БАНКОВСКИЕ РИСКИ: ЭКОНОМИЧЕСКАЯ СУЩНОСТЬ И КЛАССИФИКАЦИЯ

Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2025-yil, mart

www.sci-p.uz

371

БАНК РИСКЛАРИ: ИҚТИСОДИЙ МОҲИЯТИ ВА КЛАССИФИКАЦИЯСИ

Сидиков Баходир Сохибжонович

Тошкент халқаро университети

ORCID: 0009-0002-7407-5753

baxodir2025tdiu@mail.ru

Аннотация

.

Ўз фаолиятини амалга оширишда тижорат банклари, шунингдек,

бозор иқтисодиёти шароитида фаолият юритувчи ҳар қандай хўжалик юритувчи

суғбъектлар максимал фойда олишга интиладилар. Аммо шуни эътиборга олиш керакки,

банклар томонидан амалга ошириладиган ҳар қандай операциялар рикснинг юқори
таъсирига эга бўлишади. Мақолада банк рискларининг иқтисодий моҳияти, турли олим

ва тадқиқотчиларнинг илмий қарашлари ва ёндашувлари таҳлил қилинган, шунингдек

уларнинг классификациясига алоҳида тўхталиб ўтилган.

Калит сўзлар:

риск, рисклар классификацияси, банк рисклари, банк фаолият

турлари.

БАНКОВСКИЕ РИСКИ: ЭКОНОМИЧЕСКАЯ СУЩНОСТЬ И КЛАССИФИКАЦИЯ

Сидиков Баходир Сохибжонович

Ташкентский международный университет

Аннотация

.

При осуществлении своей деятельности коммерческие банки, как и

любые хозяйствующие субъекты, действующие в условиях рыночной экономики,
стремятся получить максимальную прибыль. Однако следует отметить, что любые

операции, осуществляемые банками, подвержены

высокому уровню риска. В статье

анализируется экономическая сущность банковских рисков, научные взгляды и подходы

различных ученых и исследователей, а также уделяется внимание их классификации.

Ключевые слова:

риск, классификация рисков, банковские риски, виды банковской

деятельности.

BANK RISKS: ECONOMIC ESSENCE AND CLASSIFICATION

Sidikov Bakhodir Sokhibjanovich

Tashkent International University

Abstract.

In carrying out their activities, commercial banks, as well as any economic entities

operating in a market economy, strive to obtain maximum profit. However, it should be noted that

any operations carried out by banks have a high risk impact. The article analyzes the economic

essence of bank risks, the scientific views and approaches of various scientists and researchers,

and also pays special attention to their classification.

Keywords:

risk, classification of risks, bank risks, types of banking activities.

UO‘K:

004.413.4

III SON - MART, 2025

371-379

Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2025-yil, mart

www.sci-p.uz

372

Кириш

.

Банк тизими

-

бу мамлакат иқтисодий тизимига кирадиган, ҳар бири ўзига хос

махсус функцияларни бажарадиган, пул операцияларининг ўзига хос рўйхатини амалга

оширадиган ягона, яхлит, ўзаро боғланган ва ўзаро таъсир қилувчи кредит

ташкилотлари мажмуидир. жамиятнинг банк маҳсулотлари ва хизматларига бўлган
эҳтиёжининг бутун ҳажми тўлиқ ва максимал даражада самарали қондирилади. Банк

сектори иқтисодий маънода банк тизими тушунчасига ўхшаш формуладир.

Банк рискларини талқин қилишда ҳали ҳам бирор бир умумлаштирилган

ёндашувнинг мавжуд эмаслиги, бугунги кундаги муҳим масалалардан бири
ҳисобланади. Маҳаллий ва халқаро иқтисодий адабиётлар ва тадқиқотларда банк

рискларига бир неча турли таърифлар ва ёндашувлар мавжуд.

Тижорат банклари бозор иқтисодиёти шароитида фаолият юритадиган ҳар бир

хўжалик юритувчи субъектлар сингари ўз фаолиятини максимал фойда олишга
интилади. Банк фаолиятига хўжалик субъектларига хос бўлган умумий рисклар таъсир

кўрсатиши билан бирга, унинг ўзининг хос хусусиятларидан келиб чиқувчи алоҳида

рисклар ҳам мавжуд.

Банк операцияларининг рисклилиги шундаки, банк ўз зиммасига оладиган риск

даражаси асосан мижозларнинг объектив ва субъектив омилларига боғлиқ бўлади. Агар

мижознинг фаолиятидаги рисклар даражаси юқори бўлса, банк мазкур мижозлар билан

ишлаганда хавфларнинг даражаси шунча ортиши мумкин.

