Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, may
www.e-itt.uz
299
QISQA MUDDATLI SUKUK EMISSIYASI BO’YICHA STATISTIK TAHLIL
Shamansurova Zilola
Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti
ORCID: 0009-0009-5152-3518
Norboyeva Maftuna
O’zbekiston xalqaro islom akademiyasi
norboyevamaftuna1511@gmail.com
ORCID: 0009-00003-5559-2795
Annotatsiya.
Qisqa muddatli sukuk bu so’ndirilish muddati bir yil ichida amalga
oshiriladigan islom qimmatli qog’ozi hisoblanadi. Mazkur maqolada islom qimmatli qog'ozlari
(sukuk)ning qisqa muddatli turi, qisqa muddatli sukuk emissiyasining yillar kesimidagi tahlili,
o’sish va kamayish tendensiyalarining sabablari kabi bir qator masalalarga bag'ishlangan holda
statistik tahlil qilingan. Statistik tahlilda xalqaro islom moliya bozori (IIFM)ning sukuk
to’g’risidagi yillik hisobotlaridan foydalanilgan. Tahlillar jamlanib, maqola so'nggida bir necha
qo'shimcha fikrlar berilgan.
Kalit so’zlar:
sukuk, statistik tahlil, qisqa muddatli sukuk, alternativ moliyalashtirish, islom
moliyasi.
СТАТИСТИЧЕСКИЙ АНАЛИЗ КРАТКОСРОЧНЫХ ВЫБРОСОВ СУКУК
Шамансурова Зилола
Ташкентский государственный экономический университет
Норбоева Мафтуна
Международная Исламская Академия Узбекистана
Аннотация.
Краткосрочный сукук это исламская ценная бумага, срок погашения
которой составляет один год. В этой статье представлен статистический анализ
исламских ценных бумаг (сукук), посвященный ряду вопросов, таких как краткосрочный
тип выпуска сукук, анализ краткосрочной эмиссии сукук в разрезе лет и причины
тенденций роста и снижения. В статистическом анализе использовались годовые
отчеты Международного исламского финансового рынка (IIFM) о сукук. Анализы
суммируются, и в конце статьи дается несколько дополнительных моментов.
Ключевые слова:
сукук, статистический анализ, краткосрочный сукук,
альтернативное финансирование, исламские финансы.
UO‘K: 336.763.4
V SON - MAY, 2024
299-305
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, may
www.e-itt.uz
300
STATISTICAL ANALYSIS ON SHORT-TERM SUKUK EMISSION
Shamansurova Zilola
Tashkent State University of Economics
Norboyeva Maftuna
International Islamic Academy of Uzbekistan
Abstract.
A short-term sukuk is an Islamic securities whose maturing period takes place
within a year.This article provides statistical analysis on a number of issues such as the short-term
type of Islamic securities (sukuk), the year-cross analysis of short-term sukuk emissions, and the
causes of growth and decline trends. The statistical analysis used the annual reports of the
International Islamic financial market(IIFM)on sukuk. The analysis was summed up and several
additional points were given at the end of the article.
Key words:
sukuk, statistical analysis, short-term sukuk, alternative financing, Islamic
finance.
Kirish.
Jahon iqtisodiyoti 2022-yil davomida inflyatsion bosimlarni shu jumladan, tovar
narxining ko'tarilishi va neft narxining ko’tarilishini boshdan kechirdi. Ushbu yilda sukuk
bozoriga ta'sir qilishi mumkin bo'lgan asosiy omil bu rivojlangan davlatlar tomonidan
inflyatsion bosimni nazorat qilish uchun benchmark stavkalarining oshirilishi deya
baholangan.
Sukuk yangi emitentlarning e'tiborini qozonishda davom etgan. Bunda ESG ya’ni atrof-
muhit, ijtimoiy va boshqaruv bilan bog'liq yo’nalishlardagi emitentlarga katta e'tibor berilgan.
Yangi emitentlar, xususan Afrika mintaqasidan emitentlarning kirib kelishi natijasida
investorlar bazasining ko'payishi va diversifikatsiya qilish sukuk bozorini rivojlantirishga
o’zining ijobiy hissasini qo'shgan. Sukuk endi korporativ va moliya institutlarining umumiy
maqsadlari jumladan, kapitalning yetarliligi, loyihalarni moliyalashtirish, davlat byudjet va
fiskal talablari, likvidlikni boshqarish maqsadlari va boshqalarni moliyalashtirishning asosiy
manbai sifatida mustahkam o'rnasha boshlagandi.
