ВЗАИМОСВЯЗЬ СИСТЕМЫ ОБРАЗОВАНИЯ В ОБЛАСТИ ФИНАНСОВОЙ ГРАМОТНОСТИ ФИНЛЯНДИИ С ДРУГИМИ СТРАНАМИ

Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, noyabr

www.e-itt.uz

289

F

INLANDIYA MOLIYAVIY SAVODXONLIK TA’LIM TIZIMINI BOSHQA

MAMLAKATLAR BILAN BOG‘LIQLIGI

PhD, dots.

Shamansurova Zilola Abduvahitovna

Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti

ORCID: 0009-0009-5152-3518

z.shamansurova@tsue.uz

Annotatsiya.

Ushbu maqola O‘zbekiston ta’lim tizimida, ayniqsa, maktab ta’limida

moliyaviy savodxonlik darajasini oshirishning muhim masalalarini ko‘rib chiqish, ilg‘or xorijiy

tajribalarni o‘rganishga bag‘ishlangan. Maqolada Finlandiyaning moliyaviy savodxonlik

dasturlari tahlil qilinib, ularni O‘zbekiston hamda boshqa mamlakatlar sharoitlariga
moslashtirish yo‘llari o‘rganiladi. Moliyaviy savodxonlik aholining iqtisodiy barqarorligi va

farovonligiga ijobiy ta’sir ko‘rsatishini ta’kidlagan holda, tadqiqotda davlat va xususiy sektor

hamkorligi, ta’lim muassasalarida maxsus kurslar va malaka oshirishlar tashkil etish, shuningdek,

zamonaviy texnologiyalardan foydalanish zarurligi qayd etilgan. Finlandiya tajribalari asosida

ishlab chiqilgan taklif va tavsiyalar O‘zbekiston maktab ta’limi tizimida moliyaviy savodxonlikni
oshirishga qaratilgan amaliy dasturlarni shakllantirishda katta ahamiyatga ega.

Bugungi kunda

mamlakatlar pedagoglari e’tiboridagi o‘qitish tajribasi Finlandiya ta’lim tizimida mujassam.

Zero, o‘n yildan ortiq vaqt davomida bu davlatdagi 15 yoshli o‘quvchilar PISA xalqaro baholash

dasturida muntazam juda yaxshi natijalarni ko‘rsatmoqda.Finlandiyaning muvaffaqiyati
o‘qituvchilardir. Yuqori sifatli mashg‘ulot o‘tkazishi uchun ularning maqomi va mustaqilligi

ta’minlangan. Ta’lim siyosati maqsadli ravishda tenglikka yo‘naltirilgan. Shuni aytib o‘tish

lozimki, Finlandiya joylashuvi va iqlimi uning iqtisodiyotiga o‘z ta’sirini o‘tqazadi. Ushbu

maqolamda, Finlandiyaning moliyaviy ta’lim tizimini boshqa mamlakatlarga taqbiq etishni
maqsadga muvofiq deb bildim.

Kalit soʻzlar:

moliyaviy savodxonlik, moliyaviy savodxonlik markazi, maktab ta’limi,

iqtisodiy fanlar, moliyaviy bilimlar, Finlandiya ta’lim tizimi.

ВЗАИМОСВЯЗЬ СИСТЕМЫ ОБРАЗОВАНИЯ В ОБЛАСТИ ФИНАНСОВОЙ

ГРАМОТНОСТИ ФИНЛЯНДИИ С ДРУГИМИ СТРАНАМИ

PhD

, доц.

Шамансурова Зилола Абдувахитовна

Ташкентский государственный экономический университет

Аннотация.

Данная статья посвящена рассмотрению важных вопросов

повышения уровня финансовой грамотности в системе образования Узбекистана,

особенно в школьном образовании, а также изучению передового зарубежного опыта. В
статье анализируются программы финансовой грамотности Финляндии и

рассматриваются пути их адаптации к условиям Узбекистана и других стран.

Подчеркивая, что финансовая грамотность положительно влияет на экономическую

стабильность и благосостояние населения, в исследовании отмечается необходимость
сотрудничества государственного и частного сектора, организации специальных курсов

и обучения в образовательных учреждениях, а также использования современных

технологии. Предложения и рекомендации, разработанные на основе финского опыта,

имеют большое значение при формировании практических программ, направленных на

UO‘K:

330.142.23

XI SON - NOYABR, 2024

289-296

Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, noyabr

www.e-itt.uz

290

повышение финансовой грамотности в системе школьного образования Узбекистана.
Сегодня педагогический опыт педагогов своих стран воплощен в финской системе

образования. Ведь уже более десяти лет 15-летние ученики этой страны регулярно

показывают очень хорошие результаты по международной программе оценивания PISA.