Пул бозорида вақтинча бўш пул маблағларини жалб қилиш ва уларни турли

активларга жойлаштириш (масалан, кредитлар бериш) билан боғлиқ операциялар
тижорат банкларининг мижозларининг молиявий барқарорлигига, пул бозори

вазиятига ва умумий давлат иқтисодиётидаги катта таъсир кўрсатади.

Адабиётлар шарҳи.

Маҳаллий ва хорижий иқтисодий адабиётларда нафақат банк рискининг моҳияти

тўғрисида, балки уни классификациялаш ва туркумларга ажратиш бўйича ягона

ёндашув мавжуд эмас. Бу аввало рискларни тизимлаштиришда турли хил мақсад ва

вазифалар қўйилганидан, шунингдек рискларни бошқариш соҳасида кейинги
таклифларни ишлаб чиқиш учун классификациясидан фойдаланиш хусусиятларига

боғлиқ бўлади.

Рискларни классификациялаш деганда уларни белгиланган мақсадларга эришиш

учун маълум бир мезонларга мувофиқ аниқ гуруҳларга тақсимлаш, бўлиш, ажратиш
тушунилади. Илмий асосланган классификация ҳар бир риск турининг умумий

тизимдаги ўрнини аниқ белгилашга имкон беради.

Тожиев (2018) ўз тадқиқотларида банк рискига қўйидагича таъриф беради, яъни

банк риски банк фаолиятини амалга ошириш жараёнида банк маблағларининг бир

қисмини йўқотиш ёки даромад олаолмаслик шароитида ижобий натижага умид қилиб,
банк операцияларини (депозит, кредит, инвестиция, валюта) ўтказишда, юқорида

келтирилган салбий холларни юзага келиш эхтимолигидир деб таъкидлайди.

Коваленко (2013) ва Мастяева ва Мирзаханян (2014) фикрларига кўра банк риски

–

бу активларнинг йўқотилиши, режалаштирилган даромадларни олаолмаслик ёки

банкнинг молиявий операциялари натижасида қўшимча харажатларнинг пайдо бўлиши

кўринишидаги йўқотишлар, зарарлар эҳтимоли сифатида қарайдилар.

Пенюгалова (2013) банк рисклари соҳасида олиб борган тадқиқотлари натижасида

қўйидаги хулосаларни шакллантирган, унга кўра банк риски –

бу субъектив равишдаги

объектив категория, бу банк фаолиятида ташқи ва ички омилларнинг ноаниқ

таъсиридан келиб чиқадиган ҳодисаларнинг (кутилганидан фарқли) ривожланиш

эҳтимоли юзага келган вазиятни акс эттиради, бу алтернативлар мавжуд бўлган

Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2025-yil, mart

www.sci-p.uz

373

ҳаракат

(ҳаракатсизлик) ва кутилган натижаларга нисбатан ҳақиқий оғишларни

ҳисобга олган ҳолда қарорлар қабул қилиш зарурлиги талаб қиладиган ҳаракатлардир.

Семенова ва Кутуковалар (2019) ўз илмий ишларида банк рискларига кўйидагича

таъриф берадилар, банк риски –

бу юқори молиявий натижани олиш ва юзага келиши

мумкин бўлган нохуш ҳолатларни бартараф этишга қаратилган ноаниқлик шароитида
амалга ошириладиган фаолиятдир ва уни кўйидаги классификацияга ажратишади. (

1-

жадвал)

1-

жадвал

Банк рискларнинг классификацияси

Гуруҳ

Риск синфи

Риск тоифаси

Ташқи

рисклар

Операцион муҳит

рисклари

-

Норматив

-

ҳуқуқий рисклар;

-

Рақобат рисклари;

-

Иқтисодий рисклар;

-

Мамлакат риски

Ички

рисклар

Бошқариш рисклари

-

Фирибгарлик риски;

-

Самарасиз ташкиллаштириш риски;

-

Банк раҳбариятининг қатъий, мақсадли

қарорлар қабул қила олмаслик риски;

-

Ишга ҳақ тўлашнинг банк тизими тегишли

раҳбатлантирмаслик риски.

Молиявий хизматларни

етказиб бериш риски

-

Технологик рисклар;

-

Операцион рисклар;

-

Янги молиявий воситаларни киритиш

риски;

-

Стратегик риск.

Молиявий рисклар

-

Фоиз ставкаси риски;

-

Кредит риски;

-

Ликвидлик риски;

-

Мувозанатлашмаган риск;

-

Валюта риски;

-

Қарз

капиталдан фойдаланиш риски.