Uzoq Sharq, Fors ko’rfazi davlatlari, Afrika, Osiyo, IILM, Turkiya, Bangladesh va boshqa
tashkilotlar soni bo'yicha qisqa muddatli sukuk emissiyalari qisqa muddatli sukuk bozorini
2022-yil davomida o'sishiga olib kelgan. Moliya institutlari va ayrim korporatsiyalar qisqa
muddatli sukuk emissiyasini o’zlarining likvidligini boshqarish yoki moliyalashtirish talablarini
qondirish uchun qo'llab-quvvatladi.
Adabiyotlar sharhi.
Davlatlarning sukukni emissiya qilishi, investorlarning esa sarmoya kiritib ushbu
munosabatga kirishishi vaqt o’tgan sayin qiziqishlarga sabab bo’lib kelmoqda. Bu yillik sukuk
reportlarini statistik tahlil qilgan tadqiqotchi olimlar tomonidan maqolalar ustida ishlashga
sababchi bo’lmoqda. Ushbu maqolani yozish jarayonida shunday olimlarning ba’zi ishlarini
ko’rib chiqib, ularning yangiligi, o’rganilganlik darajasi muhokama qilindi.
Sumayra G’afur, Irum Saba va Rehana Kuser (2018) o’zining “Malayziyada sukuk
chiqarish: Pokiston uchun namuna” nomli maqolasida Malayziyani sukuk chiqarishda misol
sifatida tahlil qilgan. Maqolada 2004-yildan 2016-yilgacha chiqarilgan suveren, korporativ
sukuklarning turlari, ularning likvidlilikni ta’minlashdagi ro’li, kiritilgan investitsiyalarning
tarmoqlar bo’yicha statistik tahlili amalga oshirilgan. Unga ko’ra, suveren va korporativ sukuk
jumladan, yashil sukuklar emissiya qilish Pokiston iqtisodiyotiga yordam berishi ta’kidlangan.
Muallif Pokiston sukukni turli muddatlarga, valyutalar va risk profillarini hisobga olgan holda
chiqarishni taklif qilgan.
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, may
www.e-itt.uz
301
Muhammad Xudari va Noriza Mohd Sadlarning (2019) “Rivojlanayotgan bozorlarning
sukuk chiqarishini baholash” nomli tadqiqotida Malayziya va boshqa rivojlanayotgan bozor
iqtisodiyoti o'rtasidagi sukuk emissiyasining farqini o'rganilgan. 2000-2015 yilgi ko’rsatkichlar
STATA programmasida ANOVA testi yordamida taqqoslash orqali tahlil qilingan. Natijada
Malayziya sukuk bozorida eng yirik emitent va suveren sukuk bo'yicha yetakchi ekanligi
tasdiqlangan. Malayziya va boshqa mamlakatlar tomonidan Sukuk chiqarilishi o'rtasida
sezilarli farq borligi qayd etilgan. Malayziyadagi sukuk bozori boshqa mamlakatlarga
qaraganda bank va moliyaviy xarajatlarni qoplash uchun chiqarilganligi aniqlangan.
Shrey Kohli, Mustafo Odil va Omar Shaih (2023) “Barqaror kelajakni moliyalashtirish”
nomli tadqiqot ishida davlatlar, tartibga soluvchi tashkilotlar va sanoatni rivojlantirish
organlari uchun yashil va barqarorlik sukuk ekotizimini rivojlantirish, bozorni kengaytirish va
investorlar bazasini kengaytirish uchun eng yaxshi amaliyot va muvaffaqiyatga asoslangan
loyihalarning statistik tahlillari amalga oshirilgan va asosiy tavsiyalar bayon etilgan. Yashil va
barqarorlik sukuk Fors Ko’rfazi davlatlarida (GCC) ESG qarzlarini chiqarishning asosiy drayveri
bo'lib, ushbu mintaqa emitentlar tomonidan emissiya qilingan yashil va barqarorlik
obligatsiyalarining 80% ni tashkil qilgan. Taqqoslash uchun, sukuk shu davrda Fors Ko’rfazi
mamlakatlari tomonidan ESG bo'lmagan qarzlarning 42 foizini tashkil etgan. Olib borilgan tahlil
natijalariga ko’ra, 2025-yilgacha SDG barqaror rivojlanish loyihalari uchun yashil va
barqarorlik sukuklari hajmi 30 milliarddan AQSH $ dan 50 mlrd AQSH $ gacha sukuk emissiya
qilinishi mumkin degan xulosaga kelingan. Ushbu tadqiqot natijalariga ko’ra boshqa
mamlakatlar ham Birlashgan Millatlar Tashkilotining barqaror rivojlanish maqsadlari (SDG) va
barqaror rivojlanish rejalarini moliyalashtirish uchun innovatsion yondashuv sifatida yashil va
barqarorlik sukuklarini chiqarish tavsiya berilgan.
