Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil yanvar
www.e-itt.uz
135
ISLOM MOLIYASI ORQALI LOYIHALARNI MOLIYALASHTIRISHGA OID ILMIY
ADABIYOTLAR TAHLILI
Shamansurova Zilola
Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti
Muxtorova Nafisa Ilxomovna
Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti
Annotatsiya.
Ushbu maqolada islomiy moliyasi insturmentlari va loyihalarni islom
moliyasi orqali moliyalashtirish hamda uning an’anaviy moliyalashtirish tizimidan farqlari va
afzalliklari bayon qilingan hamda turli ilmiy ishlar o’rganib chiqilgan va tahlil
qilingan. Ilmiy
ishlarni o’rganish va tahlil qilish jarayonida xalqaro tajribalar o‘rganilib, loyihalarni islom
insturmentlari orqali moliyalashtirishni yanada takomillashtirish yo’llari keltirib o’tilgan.
Bunda
ScienceDirect, Google Scholar va Researchgate doirasida amalga oshirilgan ilmiy ishlarndan
mavzuga doir 54 ta
maqola o’rganib qiligan hamda ulardan 24 tasi ushbu maqolada o’z aksini
topgan.
Kalit so’zlar:
islom moliyasi, loyihalarni moliyalashtirish, infratuzilma, mushoraka,
an’anavi
y moliya, sherikchilik, kapital.
НАУЧНОЙ ЛИТЕРАТУРЫ ПО ФИНАНСИРОВАНИЮ ПРОЕКТОВ
ЧЕРЕЗ ИСЛАМСКИЕ ФИНАНСЫ
Шамансурова Зилола
Ташкентский
государственный
экономический
университет
Мухторова Нафиса
Илхомовна
Ташкентский
государственный
экономический
университет
Аннотация.
В данной статье изучены и проанализированы различные научные
работы, в которых описаны инструменты исламского финансирования и
финансирование проектов посредством исламского финансирования, а также его
отличия и преимущества от традиционной системы финансирования. В ходе изучения и
анализа научных работ был изучен международный
опыт и представлены пути
дальнейшего
улучшения
финансирования
проектов
посредством
исламских
инструментов. При этом из научных работ, выполненных в рамках Science
Direct, Google
Scholar и Researchgate, было изучено 54 статьи по теме, из них 24 нашли отражение в
данной статье.
Ключевые
слова:
исламские
финансы,
проектное
финансирование,
инфраструктура, мушарак
a
, традиционные финансы, партнёрство, капитал.
I SON - YANVAR, 2024
UO‘K:
336.018
135-142
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil yanvar
www.e-itt.uz
136
ANALYSIS ON FINANCING PROJECTS THROUGH ISLAMIC FINANCE
Shamansurova Zilola
Tashkent State University of Economics
Mukhtorova Nafisa Ilhomovna
Tashkent State University of Economics
Abstract.
This article has studied and analyzed various scientific works that describe the
instruments of Islamic finance and project financing through Islamic finance, as well as its
differences and advantages from the traditional financing system. During the study and analysis
of scientific works, international experience was studied and ways to further improve the
financing of projects through Islamic instruments were presented. At the same time, from the
scientific works carried out within the framework of ScienceDirect, Google Scholar and
Researchgate, 54 articles on the topic were studied, 24 of which were reflected in this article.
Key words:
islamic finance, project finance, infrastructure, musharaka, traditional finance,
partnership, capital.
Kirish.
Islom moliyasi o’ziga hosligi bilan an’anviy moliyadan ajralib turadi. So`ngi yillarda islom
moliyasiga qiziqish ortib bormoqda. Bu qiziqish nafaqat musulmon aholisi ko`p bo`lgan
mamlakatlarda balki no musulmon bo`lgan mamlakatlarda ham qiziqish uy`gonmoqda. Juda
ko`p mamlakatlarda an`anaviy moliyaga parallel ravishda o`zining moliya tizimiga islom
moliaysini tadbiq
qilmoqda. Bunga qo`shimcha qilish joizki, Islomiy moliya tarmog’i bugungi
kunda jahonda jadal rivojlanib borayotgan va innovatsion moliyalashtirish mexanizmlarini
o’zida jamlagan sohalardan biri hisoblanadi. Shunday ekan, musulmon davlatlaridagi faoliyati
islomiy moliyalashtirishga asoslangan mavjud banklar, investitsiya fondlari va kompaniyalar
mablag’larini O’zbekistonning ijtimoiy
-iqtisodiy ri
vojlanishi va xususiy sektorni qo’llab
-
quvvatlash maqsadida jalb etish ayni muddaodir. Buning uchun albatta moliya tizimiga
yangicha yondashuv bilan nazar solmoq lozim, ya’ni an’anaviy moliyalashtirish mexanizmlari
bilan bir qatorda sherikchilikka asoslangan moliyalashtirish mexanizmlarini joriy etish
masalasi tadqiq etilishi muhim va dolzarb hisoblanadi.