Иқтисодчи олим профессор Бабичева (2008) банк рискига қўйидаги тарифни

таклиф қилади, унга кўра “банк риски –

бу банк фойдаси ёки капиталига салбий таъсир

кўрсатадиган ҳодиса юз бериш эҳтимоли” деб таъкидлайди.

Боголов ва бошқалар (2020) ва Николаева (2016)

тадқиқотларида банк рискларига

қўйидагича тариф беришган, яъни банк риски –

бу банк фаолиятига хос бўлган фойда,

даромад ёки активларни йўқотиш билан ифодаланадиган салбий оқибатларга олиб
келадиган кутилмаган ҳодисалар эҳтимоли деб таъкидлашади.

Банк фаолияти соҳасидаги етук миллий иқтисодчи олимларимиздан профессор

Абдуллаева (2003) банк рискларига қўйидаги умумлашган таръифни берган, яъни банк

риски –

бу банк фаолиятини амалга ошириш жараёнида банк маблағларининг бир

қисмини йўқотиш, ёки даромад олаолмаслик шароитида ижобий натижага умид қилиб,
банк операцияларини (депозит, кредит, инвестиция, валюта) ўтказишдир деган

таърифни келтириб ўтади

.

Шунингдек тадқиқотчи Абдурахмонов (2018

-

2025) ўз тадқиқотларида молия

соҳасининг турли тармоқларига инновацияларни жорий этиш, улар билан боғлиқ

рискларни юза келиши амалиётларини таҳлил қилган.

Тадқиқот методологияси.

Тадқиқот жараёнида банк рискларининг вужудга келиши ва шаклланишининг

назарий асослари ўрганилди, турли давр ва мамлакатларда бакн рискларининг

Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2025-yil, mart

www.sci-p.uz

374

солиштирма таҳлили, мавзуга боғлиқ кўплаб назарий адабиётлар, эмпирик
тадқиқотларга таянган ҳолда мантиқий фикрлаш, илмий мушоҳада, тизимли ёндашув

усулларидан кенг фойдаланилди.

Таҳлил ва натижалар муҳокамаси.

Фаолияти давомида тижорат банклари турли хил рискларга дуч келишади. Банк

соҳасининг кенглиги ва банк маҳсулоталари, хизматларининг хилма

-

хиллиги

шароитида банк рискларини классификациялаш муҳим аҳамият касб этади. Муайян

мезонларга қараб банк рискларини қўйидагича ифодалаш мумкин (

2-

жадвал)

2-

жадвал

Банк рискларининг классификацияси

Классификация мезонлари

Банк рискларининг турлари

Риск даражаси

Ўзаро муносабатларнинг макро даражасидаги риск

Ўзаро муносабатларнинг мирко даражасидаги риск

Банк маҳсулоти, хизмати ва

операцияларининг моҳиятига

кўра

Балансдан ташқари риск

Кредит риски

Ҳисоб

риски

Валюта риски

Операцион риск ва бошқалар

Банк ривожланишининг

барқарорлигини таъминлаш

даражаси

Мувозанатлашмаган ликвидлик риски

Фоиз риски

Даромадни йўқотиш риски

Рақобатбардошликни йўқотиш риски

Капитал риски

Менежмент риски

Рискни тўғдирадиган омиллар

Ташқи риск (сиёсий, иқтисодий, демографик, ижтимоий, географик
ва бошқа)

Ички риск (банк актилари ва пассивлари билан боғлиқ бўлган
асосий ва ёрдамчи фаолиятда, молиявий хизматларни бошқариш ва
амалга ошириш сифати билан боғлиқ)

Риск кўлами ва доираси бўйича

Мамлакат дорисида келиб чиқадиган риск

Муайян турдаги банк фаолияти билан боғлиқ риск

Молиявий жавобгарлик марказларидан келиб чиқадиган риск

Банк операцияларидан келиб чиқадиган риск

Юз бериш вақти

Ретроспектив

рисклар

Жорий рисклар

Истиқболли рисклар

Банкка боғлиқ даражасига кўра

Банк фаолияти билан боғлиқ риск

Банк фаолияти билан боғлиқ бўлмаган риск

Банк тури бўйича

Ихтисослашган банк риски

Универсал банк риски

Риск катталиги бўйича

Паст риск

Ўрта риск

Тўлиқ риск

Мижозлар базаси таркибига

кўра

Йирик, ўрта ва кичик мижозлардан келиб чиқадиган рисклар

Мижозларнинг тармоқ таркибидан келиб чиқадиган рисклар

Операциялар ҳисоби бўйича

Баланс оперциялари бўйича риск

Балансдан ташқари операциялар бўйича риск

Рискларни биринчи навбатда, уларнинг даражасига қараб тақсимлаш керак. Банк

риски нафақат алоҳида банкнинг, балки ялпи банк соҳасининг ҳам рискига эга

бўлганлиги сабабли рискларни ҳам микро ва марко даражада ҳисобга олиш мақсадга
мувофиқдир. Ушбу ҳолатларнинг ҳар бирида йўқотишларнинг катталиги, омиллари ёки

инқирозли вазиятдан чиқиш вақти, шунингдек рискларни бошқариш воситалари ҳам

ҳар хил бўлиши мумкин.

Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2025-yil, mart

www.sci-p.uz

375

Иқтисодиётнинг банк сектори хавфи асосан мамлакат иқтисодиёти ва сиёсати,

унинг қонунчилик базаси, шунингдек бошқарув тизими билан боғлиқдир. Алоҳида

олинган банкнинг иқтисой фаолиятини қамраб оладиган рисклар унинг ўзига хос

фаолияти, у орқали ўтадиган пул оқимларини самарали бошқариш қобилияти билан

бевосита боғлиқдир.

Кредит, ҳисоб

-

китоб, депозит, валюта ва бошқа операцияларни амалга оширишда

банк ҳар бир ўзига хос фаолият тури билан боғлиқ рискларни ўз зиммасига олади. Ушбу

рискларни минималлаштириш орқали банклар бир томонидан ўз маҳсулотлари ва

хизматлари рўйхати кенгайтиради, фаолиятларини диверсификация қилади, иккинчи
томондан эса операциялари сифатини яхшилайди.

Банк фаолияти самарадорлигини ошириш учун унинг барқарор ривожланиши

таъминлаш даражасига қараб рискларни класификациялаш зарур. Банклар ўз

ликвидлигини бошқариши, капитал базасини шакллантириши, актив ва пассив
операциялар бўйича фоиз сиёсатларини юритишлари, банк маҳсулотлари ва

хизматлари бозорида рақобатбардош фаолият олиб боришларига қараб мамлакат

иқтисодиётида кредит ташкилотларининг мувозанатли, барқарор фаолиятлари акс

эттирилади. Афсуски, ҳозирги пайтда банк фаолиятининг асосий праметрларини
бошқариш банк раҳбарияти томонидан иқтисодиёт талаб қиладиган даражада аҳамият

берилмаяпти. Шу сабабли тижорат банкларининг аксарияти рақобатбардош эмас ва

ушбу асосий фаолият йўналишларида рискларни бошқариш учун жиддий

ҳараткатларни олиб боришлари талаб этилади.

Банк фаолиятида рискларни башқариш мақсадлари нуқтаи назаридан рискларга

боғлиқ бўлган омилларни ажратиб кўрсатиш керак. Бундай ҳолда, ташқи ва ички

рисклар анъанавий равишда ажратиб олинади.

Ташқи рисклар одатда сиёсий, иқтисодий, тармоқ, демографик, ижтимоий,

географик ва бошқа рисклардан ташкил топади.

Сиёсий рисклар сиёсий тизимнинг ўзгариши, тегишли компенсацияларсиз капитал

йўқотилиши, мулкни миллийлаштириш ёки эксплуатация қилиш таҳдиди; маҳаллий

валютани эркин корвертация қилиш ва четга ўтказиш бўйича чекловлар; контрагент

банк жойлашган давлат билан ижро этувчи ҳокимият қарорлари натижасида
чегараларни ёпиш ёки шартномаларнинг бузилиши; урушлар, сиёсий ғалаёнлар ва

башқалар билан боғлиқ бўлиши мумкин бўлган рисклардир.

Марко даражадаги иқтисодий рисклар умуман мамлакат иқтисодиётидаги

ўзгаришлар, шу жумладан бозор коньюктураси (экспорт ва импорт нархлар), тўлов
баланси, валюта курслари ва бошқалар билан боғлиқ. Шунингдек, Марказий банк

томонидан меъёрий ҳужжатларни қайта

кўриб чиқилиши банк фаолияти қўламига

сезиларли таъсир кўрсатиши мумкин.

Мирко даражадаги иқтисодий рисклар бу муайян банк ва унинг мижози ўртасидаги

муносабатлардаги кам кўламли рисклар билан боғлиқ бўлади. Бунда қарз олувчининг
кредитга лаёқатлилиги, кредит ташкилотининг молиявий ҳолати, унинг банк сиёсати

ва бошқалар ўзгариши сабабли кредит шартномасини қайта қўриб чиқиш натижасида

юзага келадиган ўзгаришлар бўлиши мумкин. Ушбу рискларнинг баъзилари ташқи ва

ички сабаларга кўра келиб чиқиши мумкин. Микро даражадаги ташқи сабаблар бўлиши
мумкин, яъни қарз олувчининг банкротлиги, кредиторларнинг қарзни қайтариш

тўғрисидаги талаблари, қарздорлик, ўғирлик, фрибгарлик, оилавий муаммолар,

ишсизлик (банкнинг жисмоний шахслар билан муносабатлари) ва бошқалар.