Tadqiqot metodologiyasi.
Mazkur maqolamiz doirasida 2022-yilgi ma’lumotlar va hisobotlarni tahlil qilishga
yo’naltirilganligi uchun statistik tadqiqot usulidan foydalanganmiz. Bunda IIFM SUKUK
REPORT 2023, IIFM SUKUK REPORT 2022, IIFM SUKUK REPORT 2015 ning yillik
hisobotlaridan qisqa muddatli sukuk bozori o’rganilgan, tahlil qilingan va uzoq muddatli bozor
bilan taqqoslangan.
Tahlil va natijalar muhokamasi.
Ushbu qismda 2010-yildan to 2022-yilgacha qisqa muddatli sukuk bozorining holatini
statistik tahlil qilamiz.
Qisqa muddatli sukuk – so’ndirilish muddati 12 oy ya’ni 1 yil ichida amalga oshiriladigan
sukuk turi hisoblanadi.
Sukuk bozorining paydo bo'lishidan beri umumiy global qisqa muddatli sukuk emissiyasi
2022-yilgacha 618,92 milliard dollarni tashkil etgan. 2022-yil davomida qisqa muddatli sukuk
emissiyasi 62,695 milliard AQSh dollarini tashkil etgan va 2021-yilda esa 54,172 milliard AQSh
dollarini tashkil etgan edi. Bu ikki yildagi tafovut 8,523 milliard AQSh dollarida o’sishni tashkil
etgan. Bu o’tgan yilgiga nisbatan ijobiy 15,73% o’sishni bildiradi.
Malayziya qisqa muddatli sukuk bozorida qiymat bo'yicha yetakchi bo'lib kelgan chunki
IILM ( Xalqaro islom likvidlilikni boshqarish)ning qisqa muddatli sukuk chiqarishdagi ulushi
yuqori hisoblanadi.
Yuqoridagi 1- rasmdan ko’rishimiz mumkinki, sukuk bozorida 2015-yilga kelib kuchli
tebranish ya’ni deyarli 3.5 baravarga tushish holati kuzatilgan (MRC, 2019). Bunga asosiy sabab
sifatida 2015-yilda Malayziya Negara banki (Markaziy bank) qisqa muddatli sukuk chiqarishni
kamaytirishi haqidagi qarori natijasida qisqa muddatli sukuk emissiyasida 70% dan ortiq
pasayish kuzatilgan.
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, may
www.e-itt.uz
302
1-rasm. Global qisqa muddatli sukuk emissiyasi (2010-2022) yillar
kesimida (IIFM, 2021)
Malayziya Markaziy banki ularning qisqa muddatli sukuklari asosan xorijiy banklar
tomonidan likvidlik ehtiyojlarini qondirish uchun ishlatilayotganidan xavotirda bo’lgan va ichki
moliya bozorida likvidlikni yaxshilash uchun qisqa muddatli sukuk emissiyasini to’xtatgan.
Malayziyaning 2001–2022 yillardagi global qisqa muddatli sukuk emitentlarining bozor
ulushi 63,97% (395,9 milliard AQSh dollari) ni tashkil etgan. Qisqa muddatli bozordagi boshqa
muntazam muammolar Bahrayn, Bruney, Indoneziya, Turkiya, Qatar va Bangladeshda
kuzatilgan. Chunki ushbu emitentlar guruhi tashkil etilganidan beri qisqa muddatli bozorning
18,0% atrofida hajmini egallab kelgan. Malayziyada joylashgan Xalqaro islomiy likvidlikni
boshqarish (IILM) qisqa muddatli emissiyalarini 2013-yilda boshlagan va 2022-yil davomida
eng ko'p sukuk chiqargan. Indoneziya, Turkiya, Pokiston, Bruney va Bangladesh hukumatlari
ham qisqa muddatli sukuk emissiyalarini ko’paytirgan.