O’zbekist
on Respublikasi prezidenti Sh.Mirziyoyev islom moliyasi haqida shunaday fikr
bildirganlar «Islom olami ulkan iqtisodiy, investision salohiyat, e
nergetika resurslariga ega.
Ulardan to’g’ri foydalanish, islom hamkorlik tashkilotiga a’zo davlatlarning xalqaro
savdo-
iqtisodiy, moliyaviy, investision hamkorligini kengaytirish, mamlakatlarimizni birlashtiradigan
transport yo’llarini tashkil etish yuksak
iqtisodiy taraqqiyot ko’rsatkichlariga erishish imkonini
beradi va bu pirovard natijada boshqa barcha sohalarni
ng rivojlanishida asos bo’lib xizmat
qiladi» (Baydaulet
, 2021) deya takidlaganlar.
Adabiyotlar sharhi.
Islomiy moliya tarmog’i bugungi kunda
jahonda jadal rivojlanib borayotgan va
innovatsion moliyalashtirish mexanizmlarini o’zida jamlagan sohalardan bi
ri hisoblanadi.
Shunday ekan ushbu tarmog’ ustida ilmiy izlanishlar soni yildan
-yilga tobora ortib bormoqda.
Islom moliyasi va
infratuzilmalarni moliyalashtirish bo’yicha ilmiy izlanish olib
borganlardan biri bu Mohamad Torik Langlang Buana va boshqalar (2023)
“Islom bankida
infratuzilma pudratchilarini moliyalashtirish” haqidagi adabiyotlar tahlillarida
qurilish islomiy
moliya sohasida emas, balki turli sohalardagi ko'plab mualliflarning asosiy tadqiqot mavzusiga
aylanganligi va Infratuzilma pudratchilarini moliyalashda bank sanoati butun infratuzilma
loyihasini yoki infratuzilma loyihasining imkoniyatlarini baholash zarurati bilan duch kelishi
mumkinligini aytgan. Ushbu maqolada infratuzilma qurilishi sektorini islom banklari, xususan,
infratuzilma pudra
tchilari tomonidan moliyalashtirish bo‘yicha olimlarning ilmiy
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil yanvar
www.e-itt.uz
137
maqolalarining tadqiqot mavzusi tahlil qilingan. Islom banki moli
yasiga oid ko‘plab
maqolalarda fiqh, huquq va iqtisodiy jihatlar muhokama qilinganligi aytilgan. Ushbu izlanishda
2001 yildan 2021 yilgacha Scopus, Ebscohost va ProQuest kabi uchta ma'lumotlar bazasini
tekshirish orqali o'tkazilgan tizimli adabiyotlarni ko'rib chiqilgan. Natija islom banklari
tomonidan pudratchi moliyalashtirish bo‘yicha nazariy va amaliy bilimlarda bo‘shliq
mavjud
ligini ko‘rsatgan. Shu bois, tadqiqot infratuzilma pudratchilarining islom banklari
tomonidan moliyalashtirilishini o‘rganishni taklif qilish bo‘yicha keyingi ishlarni amalga
oshirish zarurligini ko‘rsatgan. Hamda ushbu tadqiqot infratuzilma pudratchilari
ni islomiy
moliyalashtirish usulidan foydalangan holda taklif qilingan yechimdan foydalangan holda
moliyalashtirish masalasini yanada o'rganishga qaratilgan.
Natijalar va muhokamalar asosida shunday xulosaga kelish mumkinki, 1999-2022 yillar
davomida isl
om bankchiligida moliyalashtirish risklari boʻyicha ilmiy nashrlar soni yildan
-yilga
sezilarli darajada oshganini koʻrsatgan. Ja
mi nashrlar 227 ta jurnal maqolalari edi. Shariat
bankida tavakkalchilikni moliyalashtirish bo'yicha 8 ta asosiy tadqiqot mavzusi mavjud,
xususan: risklarni boshqarishning ta'rifi va maqsadlari; xavf monitoringi; strategiya, xavf
darajasi, siyosatlar, protseduralar, chegaralar; identifikatsiya, monitoring, nazorat, axborot
tizimlari; xavfni o'lchash; xavfni kamaytirish; xavf omillari; va muammolar va xavf ta'siri. Shu
bilan birga, shariat bankida moliyaviy tavakkalchilik bo'yicha keyingi tadqiqotlar uchun olingan
bo'shliq tadqiqotlari quyidagilardan iborat: moliyalashtirish portfelini tahlil qilish,
moliyalashtirish sifatini baholash, risklarni boshqarish strategiyalari, risk modelini ishlab
chiqish, mamlakatlar o'rtasidagi tavakkalchiliklarni moliyalashtirishning qiyosiy tadqiqotlari
va risklarni boshqarishni moliyalashtirish uchun texnologiyani ishlab chiqish.
Tadqiqot metodologiyasi.