Успех Финляндии – это учителя. Их статус и независимость обеспечиваются
качественным обучением. Политика образования направлена на равенство. Следует

отметить, что расположение и климат Финляндии оказывают влияние на ее экономику.

Ключевые слова:

финансовая грамотность, центр финансовой грамотности,

школьное образование, экономические науки, финансовые знания, система образования
Финляндии.

THE INTERCONNECTION OF FINLAND’S FINANCIAL LITERACY EDUCATION SYSTEM

WITH OTHER COUNTRIES

PhD, assoc. prof.

Shamansurova Zilola Abduvahitovna

Tashkent State University of Economics

Abstract.

This article is dedicated to the consideration of important issues of increasing the

level of financial literacy in the educational system of Uzbekistan, especially in school education,

and to the study of advanced foreign experiences. The article analyzes the financial literacy

programs of Finland and examines ways of adapting them to the conditions of Uzbekistan and

other countries. Emphasizing that financial literacy has a positive effect on the economic stability
and well-being of the population, the research notes the need for public and private sector

cooperation, the organization of special courses and training in educational institutions, as well

as the use of modern technologies. Proposals and recommendations developed on the basis of

Finnish experiences are of great importance in the formation of practical programs aimed at
increasing financial literacy in the school education system of Uzbekistan. Today, the teaching

experience of the pedagogues of their countries is embodied in the Finnish education system. After

all, for more than ten years, 15-year-old students in this country have regularly shown very good

results in the PISA international assessment program. The success of Finland is the teachers. Their
status and independence are ensured for high-quality training. Education policy is aimed at

equality. It should be mentioned that the location and climate of Finland have an impact on its

economy.

Keywords:

financial literacy, financial literacy center, school education, economic sciences,

financial knowledge, education system of Finland.

Kirish

.

Shu bilan birga, maktablar ustidan nazorat markazlashmagani ham asosiy omildir. Hozir

Finlyandiyada yigirmata universitet (shundan o‘ntasi pedagoglar tayyorlaydi) hukumat
tomonidan moliyalashtiriladi. O‘quv dasturlarini tuzish huquqi va mas’uliyati mahalliy

munitsipalitetlar va maktablar zimmasida. Qonunchilikka ko‘ra, ta’lim beruvchilar o‘quv

dasturini mahalliy sog‘liqni saqlash va ijtimoiy xizmatlar mas’uliyati yuklangan idoralar bilan

birgalikda “maktabning ish muhiti, mahalliy qiymat tanlovi va maxsus resurslar”ni hisobga
olgan holda ishlab chiqishi shart. U nafaqat umumiy ta’l

imning yuqori standartlari,balki butun

jamiyatning birgalikda belgilangan maqsad va tartiblarga sodiqligini ta’minlaydigan tarzda

amalga oshiriladi. Finlyandiyada o‘qituvchilar uchun ta’lim dasturini shakllantirish muhim

omil. O‘qitish tizimining yana

bir muhim xususiyati ishonch va hamkorlik madaniyatiga

tayanadi. Mamlakat maktablaridagi o‘qituvchilarni ma’lumoti va ixtisosligi bo‘yicha

maktabgacha ta’lim o‘qituvchisi, hunarmandlik va texnologiya fani o‘qituvchisi, musiqa

o‘qituvchisi kabi toifalarga

bo‘lish mumkin. Biroq har bir toifadagi muallimlar turli o‘quv

dasturlari asosida tayyorlanadi.Finlandiya eng qiziq va muhim tomonidan biri shundaki,bir

Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, noyabr

www.e-itt.uz

291

sinfdagi o‘quvchilar kichik kichik guruhlarga bo‘linib dars o‘tiladi.Shiningdek, agar sinfda

boshqa m

amlakatdan kelgan o‘quvchisi bo‘lsa albatta unga o‘z ona tilisi o‘tiladi.

Adabiyotlar sharhi

.

Moliyaviy savodxonlik hozirgi kunda global iqtisodiy barqarorlik va farovonlikka

erishishda muhim omil bo‘lib qolmoqda. Bu bo‘yicha olib borilgan ilmiy tadqiqotl

ar va

adabiyotlar tahlili moliyaviy savodxonlikni oshirish uchun samarali strategiyalarni ishlab

chiqish imkonini beradi.Moliyaviy savodxonlik

–

bu shaxsning moliyaviy qarorlar qabul qilish

uchun zarur bo‘lgan bilim, ko‘nikma va qobiliyatlarni egallaganlik

darajasi.

