiy ketma-ketlikda tizimli shakllantirishga imkon beruvchi quyidagi schyotlarni
korxonalar hisob siyosati bilan tasdiqlanadigan ishchi schyotlar rejasiga kiritish tavsiya
etilmoqda:
Amaldagi “Tovar
-
moddiy zahiralar” nomli 4
-
son BHMS va “Zahiralar” nomli 2
-son
MHXSga muvofiq ulgurji savdo korxonalarida tovarlar xarid narxi (tannarxi) bo‘yicha, chakana
savdo korxonalarida esa ular sotish narxlari buyicha joriy hisobda aks ettirilishi lozim. Shu
bilan birga yuqoridagi standartlar talablariga ko‘ra har ikkala maqomdagi korxonalarda
tovarlar aktivlar sifatida ularning buxgalteriya balansida
(Xalqaro standartlarga ko‘ra
moliyaviy holat to‘g‘risida hisobotda) tannarx yoki sof sotish qiymatining eng kichigi bo‘yicha
aks ettirilishi kerak. Bunda
sof sotish qiymati (Ssq
) deganda tovar sotish (bozor) narxining
(Sb, Bb) uning xarid bahosi yoki tannarxidan (Xb, T) ham past bo‘lib qol
gan narxi tushuniladi,
ya’ni (Sb, Bb) < (Xb, T). Milliy va xalqaro standartlarda belgilangan yuqoridagi tartiblardan
kelib chiqib, tovarlar xarid jarayoni bo‘yicha hisob oldida turgan bosh vazifa bo‘lib tovarlarning
xarid va sotish (bozor) baholarini to‘g‘ri hisob
-
kitob qilish xamda qo‘llash hisoblanadi.
Tovarlarning ushbu baholari standartlarga muvofiq tarkiban quyidagi elementlardan
tashkil topadi:
Sb (Bb) = Xb (T) + F (U) + As + QQS (1)
Xb (T) = Xn + Bx+ Tx + Vx+ Yux+Bxx (2)
Bu yerda: Sb
–
sotish bahosi; Bb-bozor bahosi; Xb (T)
–
xarid bahosi (tannarx); F (U) -
foyda (ustama); As
–
aksiz solig‘i; QQS –
qo‘shilgan qiymat solig‘i; Xn
- tovarning xarid narxi; Bx-
bojxona xarajatlari; Tx-tashib keltirish xarajatlari; Vx- vositachilik xarajatlari; Yux-yuridik
xizmatlar; Bxx- boshqa xarid xarajatlari.
1.Tovarlarni
harid
jarayoni
2.Tovarlarni
sotishga
tayyorlash
jarayoni
3.Tovarlarni
sotish
jarayoni
*Tovarlar haridi
bo‘yicha shartnomalar
bajarilishi hisobi va
nazorati;
*Kirim qilingan
tovarlar harid
baholarini
(tannarxini) belgilash;
*Kirim qilingan
tovarlarning harid
baholarida ombor
hisobini yuritish
*Tovarlarga ustama-
larni belgilash;
*Tovarlar
sotish
baholarini belgilash
*Chakana
tarmoq
rastalariga
joylashtiril-gan
tovarlarni
sotish
baholarida hisobini
yuritish;
*sotuvga tayyorlash
xarajatlarini hisobga
olish
*Sotishdan tushumlar hisobini
yuritish
*Sotish tannarxini hisobga olish;
*Savdo ustama va chegirmalarni
hisobga olish;
*Sotishdan soliqlarni hisobga
olish;
*Tovarlar
nobudgarchliklari,
qaytarilishi,
qadrsizlanishini
hisob-ga olish;
*Haridorlar
bilan
hisoblashishlarni hisobga olish
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2025-yil, may
www.sci-p.uz
219
2-jadval
Tovarlar harakati to‘g‘risidagi axborotlarni “xarid
- sotuvga tayyorlash -
sotish”
jarayonlari zanjirining har bir bosqichi kesimida qatiy ketma-ketlikda tizimli
shakllantirishga mo‘ljallangan schyotlar tizimi (tavsiya)
Schet
Schetning nomi
Schet xarakteri
A. Xarid jarayoni bo‘yicha