Mazkur izlanishimiz mavzu doirasida amalga oshirilgan ilmiy ishlarni o’rganib chiqish va
tahlil qilishga yo’naltirilganligi uchun bibliografik tadqiqot usulidan foydalanganmiz. Bunda
ScienceDirect, Google Scholar va Researchgate bazalaridan tegishli kalit
so’zlar bilan qidirish
orqali 54 ta maqola ajratib olingan va o’rganilgan hamda ulardan 24 tasi mazkur ilmiy
ishimizda o’z aksini topgan.
Tahlil va natijalar muhokamasi.
Nur Amila Van Abdullah Zavavi va boshqalar (2013) o’zlarining “Islom loyihalari
ni
mol
iyalashtirish imkoniyatlari” haqidagi maqolasida nega islom loyihalarini moliyalashtirish
taklif etilayotgan yangi PF2 uchun ideal moliyalashtirish modeli ekanligi ko'rsatilgan. Hamda
buning sababi Buyuk Britaniyaning Milliy audit idorasi tomonidan ma'qullanganidek, PF2ni
moliyalashtirishga ega bo'lishi kerak bo'lgan xususiyatlarga asoslanganligi, ular orasida bunday
moliyalashtirish arzon bo'lishi va risklarni o'zlashtirishga tayyor bo'lishi kerakligi aytib
o’tilgan. Buning natijalari shuni ko’rsatad
iki, islomiy loyihalarni moliyalashtirishdan
foydalanish pul qiymatini oshirish va kapital qiymati yo'qligi sababli yirik mega infratuzilma
loyihalarini arzonlashtiradi. Bundan tashqari, kapital qiymati PFI loyihalarining yakuniy
qiymatini belgilovchi eng ta'sirli omillardan biri ekanligi ko'rinadi. Foizsiz maqomi bilan,
moliyaviy inqirozdan keyingi iqtisodiy tiklanish davrida loyihani moliyalashtirish dunyosi talab
qiladigan ideal moliyalashtirish hisoblanadi.
Aulia Nurul Huda (2012) “Rivojlanayotgan mamla
katda kichik va o'rta korxonalar uchun
islomiy moliyalashtirish sxemasining rivojlanishi: Indoneziya misoli” nomli ilmiy izlanishida
kichik va o'rta korxonalar subyektlari, xususan Indoneziyadagi asosiy adabiyotlarni,
shuningdek, Indoneziyadagi islomiy moliyalas
htirishning joriy amaliyoti o’rganilgan. Ilmiy
izlanishida dastlab islomiy bank tizimi va uning Indoneziyadagi joriy amaliyoti muhokama
qilingan va Kichik va o'rta korxonalar sub'ektlari moliyalashtirish uchun zarur bo'lgan
xususiyatlarni o'rganishga harakat qilingan. Islom banklari xulq-atvori va kichik va o'rta biznes
uchun zarur bo'lgan moliyalashtirish xususiyatlari bo'yicha bilimlarga ega bo'lgandan so'ng,
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil yanvar
www.e-itt.uz
138
ularga moliyaviy kirishni ta'minlashda islomiy foydani taqsimlash sxemasi qo'llanilsa, yuzaga
kel
ishi mumkin bo'lgan muammolarni tahlil qilgan. Xulosa o’rnida, muammolar aniqlangandan
so'ng, aniqlangan muammolarni bartaraf etish uchun biznes, ilmiy doiralar va hukumatni o'z
ichiga olgan tizim taklif etilgan.
Nadem Ul Haqu va Abbas Miraxor (1998)
“Islom iqtisodiyotida davlat moliyalashtirish
vositalarining rivojlanishi” nomli tadqiqotida, islom iqtisodiyotida davlat moliyalashtirish
vositasini ishlab chiqishning eng maqbul yondashuvini taqdim etadi. Davlat infratuzilmasi va
rivojlanish loyihalarini moliyalashtirish uchun resurslar milliy ishtirok hujjatini chiqarish
orqali safarbar etilishi mumkinligi va bu vosita pul-kredit boshqaruvi vositasi sifatida ham
xizmat qilishi mumkinligini aytib o’tilgan. Bundan tashqari, bunday vositani joriy etish aso
sida
yotgan turli kontseptual masalalar va tegishli daromad stavkasini hisoblash usullari muhokama
qilinadi.