Lusardi va Mitchell (2014) tadqiqotlari moliyaviy savodxonlikning iqtisodiy ahamiyatini

o‘rganib, uning shaxsiy farovonlik va iqtisodiy barqarorlikka ta’sirini baholab ko‘rsatdi.

Atkinson va Messy (2012) tomonidan o‘tkazilgan tadqiqotlar esa OE

CD/INFE

(International Network on Financial Education) dasturi doirasida moliyaviy savodxonlikni

baholash natijalarini taqdim etdi va moliyaviy bilimlarning aholi farovonligiga ta’sirini tahlil

qilgan. Moliyaviy savodxonlikni o‘quv dasturlariga integratsiya qilish zamonaviy ta’limning

muhim yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi.

OECD (2013) moliyaviy savodxonlik ta’limini maktab dasturlariga kiritish usullari haqida

ma’lumot beradi va bu jarayonning turli mamlakatlarda qanday amalga oshirilishini tahlil

qilgan.

Mandell (2008) o‘z tadqiqotlarida AQSh maktablarida moliyaviy savodxonlik darajasini

oshirish uchun maxsus kurslar va treninglar tashkil etishni tavsiya etgan. Kanada va Yaponiya

davlatlarining moliyaviy savodxonlik ta’limidagi tajribalari bu borada yaxs

hi natijalar

ko‘rsatgan.

OECD (2017) va APEC (2019) hisobotlari ushbu mamlakatlarda moliyaviy savodxonlik

darajasini oshirish uchun qabul qilingan strategiyalar va dasturlarni batafsil o‘rganilgan.

Kanadada moliyaviy savodxonlik dasturlari maktabgacha ta’

limdan boshlab, bosqichma-

bosqich amalga oshirilsa, Yaponiyada qisqa muddat ichida moliyaviy ta’lim berish

samaradorligi oshirilgan. O‘zbekistonda moliyaviy savodxonlikning hozirgi holati, mavjud

muammolar va imkoniyatlar tahlili davlat va xususiy sektor hamkorligini kuchaytirish

zarurligini ko‘rsatadi. O‘zbekiston Respublikasi Iqtisodiyot va Moliya Vazirligi va Xalq Ta’limi

Vazirligi tomonidan taqdim etilgan hisobotlar aholining moliyaviy bilim darajasini oshirish

uchun amalga oshirilayotgan chora-tadbirla

r haqida ma’lumot beradi. World Bank tomonidan

o‘tkazilgan tadqiqotlar esa O‘zbekistonda moliyaviy ko‘nikmalarni oshirish uchun taklif

qilingan strategiyalarni batafsil bayon etgan

Moliyaviy savodxonlikni oshirish uchun samarali strategiyalar va yondashuvlar tahlili

davlat va xususiy sektor hamkorligini kuchaytirishni, zamonaviy texnologiyalardan

foydalanishni va interaktiv usullarni tatbiq etishni o‘z ichiga oladi. Lusardi va boshqalar (2017)

tadqiqotlarida moliyaviy bilimlarning ijtimoiy va iqtisodiy teng

sizlikka qarshi kurashdagi o‘rni

ko‘rsatilgan bo‘lib, ushbu bilimlarni oshirish orqali iqtisodiy tengsizlikni kamaytirish
mumkinligi ta’kidlangan.

Moliyaviy savodxonlikka oid adabiyotlar tahlili shuni ko‘rsatadiki, moliyaviy bilimlar va

ko‘nikmalarni oshirish shaxsiy va ijtimoiy farovonlikka sezilarli ta’sir ko‘rsatadi. Ilg‘or xorijiy

tajribalarni o‘rganish va ularni O‘zbekiston sharoitiga moslashtirish orqali maktab ta’lim
tizimida moliyaviy savodxonlikni oshirish bo‘yicha samarali chora

-tadbirlarni amalga oshirish

mumkin. Shu bilan birga, davlat va xususiy sektor hamkorligini kuchaytirish, zamonaviy

texnologiyalardan foydalanish va interaktiv usullarni tatbiq etish muhim ahamiyatga ega.

Tadqiqot metodologiyasi.

Tadqiqotimiz maktab oʻquvchilarini turli oʻyinlar orqali moliyaviy bilimlarni oʻrgatish

orqali moliyaviy savodxonligini oshirish boʻyicha ilgʻor xorij tajribalari oʻrganamiz. Bu borada

ulkan tarixiy tajribaga ega boʻlgan Finlandiya davlatlarining pedagogik tajribalari bilan

Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, noyabr

www.e-itt.uz

292

yaqindan tanishib chiqami

z. Maktab oʻquvchilari doirasida moliyaviy savodxonlik taʼlimini

berishda Finlandiya ta’lim tajribasini o‘rganish uchun bir qancha sabablar mavjud. Birinchidan,

Yuvyaskyulyada turli xil yoshdagi moliyaviy savodxonlik darajasi boʻyicha jahon mamlakatlari

oʻrtasida yetakchi oʻrinlarni egallab kelmoqda. Bu borada Finlandiyaning uzoq yillik tarixiy

tajribasi katta va shu sababli bu tajribani mukammal oʻrganganholda Oʻzbekiston uchun mos

keladigan qismlarini tanlab olish va amaliyotga joriy etish istiqbolda yosh

lar oʻrtasida

moliyaviy taʼlimni targʻib qilishni osonlashtiradi.