Рискларни таҳлил қилишда банк рискларини ҳаракатлар соҳаси ва кўлами бўйича

фарқлаш зарур. Кўпинча банк мижозлари борадиган мамлакатга қараб риск ошиши ёки

камайиши мумкин. Мамлакат рискига қараб банк тегишли мамлакатдаги умумий

иқтисодий ва сиёсий вазиятни ҳисобга олиб мижозлар билан муносабатларни тўғри

Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2025-yil, mart

www.sci-p.uz

376

ташкил этишга интилади. Ҳалқаро рейтингларга мувофиқ ҳар бир мамлакатга умумий
рискилик даражаси белгиланади.

Банк фаолияти амалиётида банк рискининг пайдо бўлиш вақти муҳим аҳамият

касб этади. Ушбу вақт мезонига мувофиқ рисклар ретроспектив (ўтган), жорий ва

истиқболли рискларга бўлинади. Ретроспектив рискларни ҳисобга олиш банкка ҳозирги
ва истиқболдаги рискларни аниқроқ ҳисоблаш имконини беради. Шу сабабли,

истиқболда йўқотиш хавфи кўп жиҳатдан жорий рискларни тўғри ҳисобланишига

боғлиқ бўлади. Амалиётда шуни кўриш мумкинки, банк операцияларининг муддати

канча кўп бўлса, риск шунчалик юқори бўлади. Ретроспектив риск ва хато
камчиликларни ҳисобга олиниши истиқболда рискларни башорат қилишнинг

аҳамиятини сезиларли даражада оширади.

Риск қарамлик даражасига кўра мустақил ва банкка боғлиқ рисклардан ташкил

топади. Банкдан мустақил бўлган риск сиёсий ва иқтисодий омилларнинг таъсири,
қонунчиликдаги олдиндан айтиб бўлмайдиган ўзгаришлар билан боғлиқ бўлади.

Банкка боғлиқ бўлган рисклар мижоз билан бўладиган микро муносабатлар даражасида

юзага келади, шунинг учун бу ерда кўп нарса банкнинг ўзига, унинг бошқарув

даражасига (ички сабаблар) боғлиқ бўлади.

Банк рискларни ҳисобга олишда банк тури муҳим рол ўйнайди. Ихтисослашган

банкнинг риски кўпинча кредит муассасаси ишлаб чиқаришга ихтисослашган аниқ

маҳсулот билан чамбарчас боғлиқ бўлади. Ушбу маҳсулотга бўлган талаб ва

маҳсулотнинг сифати банк рискларини

аниқлаштириш ва банкнинг самарали

ривожланишини белгилайдиган ҳал қиливчи омилларидан бири ҳисобланади.

Бироқ амалда мижозга одатда кенг қамровли хизмат тури керак бўлади (бир ёки

иккита операция эмас, балки бир нечта операциялар мажмуаси), бу банкларни ўз

хизматлари доирасини кенгайтиришга ундайди.

Баъзида банклар нафақат у ёки бу маҳсулотларга, балки айрим соҳа мижозларига

хизмат кўсатишга ҳам ихтисослашадилар. Бунда юзага келадиган рисклар асосан

тегишли соҳа ҳолатига боғлиқ бўлади.

Тегишли банк турларидан келиб чиқадиган ихтисослашган ва тармоқ рисклари

билан бир қаторда универсал банк рисклари ҳам мавжуддир. Мижозларнинг турли хил
банк хизматлари ва операцияларни тақдим этиш талаби банкларнинг ўз фаолиятини

универсаллаштиришга ундамоқда.

Банк рискларини классификациялашда уларнинг катталигига қараб ажратилиши

муҳим рол ўйнайди. Бу ерда рисклар паст, ўрта ва тўллиқга бўлинади. Ҳар бир субъект
учун зарар миқдори алоҳида ва ҳар хил бўлиши мумкин, шунингдек, маълум

операциялар кўламига қараб ҳам фарқланади. Бироқ, айрим ҳолларда уларнинг маълум

чегаралари белгиланиши ҳам мумкин.