Mohamad Torik Langlang Buana va boshqalar (2023) islom banklarida infratuzilmalarni
moliyalashtirish haqidagi maqolalar sharxida, Infratuzilma pudratchilarini moliyalashda bank
sanoati umumiy infratuzilma loyihasini yoki infratuzilma loyihasining imkoniyatlarini
baholashga duch kelishi mumkinligi va infratuzilma qurilish sektorini islom banklari, xususan,
infratuzilma pudratchilari tomonidan moliyalashtirish bo'yicha olimlar tomonidan yozilgan
ilmiy maqolalardagi o'rganish mavzusini tahlil qilingan. Islom banklari tomonidan
moliyalashtirish bilan bog'liq ko'plab hujjatlar fiqh, huquq va iqtisodiy jihatlarni muhokama
qilinishligi aytib o’tilgan. H
amda ushbu ilmiy izlanish, islomiy moliyalashtirish usulidan
foydalangan holda taklif qilingan yechim bilan moliyalashtirishda infratuzilma pudratchilari
muammosi bo'yicha ob'ekt bilan keyingi tadqiqotlarni o'tkazishga qaratilgan. Bu tizimli
adabiyotlarni ko'rib chiqish bo'lib, 2001-yildan 2021-yilgacha Scopus, Ebscohost va ProQuest
kabi uchta ma'lumotlar bazasini tekshirish orqali o'tkazilgan. Natijada islom banklari
tomonidan pudratchilarni moliyalashtirish bo‘yicha nazariy va amaliy bilimlarda bo‘shliq
borligi aniqlangan.
Rishad Sadikot (2012) “Islom loyihalarini moliyalashtirish: yirik infratuzilma loyihalarini
shariatga muvofiq moliyalashtirish” nomli ilmiy izlanishida
, keng ko'lamli infratuzilmani
rivojlantirishni moliyalashtirish uchun an'anaviy loyihalarni moliyalashtirishni to'ldirish
uchun shariatga muvofiq moliyalashtirishdan qanday foydalanish mumkinligi muhokama
qilgan. Ushbu tahlil an'anaviy loyihalarni moliyalashtirish, islom moliyasining asosiy
tamoyillari va uning loyihalarni moliyalashtirish va infratuzilmani rivojlantirish bilan qanday
bog'liqligi haqida to'liq ma'lumot beradi. U “Project Equate” tahlili bilan yakunlanadi. An’anaviy
moliya bilan raqobatbardosh bo‘lgan holda islomiy moliya sohasida “islomiy” xususiyatni
saqlab qolish zarurlig
ini ta’kidlagan.
“Musulmon bo'lmagan davlatlardagi infratuzilma loyihalari uchun Islomiy moliyadan
foydalanish” nomli maqolada, infratuzilma talabi va mavjud moliyaviy manbalar o'rtasidagi
bo'shliqni islomiy loyiha moliyasidan foydalanish orqali to'ldirishga intiladi. Ushbu maqolada
aksariyat mamlakatlarda islomiy moliyaga nisbatan qoʻllanilishi mumkin boʻlgan qonunlar
yoʻqligi koʻrib chiqilgan va “Islomiy moliyadan shariat tamoyiliga zid boʻlmagan amaldagi
qonunlar va qoidalardan foydalangan holda infratuzilma loyihalarini moliyalashtirishda
foydalanish mumkin” degan fikr aytib o’tilgan Islom moliyasi musulmon bo'lmagan
madaniyatlarga zid emasligi, aksincha, uning axloqiy va adolatlilik printsipi va infratuzilma
talablari va xususiyatlariga mos kelishi, musulmon va musulmon bo'lmagan investorlar uchun
an'anaviy obligatsiyalar bilan solishtirganda sukuk to'g'ri tanlovligi aytib o’tilgan. Musulmon
bo'lmagan mamlakatlarda islomiy moliyani joriy etish davrida hali ham ko'plab muammolar
mavjudligi ko’ringan. Ush
bu maqolaning xulosaviy natijasi shuni ko'rsatdiki, jahon
infratuzilmasiga bo'lgan ehtiyojni moliyalashtirish uchun islom moliyasi va raqobatbardosh
jahon sukuk bozorini rivojlantirishda muhim rol o'ynashi mumkin bo'lgan yagona qonunchilik
bazasini, islom hisobi tamoyilini, narx mexanizmini, qoidalarni va soliq siyosatini ishlab chiqish
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil yanvar
www.e-itt.uz
139
kerak. An'anaviy moliya tizimi bilan birgalikda ishlaydigan qo'shimcha moliyaviy manba
sifatida (Paolo Pietro Biancone va boshqalar, 2015)
“Kichik va o'rta biznesni moliyalashtirishning islom vositalari: muammolar va istiqbollar”
nomli ilmiy tadqiqotda, aholisi ko'p bo'lgan Rossiya Federatsiyasining ta'sis sub'ektlarida
kichik va o'rta biznesning asosiy kapitaliga investitsiyalar dinamikasini tahlil qilish kichik va
o'rta biznesning rivojlanishi asosida moliyalashtirilishi mumkin bo'lgan investitsiyalar uchun
sezilarli va barqaror o'sib borayotgan ehtiyoj o’rganilga. Xulosa sifatida: Rossiyada shariat
qoidalariga muvofiq kichik va o'rta biznesni moliyalashtirish uchun bir qator qonunchilik
tashabbuslarini, shu jumladan soliqqa tortish bilan bog'liq bo'lgan tashabbuslarni amalga
oshirish kerakligi, bu banklarga "islom darchalar" ni ochish va islom mintaqalarida mashhur
moliyaviy vositalarni etkazib berishni kengaytirish imkonini
berishligi aytib o’tilgan
(Trachenko va Alhassan, 2016).