Ikkinchidan, Finlandiyaning bugungi global

taraqqiyotiga asosiy sabab taʼlim ekanligi barchaga maʼlum. Lekin shunday boʻlsada,

Yuvyaskulya taʼlimida tizimida moliyaviy savodxonlik taʼlimini

berish tekin. Qisqa davr

davomida mamlakat bu borada maʼlum bir ijobiy natijalarga erishmoqda. Finlandiyada butun

mamlakat bo‘ylab ta’lim olosh uchun bir xil sharoitlar yaratulgan.Finlandiya maktab taʼlim

tizimida moliyaviy savodxonlik taʼlimini berish tajribasini oʻrganish orqali maktablarda
moliyaviy savodxonlik taʼlimini berishni nimadan boshlash kerakligini va qisqa vaqtda qanday
qilib yaxshi natijalarga erishish mumkinligini oʻrganishimiz mumkin. Albatta, bu Oʻzbekiston

maktablarida boshlangʻich va oʻrta sinflarda taʼlim olayotgan oʻquvchilarga moliyaviy taʼlim

berish jarayonini osonlashtirish va tezlashtirish uchun xizmat qiladi.

Tahlil va natijalar muhokamasi.

Tadqiqot davomida erishilgan natijalar shuni ko‘rsatadiki, O‘zbekiston

maktablarida

moliyaviy savodxonlik ta’limini berishda ilg‘or xorijiy mamlakatlar tajribasini o‘rganish va mos

deb hisoblanganlarini maktab ta’limiga joriy qilish juda muhim. Shuningdek, bu jarayon ta’lim

usullarini aniqlash va vaqt hamda resurslarni tejashga yordam beradi.Maktablarda moliyaviy
savodxonlikni oshirish uchun maxsus kurslar va treninglar tashkil etish zarur. Bu kurslar turli

yoshdagi o‘quvchilar uchun moslashtirilgan bo‘lishi kerak.Bundan tashqari, moliyaviy

savodxonlikni oshirish uchun davlat va xususiy sektor hamkorligini kuchaytirish zarur. Bu

jarayon zamonaviy texnologiyalar va interaktiv usullarni tatbiq etishni

o‘z ichiga olishi zarur.

Finlyandiyaga o‘tqazgan tadqiqotimga koʻra, taʼlim tizimining samaradorligi boʻyicha

dunyodagi eng

yaxshi mamlakatlardan biri hisoblanadi. Finlyandiya har yili boshlang‘ich

bosqichda har bir o‘quvchiga ko‘rsatiladigan xizmatlarga taxminan 8,159 dollar sarflaydi,

tayyorgarlik va o‘rta maktab o‘quvchilari uchun har yili mos ravishda 12,545 va 8,467 dollar

ni

tashkil qiladi. Finlyandiyaning ta’limni moliyalashtirish tajribasini ko‘rib chiqish natijasida biz

quyidagi xulosalarga kelamiz:

-

Finlyandiya ta’lim tizimi markazlashtirilgan, chunki u yerdagi hukumat tomonidan

moliyalashtiriladi.

- Finlyandiyadagi ta

’lim holatini tahlil qilib, u maktabgacha ta’limdan tortib oliy

ta’limgacha bo‘lgan barcha ta’lim darajalarida bepul.

- Davlat umumiy byudjetining (11% dan 12% gacha) va Finlyandiya munitsipalitetlari

byudjetlari ta’limga sarflanadi va bu foiz bepul maktabgacha ta’lim, asosiy ta’lim, o‘rta ta’lim,

texnik ta’lim, oliy ta’lim, uzluksiz ta’lim va oliy ta’lim.

-

Moliyalashtirish majburiyatlari federal hukumat va mahalliy hukumatlar o‘rtasida

federal hukumat foydasiga 57%, mahalliy hukumatlar uchun 43% stavkada taqsimlanadi va

ta’limga yalpi ichki mahsulotning ulushi 6,5% ga yetdi.