1520
Tovarlarni xarid qilish va boshqa manbalardan kirim qilish
A
1620
Ta’minotchilar tomonidan taqdim etilgan
chegirmalar, bonuslar va keshbek
KA
2910
Korxona omboridagi tovarlar
A
B. Sotuvga tayyorlash jarayoni bo‘yicha
2921
Chakana savdo rastalaridagi tovarlar
A
2922
Birjadagi tovarlar
A
2923
UzPost bo‘limlaridagi tovarlar
A
1720
Savdo ustamalari va
ular bo‘yicha chegirmalar
KA
9411
Sotuvga tayyorlash xarajatlari
T
B. Sotish jarayoni bo‘yicha
9021
Raqamli ulgurji sotishdan tushum
TP
9022
Raqamli chakana sotishdan tushum
TP
9023
Raqamli nasiya sotishdan tushum
TP
9024
Raqamli UzPost
bo‘limlari orqali sotishdan tushum
TP
9121
Raqamli ulgurji sotilgan tovarlar tannarxi
TA
9122
Raqamli chakana sotilgan tovarlar tannarxi
TA
9123
Raqamli nasiya sotilgan tovarlar tannarxi
TA
9124
Raqamli
UzPost bo‘limlari orqali sotilgan
tovarlar tannarxi
TA
9412
Sotish xarajatlari
TA
A- aktiv, P- passiv
Respublikamizning soliq kodeksiga (248-modda) muvofiq savdo korxonalari orqali
sotiladigan tovarlarning sotish baholari davlat byudjeti foydasiga undiriladigan QQS, foyda va
aylanmadan soliqni xisob-kitobida solik bazasi sifatida olingan bozor narxlaridan past
bo‘lmasligi lozim. Bunda tovarlarning bozor narxlari deganda
taqqoslanadigan iqtisodiy
(tijorat)
sharoitlarda aynan o‘xshash yoki bir turdagi tovarlar bozorida talab va taklif asosida
shakllanadigan sotish narxi tushuniladi. Bozor narxlariga amal kilish tadbirkorlarni soliqqa
tortishda adolatlilik, bir xillik, teng raqobat muhitini yaratish tamoyillariga erishishning muhim
dastagi hisoblanadi. Fikrimizcha, ushbu tamoyillarni to‘liq ijrosini ta’minlashning muhim sharti
bo‘lib tovarlar (xizmatlar) sotish narxlarini bozor narxlaridan past bo‘lmagan miqdorda
shaklla
ntirishni qonun hujjatlari bilan bevosita bozor ishtirokchisi bo‘lgan sotuvchining
zimmasiga qat’iy funksiya va mas’uliyat sifatida yuklash hisoblanadi.
Chunki, bozor ishtirokchisi ham, bozorda tovarni sotuvchi ham, undan daromad oluvchi
ham, byudjetga tegishli soliqni to‘lovchisi bo‘lib bevosita sotuvchi hisoblanadi. Aynan shundan
kelib chiqib, shuningdek
soliq to‘lovchilarda asossiz norozilik vujudga kelmasligi oldini olish
uchun a
maldagi “Tovar
-
moddiy zahiralar” nomli 4
-son BHMS
ning alohida bo‘limida
tovarlar
(xizmatlar) bahosini bozor narxlaridan kelib chiqib real shakllantirish bevosita sotuvchilarning
funksiyasi hamda mas’uliyati ekanligi, shuningdek ushbu funksiya va mas’uliyatni bajarish
mexanizmlari maxsus belgilanishi lozim, deb hisoblaymiz. Bunday mexanizmlar sifatida
maqolamizda quyidagilar taklif qilingan.
Birinchidan
,
4-son BHMS
da korxonalar tomonidan barcha tovarlar bo‘yicha “Tovar kirim
bahosi (tannarxi) va sotish (bozor) bahosi hisob-
kitobi” hujjatini yaxlit shaklini va uni majburiy
tuzish tartibini belgilash lozim. Ishimizda ushbu hisob hujjatining namunaviy shakli hamda uni
tuzish tartiblari tavsiya etilgan.