1-jadval
2001-yildan 2022-yilgacha global qisqa muddatli sukuklar emissiyasi
davlatlar kesimida
Davlatlar
Emissiya qilingan
sukuklar soni
Miqdori(million
AQSH $ da)
Umumiy qiymatdagi
ulushi
Malaysiya
4360
395,919
63.97%
Turkiya
1022
44,384
7.17%
Gambiya
738
446
0.07%
Bahrayn
429
24,199
3.91%
Bruney
310
14,845
2.40%
Indoneziya
183
15,838
2.56%
Pokiston
42
931
0.15%
Yuqoridagi jadvalda 1-gistogramma ma’lumotlariga qo’shimcha sifatida 2001-yildan
2022-yilgacha emissiya qilingan sukuklar soni bo’yicha eng yuqori o’rinlarni egallab turgan
davlatlar keltirilgan (Global IFC, 2022). E’tibor beradigan bo’lsak, emissiyalar soni ko’p
bo’lishiga qaramasdan umumiy qiymatdagi ulushi kamroqligi kuzatilgan. Bu chiqarilgan
sukuklarning nominal bahosi bir-biridan farq qilishini anglatadi.
35264
43365
65227 62725
56742
16131
23340
19550
35141
40003
56741
54172
62695
0
10000
20000
30000
40000
50000
60000
70000
2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 2021 2022
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, may
www.e-itt.uz
303
2-rasm. Xalqaro miqyosda qisqa muddatli sukuk emissiyasi
(2010-2022) yillar kesimida
Xalqaro miqyosda sukuk emissiyasi ma’lum bir davlatning yoki bir necha davlatlarning
birlashib xalqaro maydonda chet el valyutasida sukuk chiqarishi hisoblanadi.
Yuqorida keltirilgan 2-
rasm ma’lumotlari asosida uni eng diqqatga sazovor nuqtalarini
tahlil qilamiz:
Bahrayn Markaziy banki 2001-yildan 2008-yilgacha xalqaro qisqa muddatli sukuk
chiqarishda davom etgan, so'ngra emissiya dasturi butunlay milliy valyutaga o'tgan. 2012-
yilgacha qisqa muddatli asosan mahalliy bozorda chiqarilgan (Abrorov, 2021).
3-rasm. Mahalliy miqyosda qisqa muddatli sukuk emissiyasi
(2010-2022) yillar kesimida ( IIFM, 2023)
0
2000
4000
6000
8000
10000
12000
14000
16000
2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 2021 2022
19
0
0
1018
5800
7576
9300
9850
8110
9030
13322
1412013900
0
10000
20000
30000
40000
50000
60000
70000
2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 2021 2022
35245
43365
65227
61708
50942
8555
14040
9700
27031
30973
43419
40052
48795
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, may
www.e-itt.uz
304
E’tibor beradigan bo’lsak, sukuk emissiyasi 2013-yildan 2014-yilga o’tish oralig’ida
keskin o’sish kuzatilgan. Bunga asosiy sabablar sifatida quyidagi ma’lumotlarni keltiramiz
(IIFM, 2016):
1) Buyuk Britaniya 2014-yilda 200 million AQSH dollari miqdorida, birinchi musulmon
bo'lmagan davlat sifatida suveren sukuk chiqargan.
2) Qatar 2013-2014 yil oraligida 2.35 mlrd AQSH $ atrofida emissiya qilgan.
3) 2013-yil davomida turli xil qisqa muddatli likvidlikni boshqarish maqsadida muntazam
ravishda AQSh dollariga asoslangan qisqa muddatli sukuk chiqaradigan IILM–Xalqaro
likvidlilikni boshqarish instituti paydo bo'lishi bilan xalqaro emitentlar sonida o’sish
kuzatilgan.
Mahalliy tarzda sukuk emissiyasi bu ma’lum bir davlat ichida chiqarilgan sukuklar
hisoblanadi.
Mahalliy qisqa muddatli emitentlar 2022-yilda 8.743 milliard AQSh dollariga yetdi o'tgan
yilga nisbatan 21.83%ga o’sish asosan Malayziya Bahrayn, Bruney, Turkiya va Afrika va
boshqalar bo'ldi.
2012-yilda Malayziya 79,8% bilan eng yirik mahalliy sukuk emitenti bo'lgan Indoneziya,
Pokiston, Qatar, Saudiya Arabistoni va Turkiya kabi mamlakatlar bozorga yangi potentsial
yetakchi sifatida kirgan. Bahrayn ham Sukuk emissiya hajmini deyarli 50% ga oshirgan.
4-rasm. Emitent turlari bo'yicha sukuk emissiyasi (2010-2022-y)
Ushbu diagrammadan ko’rishimiz mumkinki, eng yuqori ulushlarni suveren sukuklar va
kvazidavlat sukuklari mos ravishda 63.5% va 16.21% ini egallagan.
Suveren sukuklarda emitent ya’ni sukuk chiqaruvchi tomon davlat bo’ladi.
Kvazidavlat sukuklari davlat ulushi 50% va undan yuqori bo’lgan korxonalar tomonidan
chiqariladi.