-

Finlyandiyada davlat va mahalliy hokimiyat organlari o‘rtasida ta’lim xizmatlarini

moliyalashtirish bo‘yicha umumiy mas’uliyatdan tashqari, xususiy ta’lim xizmatlarini etkazib

beruvc

hilarning namunasi mavjud, chunki ular o‘z ta’lim muassasalarini tashkil etishni qoplash

uchun davlatdan yordam olish huquqiga ega

Finlyandiyada ta’lim holatini tahlil qilish uchun u maktabgacha ta’lim bosqichidan tortib

oliy ta’lim bosqichigacha bo‘lgan barcha ta’lim bosqichlarida bepul ekanligi aniq, bu erda davlat

umumiy byudjetining (11% dan 12%) gacha va Finlyandiya munitsipal byudjetlari ta’limga

sarflanadi va bu foiz bepul maktabgacha ta’lim, asosiy ta’lim, o‘rta ta’lim, texnik ta’lim, oliy

ta’lim, uzluksiz ta’lim va aspiranturadan keyingi ta’lim, shuningdek, qisman kattalar uchun

Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, noyabr

www.e-itt.uz

293

bepul ta’limni moliyalashtirishni qamrab oladi. o‘z navbatida Finlyandiyada umrbod ta’lim

olish uchun imkoniyatlar yaratadi.

Bundan tashqari, o‘quvchilar maktabda o‘tkaziladigan ayrim mashg‘ulotlar uchun

to‘lovlarni to‘lashlari mumkin, maktabgacha va asosiy ta’lim bosqichlarida o‘quvchilarning ota

-

onalariga darsliklar, kundalik ovqatlanish va transport bepul taqdim etiladi. Ta’lim va
madaniyat vazirligi ta’lim sifatining asosiy mezonlarini qabul qilishda ta’lim beruvchilarni

qo‘llab

-quvvatlash uchun maxsus davlat subsidiyalarini ham ajratdi. Barkamol va bilimli

pedagog kadrlar mavjudligini ta’minlash uchun ko‘plab dasturlar ishga tushirildi. Maqsad

xodimlarni rivojlantirish bo

‘yicha treninglarda ishtirok etishni oshirish, uning ta’sirini

kuchaytirish va ishdan qoniqishni yaxshilash edi. Shunday qilib, Finlyandiya ta’lim tizimi

markazlashtirilgan, chunki u hukumat tomonidan moliyalashtiriladi va shunga qaramay,

ko‘plab mahalliy hokimiyat organlari maktabgacha ta’lim, asosiy ta’lim, umumiy va kasb

-hunar

o‘rta ta’limda o‘zini o‘zi moliyalashtirish darajasiga ega.

Maktabgacha va asosiy ta’lim bo‘yicha ta’lim hukumatdan qonuniy mablag‘ oladigan

asosiy kommunal xizmatlarning bir qismidir va hukumat tomonidan qonuniy moliyalashtirish

munitsipalitetda istiqomat qiluvchi 6 yoshdan 15 yoshgacha bo‘lgan bolalar soniga va alohida

holatlarga bog‘liq.

Ammo o‘rta va oliy o‘quv yurtlarida o‘quvchilarning o‘zlari yoki ota

-

onalari o‘zlari kitob

s

otib oladi. O‘rta maktab o‘quvchilari bepul ovqatlanish huquqiga ega va davlat oliy ta’lim

bosqichida taqdim etiladigan ovqatlanishni subsidiyalaydi. Kattalar uchun ta’lim to‘lovni talab

qiladigan yagona ta’lim turi bo‘lishi mumkin. O‘rta ta’lim va kasb

-hu

nar ta’limi muassasalarini

moliyalashtirish Ta’lim va madaniyat vazirligi tomonidan belgilangan birlik narxlaridan
tashqari, maktab tomonidan taqdim etilgan o‘quvchilar soniga bog‘liq.

Universitet amaliy fanlar institutlarini moliyalashtirishga kelsak, hukumat har bir talaba

uchun birlik narxlari, loyihalarni moliyalashtirish va natijalarga asoslangan moliyalashtirish

asosida bazaviy moliyalashtirish shaklida resurslarni ajratadi Universitet amaliy fanlar
institutlari tashqi moliyalashtirish manbalariga ham

ega, chunki ta’lim xizmatlarini etkazib

beruvchilar kasbiy tayyorgarlik va universitet amaliy fanlar institutlarini moliyaviy natijalarga

asoslangan moliyalashtirishda o‘z natijalarini yaxshilashga da’vat etiladi. Finlyandiya

universitetlari davlat huquqi asosida ishlaydigan mustaqil kompaniyalar yoki xususiy huquq
asosida faoliyat yurituvchi muassasalardir.