Банк рисклари банк мижозлари таркибига кўра ҳам фарқ қилиниши мумкин. Бунда

рискнинг икки тури мавжуд бўлади:

−

йирик, ўрта ва кичик мижозлардан келиб чиқадиган рисклар;

−

мижозларнинг тармоқ таркибидан келиб чиқадиган рисклар.

Биринчи ҳолда, йирик мижоз ҳар доим ҳам катта рискни англатмайди, аксинча,

катта миқдордаги пул оқимлари ва банк орқали ўтказиладиган операцияларга эга
бўлган мижоз ўз навбатида банкка катта фойда келтиради. Бироқ бунинг хавфли томони

ҳам бор, яъни банк капиталларининг йирик корхона иқтисодиётида концентрацияси

унинг аҳволи сезиларли даражада ёмонлашиши ва банкрот бўлиши, кредитор банкнинг

катта йўқотишларига олиб келиши мумкин. Бозор шароитида ўз маҳсулотларини
ишлаб чиқариш ва сотишда сезиларли ўзгаришларга дуч келадиган кичик корхоналар

ҳам банкнинг маълум йўқотишларига олиб келиши мумкин.

Мижозларнинг тармоқ таркибидан юзага келадиган риск ҳам кам эмас. Юқорида

таъкидлаб ўтилганидек, тормоқ риски тегишли соҳанинг қтисодий ривожланиш ҳолати

Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2025-yil, mart

www.sci-p.uz

377

билан боғлиқдир. Банкнинг барқарор ривожланиб келаётган иқтисодиёт саноат
тармоқларининг бир соҳасига (масалан нефть ёки газ) маркоиқтисодий нуқтаи

назаридан имтиёзли капиталлар киритиши ҳам умуман иқтисодиётга салбий таъсир

кўрсатиши, миллий ишлаб чиқаришнинг хом

-

ашё йўналишини ишлаб чиқаришга зарар

етказиши мумкин.

Банк томонидан амалга ошириладиган операцияларни ҳисобга олиш асосида

рискнинг икки тури ажратилади: баланс оперциялари бўйича риск ва балансдан

ташқари операциялар бўйича риск. Иккала ҳолатда ҳам риск кредит ташкилотининг

актив ва пассив операциялари билан боғлиқдир.

Баланс рисклари банкнинг ликвидлигини йўқотиши билан боғлиқ бўлиши

мумкин, агар у капиталнинг етарлилиги коэффициентига мос келмаса ва бошқалар.

Балансдан ташқари рисклар кўпинча банкнинг кафолатли фаолияти, валюта

операциялари, чиқарилган қимматли қоғозлари бўйича мажбуриятларнинг
бажарилмаслиги билан боғлиқ. Мижоз банкрот бўлган тақдирда балансдан ташқари

рисклар баланс операциялари бўйича рисклар билан кучайиши мумкин.

Амалиёт шуни кўрсатадики, банк рисклари барча хилма

-

хиллиги билан кредит

ташкилоти фаолиятининг ўзига хос хусусиятларини акс эттиради, улар банкнинг хатти

-

ҳаракатларидан ёки ҳаракатсизлигидан, муддатида олдин ёки кечиб ҳаракат

қилишидан келиб чиқади. Умуман олганда банкнинг муваффақиятли ишлаши, фаолият

юритиши танланган рискларни бошқариш тизимига боғлиқ булади.

Хулоса ва таклифлар.

Шундай қилиб, банк рискларининг тўлиқ ва оқилона классификациясини

шакллантириш масаласи ҳозирги кунда тўлиқ ишлаб чиқилмаган ва батафсил

ўрганишни талаб қилмоқда. Ушбу ҳолатлар банк томонидан банк рискларини

диагностика қилиш учун самарали тизимни яратиш жараёнини сезиларли даражада
мураккаблаштиради, бу эса рискларнинг оқилона классификациясини ишлаб чиқишни

талаб этади, бунинг асосида тизимнинг тўғри шаклланиши амалга оширилади.

Пандемиянинг иқтисодий таъсирининг катталиги ва давомийлиги давом этаётган

ноаниқлик шароити молия тизимига жудда катта юк бўлиб тушмоқда. Яхши ишлаётган,
барқарор молиявий тизимни, шунингдек самарали ишлайдиган очиқ бозорларни

қўллаб

-

қувватлаш бўйича халқаро миқёсда мувофиқлаштирилган ҳаракатлар устувор

бўлиб қолмоқда.