Ushbu ilmiy izlanishda, loyihalarni moliyalashtirish va amalga oshirish o'zaro bog'liqligi
o’rganilgan. Rivojlanayotgan mamlakatlarda yirik yangi infratuzilmalarni moliyalashtirishning
asosiy manbalari hisoblangan banklar, hukumatlar va ko'p tomonlama rivojlanish banklari
o’rganilgan. Ilmiy izlanish natijasida standartlashtirilgan infratuzilma obligatsiyalari orqali
qayta moliyalash likvid global aktivlar sinfiga olib boradigan eng yaxshi yo'l bo'lishi mumkinligi
aytilgan. Tartibga solish banklarning qurilishni moliyalashtirishga imkon beradigan adekvat
likvidligi va kapitalini saqlab turishini ta'minlashi va keyingi qayta moliyalash uchun
rag'batlantirishni ta'minlashi kerakligi ham takidlangan. Biz milliy infratuzilma jamg'armalari
standartlashtirishni rag'batlantirishi va xususiy moliyalashtirishni jalb qilish uchun loyihalarni
ishlab chiqishni osonlashtirish va etkazib berishni yaxshilash uchun MDBlar uchun
markazlashtirilgan nuqta bo'lib xizmat qilishi mumkinligini ta'kidlagan. (Juan Ketterer Andrev
Povel, 2018)
Ayomi Rarasati va boshqalar (2018) “Infratuzilma loyihalarini islomiy moliyalashtirish va
uni amalga oshirishdagi to’siqlar” mavzusidagi ilmiy maqolasida, asosan islom mamlakatlari va
rivoj
langan mamlakatlarda infratuzilma loyihalarini islomiy moliyalashtirish boʻyicha olib
borilgan tadqiqotlar o’rganilgan, Ushbu amaliy tadqiqot Indoneziyaga qaratilgan. Indoneziya
aholisining ko'pchiligi musulmon bo'lgan rivojlanayotgan mamlakat bo'lganligi sababli, islomiy
loyihalarni moliyalashtirish Indoneziya infratuzilmasini rivojlantirishda muqobil
moliyalashtirish uchun ham mos variant bo'lishi mumkinligini aytib o’tilgan. Ushbu maqola
infratuzilma loyihalarini rivojlantirish uchun islomiy moliyani amalga oshirishdagi to'siqlarni
aniqlashga qaratilgan. Tadqiqot natijasidan xulosa qilib aytish mumkinki, islom loyihalarini
moliyalashtirishni amalga oshirish yo’lidagi asosiy to‘siqlar islomiy loyihalar moliyasi
tushunchasini tushunmaslik, islomiy moliyadan foydalanishga qarshilik, investorlarning xulq-
atvori hamda foyda olishga yo‘naltirilgan va tavakkalchilikdan bosh tortish kabi xususiyatlari
ekanligi aniqlangan , bu infratuzilma manfaatdor tomonlarning shariatga mos sxemadan
foydalanish afzalligiga ta'si
r qilishi mumkinligi ta’kidlangan.
Paolo Pietro
Biancone (2015) o’zining
“Davlat infratuzilmasini shariatga muvofiq
moliyalashtirish” nomli
maqolasida shariatga muvofiq moliya davlat kommunal loyihalari
uchun moliyaviy manba sifatida potentsial imkoniyat ekanligini ta'kidlanadi. Ushbu hujjat
shariatga muvofiq moliyalashtirish tamoyillari va mezonlarini o’rganadi, turli moliyalashtirish
vositalarini ko'rib chiqadi va butun dunyo bo'ylab turli kommunal infratuzilma loyihalarida
ulardan foydalanishni umumlashtiradi. Izlanish natijasida xulosa qilib aytish mumkinki,
shariatga rioya qilish barcha operatsiyalar islomiy moliyaviy tamoyillarga muvofiq bo'lishini
muhim.
Naufal va Suharti (2020) “Shariat kapital bozorlarining rivojlanishi va uning davlat
loyihalarini
moliyalashtirishdagi roli” nomli maqolada, davlat infratuzilma loyihalarini
moliyalashtirish uchun shariat kapital bozoridan foydalanishning maqsadga muvofiqli
o'rganilgan va Indoneziyada shariat kapital bozorini rivojlantirish uchun bilim va g'oyalarni
taqdim etgan. Ushbu tadqiqot faqat shariat kapital bozorlarining rivojlanishi va bozor savdosi
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil yanvar
www.e-itt.uz
140
hajmini hukumatning 2015-
2019 yillarga moʻljallangan infratuzilmani rivojlantirish rejalari
bilan solishtirganda koʻrib chiqgan Ushbu tadqiqot natijalar
i shuni ko'rsatadiki, shariat kapital
bozori Indoneziyada juda yaxshi rivojlanmoqda, ammo u an'anaviy bozorga nisbatan eng kichik
hisoblanadi. Shuning uchun hukumat, bu holda OJK (Moliyaviy Xizmatlar Vakolati) olimlar,
voizlar va imomlarni shariat kapital bozorlarini ommaga targ'ib qilishda ishtirok etishga taklif
qilishi va ularga imkon berishi kerak.