Har bir oliy o‘quv yurti Ta’lim va madaniyat vazirligi bilan birgalikda universitet oldiga

amaliy va aniq maqsadlar qo‘yadi va har uch yilda bir marta

zarur resurslarni aniqlaydi.

Shartnoma shuningdek, ushbu maqsadlar davlat tomonidan qanday nazorat qilinishi va

baholanishi va universitetlar davlatdan moliyalashtirishni belgilaydi. Ta’lim va Madaniyat

vazirligi ta’lim tomonidan moliyalashtiriladigan dav

lat sektorini nazorat qiladi, bu Finlyandiya

Milliy Ta’lim Kengashi orqali asosiy o‘quv dasturlarini ishlab chiqishni va o‘qituvchilarni

tayyorlash dasturlarini akkreditatsiya qilishni o‘z ichiga oladi, bundan tashqari, mintaqaviy

ma’muriyatlar va iqtisodiy markazlar bilan bog‘liq agentliklar mavjud. ta’limni nazorat qiluvchi
rivojlanish ,Mahalliy hukumat asosiy ta’limni ta’minlash uchun javobgardir, ya’ni 3100 ta

maktabda (1-

9) sinflar, ularning 45 foizi 100 dan kam o‘quvchiga ta’lim beradi va ko‘proq

o‘quvchilarni qamrab oladigan maktablarning ko‘pligiga qaramay , Ta’lim va Madaniyat

vazirligi maktablar tashkil etish uchun ro‘yxatdan o‘tgan mahalliy, munitsipal hokimiyat va
uyushmalar organlariga litsenziyalar berdi. Finlyandiya har yili boshlang‘ich bosqi

chda har bir

o‘quvchiga ko‘rsatiladigan xizmatlarga taxminan 8,159 dollar sarflaydi, tayyorgarlik va o‘rta

maktab o‘quvchilari uchun har yili mos ravishda 12,545 va 8,467 dollarni tashkil qiladi.

Finlyandiya ta’limining eng muhim xususiyatlaridan biri bu o

ta-

onalarni ta’lim jarayoniga jalb

qilishdir, bu ta’lim jamoaviy mas’uliyatdir. Va barcha uchun o‘qish imkoniyatlarini ta’minlash

uchun stipendiyalar va o‘qish kreditlarining yaxlit tizimi mavjud bo‘lib, moliyaviy yordam o‘rta

maktabda to‘liq vaqtda o‘qish

uchun, ikkinchi bosqichda yoki kasb-

hunar ta’limi

muassasalariga o‘qish orqali berilishi mumkin, yoki oliy ta’lim muassasalari

Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, noyabr

www.e-itt.uz

294

Shunday qilib, moliyalashtirish majburiyatlari federal hukumat va mahalliy hukumatlar

o‘rtasida federal hukumat foydasiga 57% va mahalliy hukumatlarda 43% bo‘linadi. Davlat

maktablari va bu xususiy maktablarning aksariyati diniy maktablardir.

Amalda universitetlarning xarajatlari davlat byudjeti hisobidan moliyalashtiriladi. Shu

bilan birga, universitetlar o‘z xizmatlari orqali ti

jorat moliyalashtirish manbalaridan boshqa

daromadlarni ham oladilar, to‘g‘ridan

-

to‘g‘ri davlat moliyalashlari oxir

-oqibat hukumat va

mahalliy hokimiyat organlari tomonidan bu xarajatlarning taxminan 70% ni tashkil qiladi.

O‘rta va kasb

-

hunar ta’limi xaraj

atlari davlat subsidiyalari bilan qoplanmaydi, shuning

uchun o‘rta yoki kasb

-

hunar ta’limi uchun byudjetning 43 foizini shahar jamg‘armasi, 57 foizini

davlat mablag‘lari ajratadi va talabalar ta’lim uchun to‘lovlar yo‘q, lekin ikkalasi ham

talabalarga tush

lik va sog‘liqni saqlash bepul taqdim etiladi. Bundan tashqari, har bir bola va

o‘smir o‘zining shaxsiy sharoiti yoki imkoniyatlari chegarasidan qat’i nazar, sifatli ta’lim olish
huquqiga ega , o‘quvchilar ham zarur hollarda yordam olish huquqiga ega.

1-

rasm. Finlandiya ta’limining qiyosiy tahlili

Manba:

muallif tomonidan tuzilgan.