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2025-yil, may
www.sci-p.uz
220
3-jadval
Tovarlar kirimi va ular kirim qiymati (tannarxi)ni aniqlash uchun mo‘ljallangan
1520
"Tovarlarni xarid qilish va boshqa manbalardan kirim qilish" schyotini yuritishning
tavsiya etilayotgan uslubiy tartiblari
T/r
Operatsiya mazmuni
Korresponden-
siyalanadigan
schyotlar
Summa Hisob yozuviga asos
Debet
Kredit
1. Tovarlarning MIK kesimida xarid qilinishiga oid operatsiyalar
1
Kirim qilingan «A» tovarning MIK
bo‘yicha
xarid narxidagi summasiga
1520
6010
1 000
000
Shartnomalar,
schyot-fakturalar
2
Kirim qilingan «A» tovarning MIK
bo‘yicha unga to‘g‘ri keluvchi bojxona
to‘lov
-lari summasiga (QQSsiz)
(maxsus hisob-kitob asosida)
1520
6990
20 000
DBD, invoslar
3
Kirim qilingan «A» tovarning MIK
bo‘yicha unga to‘g‘ri keluvchi
transport xarajatlari summasiga
(QQSsiz) (maxsus hisob-kitob
asosida)
1520
6990
40 000
Shartnomalar,
schyot-faktura-lar,
TTN
4
Kirim qilingan «A» tovarning MIK
bo‘yicha unga to‘g‘ri keluvchi boshqa
xarid xarajatlari (vositachilik, yuridik,
safar va boshqa xizmatlar
summasiga (QQSsiz) (maxsus hisob-
kitob asosida)
1520
6990
100 000
Shartnomalar, schyot
-faktura-lar, bunak
hisobotlari va
boshqalar
Kirim qilingan “A” tovarning jami
xarid qiymati (tannarxi)
1 160
000
2. Tovarlarning MIK kesimida boshqa manbalardan kirim qilinishiga oid operatsiyalar
1
Tovarlarning MIK kesimida
ta’sischilardan kirim
qilinishiga
1520
4610
20 000
000
Ta’sis shartnom
-alari,
schyot -fakturalar,
kirim dalolat-
nomalari
2
Tovarlarning
MIK kesimida beg‘araz
olinishiga
1520
8530
10 000
000
Shartnomalari schyot
-fakturalar, kirim
dalolat-nomalari
3
Inventarizatsiyada aniqlangan
tovarlarning MIK kesimida
aniqlangan ortiqcha summalariga
1520
9390
500 000
Inventarizatsiya
qaydnomasi va
dalolatnoma
4
O‘zi ishlab chiqargan tayyor
mahsulotlarni tovar sifatida MIK
kesimida kirim qilingan summasiga
1520
2810
30 000
000
Ichki naklodnoylar
3.Xarid qilingan va boshqa manbalardan kirim qilingan tovarlarning MIK kesimida hisobdan
chiqarilishiga
1
Sotilgan tovarlarning
MIK kesimida hisobdan chiqarilgan
summasiga
9120
1520
200 000
000
NKM cheklari
2
Sotilmasdan qolingan xarid
tovarlarning MIK kesimida 2910
“Tovarlar” schyotiga o‘tkazilishiga
2920
1520
23 000
000
Tovar qoldig‘i reestri
Izoh:
fikrimizcha, korxonalar 1520 schyotni doimiy schyot yoki tranzit (vaqtinchalik) schyot sifatida
qo‘llashlari mumkin, Doimiy schyot sifatida ishlatilgan holda, amaldagi 2920 schyotni qo‘llash shart emas,
1520 schyotning qoldig‘i bevosita sotilmasdan qolingan xarid tovarlar summasini ko‘rsatib turadi. Agarda
1520 schyot tranzit schyot sifatida ishlatilsa, bu holda u 2920 schyotga yopiladi va oxirgi schyot ma’lumoti
balansda tovar qoldig‘ini tasdiqlovchi rolini o‘ynaydi.
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2025-yil, may
www.sci-p.uz
221
Ikkinchidan,
biz tomonimizdan tavsiya etilgan hisob-kitob asosida savdo korxonalarida
majburiy tarzda qo‘llaniladigan barcha tovarlarning markirovka identifikatsiya kodlari (MIK)
kesimida ularning xarid narxlari (tannarxi) va sotish narxlari reestri bazasini zamonaviy AKT
vositalari asosida shakllantirish hamda ularga amal qilish talab qilinadi. Ishimizda ushbu
reestrning takomillashtirilgan shakli hamda uni yuritish tartiblari tavsiya etilgan.