Ayomi Dita Rarasati va boshqalar (2013) o’zlarining “Indoneziya infratuzilma
loyihalarida shariatga muvofiq moliyalashtirish” nomli maqolasida Dunyodagi eng
katta
musulmon aholisi sifatida shariatga muvofiq moliyalashtirish Indoneziya uchun infratuzilmani
moliyalashtirish manbasi sifatida ulkan salohiyatni taqdim etganligi sababli, ushbu potentsialni
ro'yobga chiqarish uchun uni qabul qilishga yo'naltiruvchi asos kerak. Shuning uchun ushbu
maqola Indoneziyadagi infratuzilma loyihalarini moliyalashtirish uchun islomiy moliyaning
potentsial amalga oshirilishini muhokama qiladi. Qiyosiy tahlil orqali ushbu maqola islom
tamoyillarini Indoneziya infratuzilmasi loyihalarini moliyalashtirishga qanday kiritish
mumkinligini ko'rsatadi.
Jean-
Yves Moisseron va boshqalar (2015) o’zlarining “Islom moliyasi” adabiyot sharhida
islomiy moliya va uning tashqi dunyo o’zgarishlariga moslashish qobiliyatiga oid adabiyotlarda
ko’r
ib chiqiladigan asosiy mavzular shrxlangan, Ulardan islom tafakkuri tarixining bir necha
bosqichlari o’rganilgan. Bundan tashqari, ta’riflar va nazariy asoslar va asosiy moliyaviy
operatsiyalar chuqur tarzda o’rganilgan.
Islom banklari bilan bog'liq jarayonlarni ham ush
maqila o’z ichiga oladi. Hamda oxirgi bo’limlarda, moliyaviy tartibga solish va kelajakdagi
istiqbollar o’rganib chiqilgan.
Ushbu “Yirik infratuzilma loyihalarini islomiy moliyalashtirish” nomli maqolada, islomiy
moliya bozorining o'sib borayotgani va uning musulmon dunyosidagi infratuzilma loyihalarini
moliyalashtirish uchun muhim kapital manbaiga aylanayotgani ko'rib chiqilgan. Maqola islomiy
moliyaning asosiy ijarachilari va yirik kapital loyihalari bilan bog'liq muammolar bilan
tanishtirish bilan boshlangan. Keyin islomiy loyihalarni moliyalashtirish sohasidagi
innovatsiyalar va innovatsiyalarni amalga oshirishda duch keladigan muammolar bilan
tanishtirgan. Maqola islomiy moliyadan foydalangan holda infratuzilmani rivojlantirish
bo'yicha tanlangan so'nggi loyihalar tavsifi bilan yakungan. Jasper Camacho.
Alan J. Alexander (2011) Ushbu “G’arb hamkorliklari bilan islom loyihalarini moliyalash”
nomli maqolasida, Islom loyihalarini moliyalashtirish haqida ma’lumotlar, islom loyihalarini
moliyalashtirish
salohiyati, islom aktivlari bilan ta’minlangan qimmatli qog’ozlar Islomiy
moliyalashtirish vositalarini qo'llash va Islom olamidagi loyihalar o’rgangan. Ushbu izlanish
natizasida, “Shariatga rioya qilishning kaliti islomiy kreditorlarning moliya
viy tranzaksiya
asosidagi loyiha aktivlariga egalik qilishda davom etishini rag’batlantirishdan iborat” degan
xulosaga kelingan.
“Islom moliyasining tendentsiyalari va muammolari” nomli ilmiy izlanishda muallif, islom
moliyasining tamoyillari va islom banklarining hu
quqiy va tartibga solish masalalari to’g’risida
o’rgangan. Bundan tashqari, islom moliyasida moliyaviy barqarorlik va huquqiy muammolarni
o’rgangan. Hamda ushbu muammolarni va masalarni tahlil qilish jarayonidan kelib chiqib
ushbu muammolarni bartaraf etish uchun bir nechta takliflar bergan. (Heiko Hesse va
boshqalar, 2008)
Ushbu “Shariat kapital bozorlarining rivojlanishi va uning davlat loyihalarini
moliyalashtirishdagi roli” nomli maqolada davlat infratuzilma loyihalarini moliyalashtirish
uchun shariat kapital bozoridan foydalanishning maqsadga muvofiqligini o'rganilgan va
Indoneziyada shariat kapital bozorini rivojlantirish uchun bilim va g'oyalarni taqdim etgan.