Юқорида банк рисклари тўғрисида тирли хил адабиётлар ва илмий мақолаларни

ўрганиб, таҳлил қилиш асосида қўйидаги хулосаларга келдик:

−

Банк риски –

вақт ўтиши билан ўзгариб турадиган доимий ривожланиб

борадиган тушунча, шу туфайли рискни аниқлашга аниқ ёндашувни топиб бўлмайди;

−

банк рискининг моҳияти, умуман риск турли омиллар асосида ўзгариб боради

(бозор ўзгарувчанлиги, тартибга солиш стандартлари ва бошқалар асосида);

−

банк риски –

бу юқори ижобий молиявий натижани олишга ва юзага келиши

мумкин бўлган нохуш ҳолатларни бартараф этишга қаратилган ноаниқлик шароитида

амалга ошириладиган фаолиятдир.

Рискнинг барча мумкин бўлган классификацияларини кўриб чиқиб, банк рисклари

классификациясининг асосий элементлари (мезонларини) келтириб ўтиш муҳим

аҳамиятга эга. Ушбу элементларга қўйидагиларни киритиш мумкин:

−

Тижорат банкининг тури ёки шакли;

−

банк рискининг келиб чиқиши ва таъсир доираси;

−

банк мижозларининг таркиби;

−

рискни ҳисоблаш усули;

−

банк рискининг даражаси;

−

вақт оралиғида рискни тақсимлаш;

Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2025-yil, mart

www.sci-p.uz

378

−

рискни ҳисобга олишнинг шакли;

−

банк рискларини бошқариш имконияти;

−

рискларни бошқариш воситалари.

Биз томонимизда келтирилган банк рисклари классификацияси якуний эмас, фан

ва технологиялар ривожланиши билан уларнинг сони ва моҳияти ўзгариб бориши бу

табиий ҳолатдир. Рискларнинг қандай бўлишидан қатьий назар, кераксиз

йўқотишларни олдини олишнинг кўплаб усуллари мавжуд.

Адабиётлар /Литература / Reference:

Abdurahmonov, I. (2020). Efficiency of organizing the activities of insurance intermediaries

in the development of insurance sector. International Finance and Accounting, (1), 5.

Abdurakhmonov PhD, I. (2020). Impact of insurance services on the development of real

sector enterprises. International Finance and Accounting, 2020(6), 7.

Abdurakhmonov, I. (2020) "Prospects for applying new marketing technologies in the

insurance industry," International Finance and Accounting: Vol.: Iss. 4, Article 6. Available at:
https://uzjournals.edu.uz/interfinance/vol2020/iss4/6.

Abdurakhmonov, I. (2020) "Regulation of the insurance market and implementation of

effective mechanisms of prudential control," International Finance and Accounting: Vol.: Iss. 2,

Article 10. Available at: https://uzjournals.edu.uz/interfinance/vol2020/iss2/10

Abdurakhmonov, I. (2020). Methods and approaches to evaluating the insurance industry

efficiency. International Finance and Accounting, (3), 7.

Abduraxmonov, I. (2022). Sugʻurta sohalarining shakllanish tendensiyalari.

MOLIYA VA

BANK ISHI, 8(3), 60-67.

Abduraxmonov, I., Abduraimova, M., & Abdullayeva, N. (2018). Sug ‘urta nazariyasi va

amaliyoti.

O’quv qo’llanma. Toshkent.“IQTDISOD

-MOLIYA.

Ilyas, A. (2018). Competition in the insurance market of Uzbekistan. Asian journal of

management sciences & education, 7(2), 56-61.

Ilyas, A. (2018). Insurance market analysis methods: case-study from Uzbekistan. SAARJ

Journal on Banking & Insurance Research, 7(1), 59-68.

Ilyos, A. (2019). Fair tariff policy in insurance: Theory and methods of calculation. SAARJ

Journal on Banking & Insurance Research, 8(2), 20-27.

Khurshidovich, A. I. (2021). Issues of innovative development of insurance in

Uzbekistan. International Journal of Management IT and Engineering, 11(7), 91-96.

Абдуллаева III. 3. (2002) Банк рисклари ва кредитлаш. Т

., «

Молия

», 304

б

.

Абдурахмонов И (2025) Суғурта соҳасининг тараққиётида манфаатдор томонлар

ва уларнинг стратегияси.

(2025).

Ilgʻor Iqtisodiyot Va Pedagogik Texnologiyalar,

2(1), 440-

447. https://doi.org/10.60078/3060-4842-2025-vol2-iss1-pp440-447

Абдурахмонов И.Х. (2020) Ислом суғуртаси ёки такафулнинг назарий

-

иқтисодий

асослари ва амалга ошириш моделлари таҳлили. “Moliya va bank ishi” илм

.

Жур

.

№ 6. 80

-87.