Demak, yuqoridagi statistikadan qisqa muddatli sukuk chiqarishda davlatning ulushi
uning qo’llab–quvvatlashi yuqori deyishimiz mumkin.
Xulosa va takliflar.
Ushbu maqolada IIFM – Xalqaro islom moliya bozori ma’lumotlarining sukuk bo’yicha
keltirgan statistikasi tahlil qilindi. Unga ko’ra, 2022-yilda 98,195 milliard AQSh dollari
miqdorida uzoq muddatli sukuk 48,795 milliard AQSh dollarida qisqa muddatli sukuk emissiya
qilingan. Tahlillardan shuni ta’kidlab o’tishimiz mumkinki, ushbu statistik ma’lumotlar 2010-
yildan boshlab chiqarila boshlangan bo’lsa, bu davr mobaynida ya’ni 2022-yilgacha qisqa
muddatli va uzoq muddatli sukuk chiqarishda tebranish yuzaga kelgan. Bunga sabab sifatida
390864
75104
52647
100305
Suveren sukuklar - 63.15%
Korporativ sukuklar - 12.13%
Moliyaviy institut sukuklari - 8.51%
Kvazidavlat sukuklari - 16.21%
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, may
www.e-itt.uz
305
bozorga yangi emitentlarning kirib kelishi, loyihalarni moliyalashtirishda benchmark
stavkalarining o’zgarishi, siyosiy hamda iqtisodiy muommolar kabilarni kiritishimiz mumkin.
Dastlabki sukuk emissiyasi Malayziyada boshlangan bo’lsa hozirgi kunda ham bu davlat jahon
sukuk bozorida yetakchilikni egallab kelyotganligini guvohi bo’lishimiz mumkin. Asosan qonun
tizimining liberalligi, hukumat tomonidan islom moliya sektoriga alohida e’tiborning
mavjudligi, yirik xalqaro islom korporatsiyalarining mavjudligi kabi bir qator omillarga bog’liq
hisoblanadi.
Ba’zi davrlarda davlatlar o’zining likvidlilik muommosini hal qilish uchun qisqa muddatli
sukuklar emissiyasini amalga oshirgan. Uzoq muddatli yirik loyihalarni moliyalashtirishda
aksincha uzoq muddatli sukuklardan foydalanishgan.
Ushbu maqolani yozishda tahlil qilingan statistik ko’rsatkichlardan shuni xulosa
qilishimiz mumkinki, islom qimmatli qog’ozlari jahon moliyaviy inqirozi davrida ham,
pandemiya davrida ham iqtisodiy inqirozlarga bardoshliligini namoyon qilgan va yuqori
risklardan holi moliyalashtirish instrumenti hisoblanadi.
Adabiyotlar / Литература/ Reference:
Abrorov Sirojiddin Zuxridin o‘g‘li (2023), Analysis of the development of sukuk – Islamic
securities by the end of 2021, https://www.researchgate.net/publication/369876824.
Bayauletov. E.A (2019) Islom moliya asoslari. O’quv qo’llanma.
Global IFR, 2022. 306 p.
IIFM, 2016, Sukuk report: A comprehensive study of the global sukuk market. International
Islamic Financial Market, 5th edition.
IIFM, 2022, Sukuk report: A comprehensive study of the global sukuk market. International
Islamic Financial Market, 11th edition.
IIFM, 2023, Sukuk report: A comprehensive study of the global sukuk market. International
Islamic Financial Market, 12th edition.
Islamic Finance Development Report 2019: Shifting Dynamics. The Islamic Corporation for
the Development of the Private Sector and Refinitiv. 102 p.
MRC, 2019, Malaysian Bond & Sukuk Market An Overview. 23 April 2019. 26 p.
Mohamed Khudari, Noriza Mohd Saad,Sukuk Issuance in the Emerging Markets-A Relative
Evaluation (2019), International Journal of Engineering and Advanced Technology (IJEAT),
Volume-9, Issue-1, October 2019.
Norboyeva Maftuna Shavkat qizi (2024), Muqobil moliyalashtirish instrumenti bo'lgan
sukuklarga oid adabiyotlar sharhi, – “Iqtisodiy tahlil va taraqqiyot” ilmiy elektron jurnali 2024.
Fevral II son,– 9 bet.
Shrey Kohli, Mustafa Adil, Omar Shaikh, (2023), Financing a sustainable future, green and
sustainability sukuk report 2022.
Sumaira Ghafoor, Irum Saba, Rehana Kouser (2018), Sukuk Issuance in Malaysia: Lessons
for Pakistan, Journal of Accounting and Finance in Emerging Economies, Volume 4: Issue 2
December 2018.