Hamda faqat shariat kapital bozorlarining rivojlanishi va bozor savdosi hajmini hukumatning
2015-2019-
yillarga mo’ljallangan infratuzilmani rivojlantirish rejalari ko’rib chiqilgan. Ushbu
izlanish natijalari shuni ko'rsatadiki, shariat kapital bozori Indoneziyada juda yaxshi
rivojlanmoqda, ammo u an'anaviy bozorga nisbatan eng kichik hisoblanadi. Shuning uchun
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil yanvar
www.e-itt.uz
141
hukumat, shariat kapital bozorlarini ijtimoiylashtirishda ishtirok etish uchun olimlar va
imomlarni taklif qilish va ularga imkon berish kerak. (Naufal va Suharti, 2020).
Rarasati va Bahval (2019) o’zlarining “Qishloq joylarda in
fratuzilmaviy rivojlanishni
shariatga muvofiq moliyalashtirish” nomli ilmiy izlanishlari jamiyat uchun eng zarur bo'lgan
infratuzilma turini aniqlash, infratuzilmani rivojlantirish uchun shariatga muvofiq jamiyatdan
potentsial xayriya yoki kapital grantlarini o'rganish va jamiyat eng ko'p ishonadigan shaxs yoki
tashkilotni aniqlashga qaratilgan. Ushbu tadqiqot natijasi shuni ko'rsatdiki, o'rganilgan
hududlarda qishloq aholisi uchun eng zarur infratuzilma qattiq maishiy chiqindilarni
boshqarish infratuzilmasi hisoblanadi. Ushbu infratuzilmani rivojlantirish xayr-ehsonlar orqali
moliyalashtiriladi va mahalliy jamoat tashkilotlari tomonidan boshqariladi.
“Afrikaning Sahroi Kabirdagi davlat infratuzilmasi uchun xususiy moliyani jalb qilish:
infratuzilma infratuzilma fondl
ari va islomiy moliyani o'rganish” nomli maqolada ichki
infratuzilmani moliyalashtirishni ochish uchun innovatsion moliyaviy mahsulotlarni qanday
ishlab chiqish mumkinligini ko'rib chiqilgan. Maqolada Afrikaning Sahroi Kabir mintaqasida
infratuzilmani moliyalashtirishning muqobil manbalari sifatida infratuzilma investitsiya
fondlari va islomiy moliyani rivojlantirish tavsiya etilgan. Xulosa o’zrinida, davlat organiga
infratuzilma uchun infratuzilma investitsiya fondlari va islomiy moliya kabi moliyalashtirish
vositalarini rivojlantirish uchun joy ajratish tavsiya etilgan (Avgustin Edobor va boshqalar,
2021).
“Islomiy moliya nuqtai nazaridan barqaror rivojlanish va infratuzilma” nomli o’quv
qo’llanmada barqaror
rivojlanish maqsadlari uchun islom moliyasi, vaqt o'tishi bilan bog'liq
muammolar bo'yicha Islom va an'anaviy infratuzilma loyihalarini moliyalashtirish, Islom
davlat-xususiy sheriklik loyihalari uchun infratuzilma tarmoqlarini aniqlash, kichik va o'rta
korxonalar uchun barqaror islomiy moliya, iqtisodiy imkoniyatlarni kuchaytirish, zakot, vaqf
va ijtimoiy infratuzilma, energetika sektori infratuzilmasini rivojlantirishga islomiy yondashuv
va infratuzilma loyihalari uchun adolatli va mos biznes modellarini
aniqlash o’rganilgan.Ushbu
o’quv qo’llanmaning maqsadi rivojlanish banki sohasida o‘n yillik real tajribaga asoslangan
holda infratuzilmani rivojlantirish va barqaror rivojlanishning yana bir jihatini chuqur ko‘rib
chiqish va islom iqtisodiyoti va moliyasining hikmatlari asosida samarali aralashuvlarni taklif
qilish (Amadu Tierno Diallo va boshqalar, 2021).
Xulosa va takliflar.
Islom moliyasini mamlakatimiz iqtisodiyotiga joriy qilishda va islomiy qimmatli
qog’ozlarni chiqarishda o’ziga xos risklarni inoba
tga olgan holda jahon tajribasini, jumladan
yaq
in sharq mamlakatlari tajribalarini o’rgangan holda, mukammal huquqiy asos ishlab chiqish
kerak deb hisoblaymiz. Yuqoridagi olimlarning ilmiy ishlarini o’rgangan holda shuni ham aytish
mumkinki islom banklar h
am risklardan holi emas va bu o’z navbatida jah
on tajribasini
mamlakatimizga mos qismlarini olishimiz kerak ekanligini ko’rsatadi. Bu o’z navbatida
mamlakatimiz iqtisodiyotida yangi sahifa ochilishi va yanada rivojlanishiga o’zini tasirini
o’tkazadi.
Islom moliyasi va loyihalarni islomiy moliyalashtir
ish bo’yicha ilmiy adabiyotlar va
bugungi kundagi rivojlanish tendensiyalari hamda taklif etilayotgan yangi moliyaviy
instrumentlarning ortib borishi kelgusida amalga oshirish lozim bo’lgan ilmiy izlanishlarni
yanada ko’paytirish zaruratini borligini ko‘ri
shimiz mumkin. Bundan tashqari xulosa qilib
musulmon davlatlaridagi faoliyati islomiy moliyalashtirishga asoslangan mavjud banklar,
investitsiya fondlari va kompaniyalar mablag’larini O’zbekistonning ijtimoiy
-iqtisodiy
rivojlanishi va xususiy sektorni qo’l
lab-quvvatlash maqsadida jalb etish ayni muddaodir.