Ushbu yordam vositalari kichik guruhlarda tuzatuvchi o‘qitishni qo‘llab

-quvvatlashning

umumiy shakllarini, individual maslahatlarni va o‘quvchilarning shaxsiy

sharoitlariga qarab,

hatto ular boshqa talabalar bilan bir sinfda o‘qiyotgan bo‘lsalar ham, o‘qitishni o‘z ichiga

oladi.Barcha maktablarda maxsus ta’lim o‘qituvchilari mavjud va deyarli barcha maktablarda

alohida ehtiyojli o‘quvchilar bo‘lsa, yordam berish

uchun tashrif buyuradigan o‘qituvchi

yordamchilari mavjud. Agar talaba o‘qishda doimiy qiyinchiliklardan aziyat chekayotgani
aniqlansa, u uchun shaxsiy o‘quv rejasi tayyorlanadi.

O‘rganishda o‘rtacha yoki engil qiyinchiliklarga duch kelgan o‘quvchilarga k

elsak, ular

boshqa o‘quvchilar bilan bir xil maktablarda va hatto bir sinfda o‘qiydilar, ammo bu holda

maktablar qo‘shimcha moliyaviy resurslar oladi va aqliy zaif yoki jismoniy va hissiy nuqsonlari
bo‘lgan o‘quvchilar, yoki sog‘lig‘i yoki ruhiy muammolari

bo‘lganlar, o‘z sinflarida yoki

maktablarda o‘qiyotganlar va majburiy ta’lim ularning ba’zilari uchun 11 yil davom etadi.

Shunday qilib, Finlyandiyada o‘quvchilar va talabalar odatda bepul moliyaviy va ta’lim olishadi.

Maktabgacha va asosiy ta’limda maktabdan uzoqda yashaydigan o‘quvchilar uchun
transportdan tashqari har kuni darsliklar va ovqatlanish ta’minlanadi va ota

-onalar uchun

Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, noyabr

www.e-itt.uz

295

bepul. O‘rta maktabda talabalar bepul ovqatlanish huquqiga ega. Oliy o‘quv yurtlari

talabalarining ovqatlanishiga kelsak, ular davlat tomonidan subsidiyalanadi. Barcha uchun

ta’lim imkoniyatlarini ta’minlash uchun talabalar va ularning ota

-onalariga taqdim etiladigan

stipendiyalar va o‘qish kreditlarining ishlab chiqilgan tizimi mavjud .

Shuni ta’kidlash kerakki, Finlyandiyada asosiy ta’lim bosqichida ko‘pchilik o‘quvchilar

davlat maktablariga boradilar, ammo bu yosh guruhining atigi 2 foizidan kamrog‘i xususiy

maktablarda o‘qiydi va aksariyat xususiy maktablar hukumatdagi maktablardan farq qilmaydi

va Finlyandiya hukumati ularn

i yaxshi saqlaydi. Mening rolim, chunki u asosiy milliy o‘quv

dasturi va ushbu maktablarda o‘qituvchilarning kasbiy malaka talablariga amal qiladi,
shuningdek, o‘zining ta’lim faoliyatini moliyalashtirish uchun yordam oladi.

Shuningdek , Finlandiya ta’limi

ni bir qator asosiy afzalliklari mavjud. Quyidagi rasmda

uning afzalliklarini aks ettirdim.

2-

rasm. Finlandiya ta’limining afzalliklari

Manba:

muallif tomonidan tuzilgan.

Ushbu ilmiy ishni yozish davomida O‘zbekistonda moliyaviy savodxonlik ta’limini b

erish

jaroyoni bo‘yicha quyidagi asosiy savollar paydo bo‘ldi. O‘zbekiston sharoitida maklab

yoshidanoq moliyaviy savodxonlik ta’limini berishni qanday tashkillantirilsa yuqori

samaradorlikka erishish mumkin? Yoshlarni moliyaviy savodxonlik darajasini maktab

yoshidan oshirish uchun darslardan bo‘sh vaqtlari ularni qanday jalb qilish mumkin? Bu borada
xorijiy tajribalardan nimalarni o‘rganishimiz zarur? Mazkur tadqiqotni amalga oshirish

davomida ushbu savollarga ilmiy asoslangan javoblar shakllantirildi.

Xulosa va takliflar.

Xulosa qilib aytganda, Oʻzbekiston maktablarida moliyaviy savodxonlik taʼlimini berishda

ilgʻor xorijiy mamlakatlar tajribasini oʻrganish va Oʻzbekiston uchun mos deb hisoblanganlarini

maktab taʼlimiga joriy erish juda muhim. Finlandiya tajribasini oʻrganish moliyaviy taʼlimni

berishning samarali usullarini aniqlashga qaratilgan pedagogik tadqiqotlar uchun
sarflanadigan moliyaviy resurslarni va vaqtni tejashga imkon beradi. Allaqachon jahon

amaliyotida mavjud boʻlgan amaldagi taʼlim usullar va texnikalarini Oʻzbekiston taʼlim tizimiga

joriy etish kelajak avlodni moliyaviy savodxonlik darajasini oshishiga, pirovardida moliyaviy

barqaror va farovon avlodni yetishtirishga xizmat qiladi.