Абдурахмонов И.Х. (2020) Суғурта соҳасида маркетингнинг янги технологияларини

қўллаш истиқболлари. “Халқаро молия ва ҳисоб” илмий журнали. №4, 1

-

10 б.

Абдурахмонов И.Х. (2022) Суғурта соҳасида рақамли технологияларни қўллаш

истиқболари. “Moliya va bank ishi” илмий журнал. №1, 95

-

99 б.

Абдурахмонов И.Х. (2022) Суғурта соҳасида янги рақобат кўринишлари: назарий асос

ва иқтисодий таҳлил. “Moliya va bank ishi” илмий журнал. №2, 145

-

150 б.

Абдурахмонов, И. (2020). Суғурта бозорини тартибга солиш ва пруденциал

назоратнинг самарали механизмларини жорий этиш,“.

Халқаро молия ва ҳисоб” илмий

электрон журнали,

2.

Абдурахмонов

,

И

. (2022).

Суғурта

соҳасида

рақамли

технологияларни

қўллаш

истиқболари

. MOLIYA

VA

BANK

ISHI, 8(1),

95

–

99.

Retrieved

from

https://journal.bfa.uz/index.php/bfaj/article/view/82.

Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2025-yil, mart

www.sci-p.uz

379

Абдурахмонов,

И.

(2023).

Совершенствование

практики

страхования

ответственности в Республике Узбекистан.

Каталог авторефератов,

1(1), 1

–

20.

извлечено от

https://inlibrary.uz/index.php/autoabstract/article/view/41252.

Абдурахмонов,

И.

(2024).

Неизвестные

нам

риски

цифровой

экономики.

Экономическое развитие и анализ,

2(7), 230

–239. извлечено от

https://inlibrary.uz/index.php/eitt/article/view/48792.

Абдурахмонов, И. (2024). Страховой рынок: современное состояние и тенденции

развитие.

Экономическое

развитие

и

анализ,

2(4),

309

–319.

извлечено

от

https://inlibrary.uz/index.php/eitt/article/view/48500.

Абдурахмонов,

И.

(2024).

Суғурта

соҳасини

ривожлантириш

истиқболлари.

Nashrlar, 2(D), 12

–

15. https://doi.org/10.60078/2024-vol2-issD-pp12-15.

Абдурахмонов

,

И

. (2024).

Такафул: теоретико

-

экономические основы и механизмы

реализации. Экономическое развитие и анализ, 2(6), 298–307. извлечено от

https://inlibrary.uz/index.php/eitt/article/view/48728.

Абдурахмонов, И. Х. (2018). Суғурта назарияси ва амалиёти. Ўқув

қўлланма.

Т.:“Иқтисод

-

Молия” нашриёти, 23

-24.

Абдурахмонов, И. Х. (2019). Теория и практика страхования.

Учебник/–Т.:«Иқтисод

молия, 353

-354.

Абдурахмонов

,

И

.

Х

. (2023).

Ўзбекистон Республикасида суғурта тармоқларини

ривожлантиришнинг концептуал асослари.

Автореферат дисс... и. ф. д,

78.

Абдурахмонов,

И.Х.

(2024).

Суғурта

соҳасининг

самарадорлигини

баҳолаш.

TADQIQOTLAR. UZ, 37(6), 161-167.

Бабичева Ю. А. (1993) Банковское дело: справочное пособие. М.: Экономика. –

144 с.

Болгов

С.А., Павлович В.Е., Торопова Л.В.

(2020)

Банковские риски и их классификация

.

Journal of Economy and Business, vol. 8 (66), -

с. 27

-32.

Коваленко О. Г. (2013) Экономическая сущность банковских рисков и их

классификация. Азимут научных исследований: экономика и управление. № 3

–

с. 11

-14.

Мастяева И

.

Н

.

Мирзаханян Р

.

Э. (2014) Моделирование процессов

управления рисками

в банковском секторе

.

Экономика, Статистика и Информатика 105 №2.

Николаева А.В.

(2016)

Международная и российская практика

оценки рисков

банковской деятельности.

Риски ипотечного кредитования

. Statistics and Economics V. 13.

№ 5. –

49-56.

Пенюгалова А. В.

(2013)

Банковские риски: сущность и основные подходы к

определению

.

Финансы и кредит

. 8 (536)

–

с. 2

-5.

Семенова К.А. Кутукова Л.Т. (2019) Банковские риски: сущность и классификация.

«Молодой учёный». № 38 (276) . Сентябрь. –

с. 125

-127.

Тожиев М.М. (2018) Банк рискалари ва уларни бартараф қилишнинг долзарб

масалалари. Иқтисод ва молия / Экономика и финансы

. 8(116). 45-

53 б.