Xarid jarayoni hisobi uchun biz tomonimizdan tavsiya etilayotgan schyotlarni (ular 2-
jadvalda keltirilgan) yuritishning tavsiya etilayotgan uslubiy tartiblari 3-jadvalda keltirilgan.
Xulosa va takliflar.
Savdo korxonalarida buxgalteriya hisobi nafaqat moliyaviy intizomni ta’minlovchi asosiy
tizim, balki boshqaruv qarorlarini qabul qilishda strategik axborot manbai sifatida ham muhim
o‘rin tutadi. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, mavjud buxgalteriya amaliyotida bir qator
tizimli kamchiliklar mavjud: buxgalteriya axborotlarini to‘plashda subyektivlik, hisob
siyosatining normativ talablarga to‘liq mos kelmasligi,
raqamli texnologiyalar imkoniyatlaridan
yetarlicha foydalanilmasligi va ichki nazorat mexanizmlarining sustligi shular jumlasidandir.
Mazkur maqolada taklif etilgan takomillashtirish yo‘nalishlari –
buxgalteriya dasturlarini
avtomatlashtirish, xalqaro standartlarga mos hisob siyosatini ishlab chiqish, xodimlar
malakasini oshirish orqali savdo korxonalarida hisob yuritishning aniqligi, shaffofligi va
operativligi oshirilishi mumkin. Shu bilan birga, real vaqt rejimida axborot almashinuvi va
tahliliy hisobotlarning mavjudligi, menejerlarning tezkor va asosli qaror qabul qilishiga xizmat
qiladi. Umuman olganda, savdo korxonalarida buxgalteriya hisobini takomillashtirish korxona
ichki boshqaruvi, moliyaviy barqarorlik va tashqi auditorlar oldida ishonchlilik darajasini
oshiruvchi muhim omildir. Shu bois, bu sohadagi islohotlar nafaqat hisob yuritish tizimini
modernizatsiya qilish, balki butun boshqaruv madaniyatini yangilashning zaruriy bosqichi
sifatida qaralishi lozim.
Adabiyotlar/Литература/References:
Asoworld.com. (2023). Отчет о тенденциях в отрасли электронной коммерции за
2023 год. [online] Available at: https://asoworld.com/ru/blog/2023
-e-commerce-industry-
trend-report/
Po‘latov, X. (2023). Elektron savdo korxonalarida buxgalteriya hisobini tashkil etish132
.
Абдукаримов Б.А.
(2013)
Ички савдо иқтисодиёти. Дарслик. 1
-
қисм. –
Т.: Фан ва
технология,
150-
бет.
Пўлатов, Х. У. (2023). Савдо корхоналарида молиявий фаолияти ҳисобининг
методологик масалалари.
Экономика и социум, (6
-2 (109)), 931-934.
Пўлатов, Х. У. (2023). Савдо корхоналарида товарларни сотилиши аудитини
такомиллаштириш.
Экономика и социум, (6
-2 (109)), 919-921.
Пўлатов,
Х.
У.
(2023).
Савдо
фаолиятини
солиққа
тортишдаги
муаммолар.
Экономика и социум, (6
-2 (109)), 928-930.
Пўлатов, Х. У. (2023). Савдони ривожлантиришда рақамли технологияларининг
ўрни.
Экономика и социум, (6
-2 (109)), 939-942.
Уразов К.Б. (2004) Савдода бухгалтерия ҳисоби ва солиққа тортиш.–Т.: Иқтисодиёт
ва ҳуқуқ дунёси,–336 б.; 101.
Уразов К.Б. (2005) Бошқа тармоқларда бухгалтерия ҳисобининг хусусиятлари.
Маърузалар матни. 1
-
қисм. –
Самарқанд, СамИСИ, 5
-
бет.
Уразов К.Б., Вахидов С.В. (2011) Бошқа тармоқларда бухгалтерия ҳисобининг
хусусиятлари. Дарслик.
-
Т.: «Адиб», –
480 б
.
Уразов, К. Б., & Ширинов, У. А. (2023). Об особенностях учёта товарно
-
материальных
ценностей на таможенных складах. Экономика и социум, (6
-2 (109)), 1041-1045.