Tadqiqot davomida quyidagi takliflar ishlab chiqildi.

Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, noyabr

www.e-itt.uz

296

- Maktablarda moliyaviy savodxonlikni oshirish uchun maxsus kurslar va treninglar

tashkil etish zarur. Bu kurslar turli yoshdagi o‘quvchilar uchun moslashtirilgan bo‘lishi kerak.

-

O‘quvchilarga moliyaviy bilimlarni o‘rgatishda Finlandiya ta’limidan va int

eraktiv

usullardan foydalanish tavsiya etiladi. Bu raqamli moliya ko‘nikmalarini o‘rgatishni o‘z ichiga

oladi.

-

Moliyaviy savodxonlikni oshirish bo‘yicha davlat va xususiy sektorlar hamkorligini

kuchaytirish lozim. Moliyaviy institutlar va ta’lim muassasa

lari hamkorlikda turli tadbirlar va

musobaqalar tashkil etishi mumkin.

-

Maktab o‘quv dasturlariga moliyaviy savodxonlikni integratsiya qilish. Bu matematika

yoki ijtimoiy fanlar doirasida o‘qitilishi mumkin. Shuningdek, turli tadbirlar va “moliyaviy

savod

xonlik kunlari” tashkil etilishi tavsiya etiladi.

-

Moliyaviy ta’lim resurslarini yaratish zarur. Bu kitoblar, darsliklar, onlayn kurslar va

turli o‘yinlar orqali amalga oshirilishi mumkin.

Mazkur tavsiyalar O‘zbekiston maktab ta’lim tizimida moliyaviy sav

odxonlikni oshirishga

qaratilgan amaliy dasturlarni shakllantirishda muhim ahamiyat kasb etadi. Ilg‘or xorijiy

tajribalar asosida ishlab chiqilgan dasturlar va yondashuvlar yosh avlodning moliyaviy bilim va

ko‘nikmalarini oshirishda samarali bo‘ladi. Bu tavsiyalar asosida ta’lim tizimini isloh qilish,
o‘quv dasturlarini takomillashtirish va moliyaviy savodxonlikni oshirishga qaratilgan chora

-

tadbirlarni amalga oshirish O‘zbekistonning iqtisodiy rivojlanishiga ijobiy hissa qo‘shadi.

Adabiyotlar/

Литература/Reference:

APEC (2019). Financial Education in Japan: Current State and Challenges. APEC Policy

Support Unit.

Atkinson, A., & Messy, F. A. (2012). Measuring Financial Literacy: Results of the OECD /

International Network on Financial Education (INFE) Pilot Study. OECD Working Papers on

Finance, Insurance and Private Pensions.

Lusardi, A., & Mitchell, O. S. (2014). The Economic Importance of Financial Literacy: Theory

and Evidence. Journal of Economic Literature.

Lusardi, A., Michaud, P. C., & Mitchell, O. S. (2017). Optimal Financial Knowledge and Wealth

Inequality. Journal of Political Economy.

Mandell, L. (2008). Financial Literacy of High School Students. In Handbook of Consumer

Finance Research. Springer.

OECD (2013). Financial Education in Schools. OECD Publishing.

OECD (2017). PISA 2015 Results (Volume IV): Students’ Financial Literacy. OECD Publishing.

World Bank (2014). Enhancing Financial Capability and Inclusion in Uzbekistan. World

Bank Report.

OECD (2017). Financial Education in Schools. OECD Publishing.

OECD (2018) Financial Education in Schools. OECD Publishing.

Yoshino, Naoyuki Morgan, Peter J.Long, Trinh Q. “Financial Literacy in Japan: Determinants

and Impacts”, Asian Development Bank Institute, December 2017

Andrea Sti

cha, Shizuka Sekita. “The importance of financial literacy: Evidence from Japan”,

Journal of Financial Literacy and Wellbeing, Volume 1, Issue 2, July 2023, pp. 244

—

262

Naoyuki Yoshino, “Financial Education in Japan”, Asian Development Bank Institute (AD

BI)

Senior Advisor Financial Research Institute, FSA

https://www.usnews.com/news/best-countries/rankings/well-developed-public-

education-system

https://www.japantimes.co.jp/news/2023/03/19/national/teaching-financial-literacy/

https://cbu.uz/uz/about/central-office/divisions/moliyaviy-savodxonlikni-oshirish-va-

bank-mutaxassislarini-qayta-tayyorlash-departamenti/

UO

‘

K: 336.71