Buning uchun milliy bank tizimiga yangicha yondashuv bilan nazar solmoq lozim, ya’ni
an’anaviy moliyalashtirish mexanizmlari bilan bir qatorda sherikchilikka
asoslangan
moliyalashtirish mexanizmlarini joriy etish masalasi tadqiq etilishi muhim va dolzarb
hisoblanadi. Bundan tashqari, O’zbekiston Respublikasida sherikchilikka asoslangan yoki
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil yanvar
www.e-itt.uz
142
islomiy moliyalashtirishni joriy etish uchun shunga mos qonunchilik, huquqiy asos
shakllantirilishi lozim. Bu o’z navbatida davlatimizga qo’shimcha kapital kirib kelishiga hamda
muqobil moliyalashtirish mexanzmlarini taklif etishga zamin yaratadi.
Adabiyotlar /
Литература
/ Reference:
Alan J. Alexander. (2011) Shifting title and risk: Islamic project finance with western
partners. 4/5/2011
Aliya Nurul Huda. (2012) The Development of Islamic Financing Scheme for SMEs in a
Developing Country: The Indonesian Case. Procedia - Social and Behavioral, Sciences 52 (2012)
179
–
186
Amadou Thierno Diallo, (2021) Sustainable Development and Infrastructure, An Islamic
Finance Perspective
Augustine Edobor Arimoro. (2022) Raising private finance for public infrastructure in Sub-
Saharan Africa: Exploring Infrastructure Mutual Funds and Islamic Finance, Jurnal of Islamic
economics and business studies. Vol 7. N1
Ayomi Dita Rarasatia, Bambang Trigunarsyah. (2013) Sharia-Compliant Financing in
Indonesia Infrastructure Projects, Proceeding of the 13th International Conference on QIR
(Quality in Research) Yogyakarta, Indonesia, 25-28
Ayomi Rarasati. (2018) Islamic financing for infrastructure projects and its implementation
barriers, MATEC Web of Conferences 270, 06005
Bayauletov. E.A
(2019) Islom moliya asoslari. O’quv qo’llanma
Heiko Hesse., Andreas A. (2008) Trends and Challenges in Islamic Finance, World economics.
Vol. 9 №2
Eka Vahyu Hestya Budianto (2023), Bibliometric And Literature Review Of Financing Risk
In Islamic Banking, Jurnal Perbankan Syariah-Vol. 4, Iss: 1, pp 79-97
Jean-Yves Moisseron. (2015) Islamic Finance: A Review of The Literature, Inte rnational
Business & Economics Research Journal. Volume 14, Number 5
Juan Ketterer. (2018) Financing Infrastructure, Department of Research and Chief
Economist. IDB-DP-622
Muhammad Ridhwan., Nur Syazwani Binti Khalid (2021) A Review on literatures of Islamic
financial intuitions and market between 2010-2020, Library Philosophy and Practice(e-
journal).5029
Mohamad Torik Langlang Buana., Nuradli Ridzwan Shah M. (2023) A review of articles on
infrastructure contractors financing in the Islamic banking, Jurnal Ilmiah MEA (Manajemen,
Ekonomi, dan Akuntansi) Vol. 7 No. 1
Nadeem Ul Haque., Abbas Mirakhor. (1998) The Design of Instruments for Government
Finance in an Islamic Economy, International monetary fund WP/98/54
Naufal M.D. and Suharti S. (2020) The development of sharia capital markets and its role in
financing the government projects, IOP Conf. Ser.: Earth Environ. Sci. 592
Nor Amila Wan Abdullah Zawawia., Mahadi Ahmadb. (2013) Financing PF2 Projects:
Opportunities for Islamic Project Finance Islom. Procedia Engineering. doi: 10.1016/j.proeng.
2014.07.015
Paolo Pietro Biancone, (2015) Using Islamic Finance for Infrastructure Projects in Non-
Muslim Countries, European Journal of Islamic Finance. ISSN 2421-2172
Rarasati A.D., Bahwal F.F. (2019) Sharia-compliant Financing of Infrastructure
Development in Rural Area. IOP Conference Series: Earth and Environmental Science. Sci. 258
Rishad Sadikot. (2012) Islamic Project Finance: S
hari’a Compliant Financing of Large Scale
Infrastructure Projects, The Fletcher School
–
al Nakhlah
–
Tufts University
Траченко М.Б., Алхассан Т.Ф. (2016)
Исламские инструменты финансирования малых
и средних предприятий: проблемы и перспективы, Государственное управление.
Электронный
вестник
Выпуск
№ 58.
