13
Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJAR)
ISSN: 2181-2020
LPTIENP
International Scientific-Practice Conference on
“Linguistics and Pedagogical Technologies:
International Experience and National Practice”
Denau, November 20, 2025
in-academy.uz/index.php/ejar
MATALLARNING LINGVISTIK TABIATINI O‘RGANISHNING NAZARIY
ASOSLARI (STRUKTUR-SEMANTIK YONDASHUV DOIRASIDA)
Turdaliyeva Shahnoza O‘ktamovna
Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti
Xorijiy til va adabiyoti quyi kurslar kafedrasi katta o’qituvchisi
E-mail: turdalievashakhnoza84@gmail.com
https://orcid.org/0009-0007-6172-0529
https://doi.org/10.5281/zenodo.17626671
Annotatsiya.
Ushbu maqolada matallarning lingvistik tabiatini o‘rganishda struktur-semantik
yondashuvning nazariy asoslari yoritilgan. Matallarning shakl va mazmun birligi ularning xalq
tafakkuri, ijtimoiy tajribasi hamda milliy madaniyatini ifodalovchi vosita sifatida talqin qilinadi.
Struktur jihatdan matallar sintaktik muvozanat, parallelizm va antonimik oppozitsiya kabi
xususiyatlarga ega bo‘lib, ular semantik jihatdan obrazlilik, majoziylik va ramziylik orqali boy ma’no
qatlamini yaratadi. Maqolada matallarning struktur-semantik tahlili ularning lingvokulturologik
ahamiyatini ochib berishga xizmat qilishi ta’kidlanadi.
Kalit so‘zlar:
matal, struktur-semantik yondashuv, lingvistik tabiat, majoziylik, antonimiya,
parallelizm, xalq tafakkuri, lingvokulturologiya.
Аннотация.
В данной статье рассматриваются теоретические основы структурно-
семантического подхода к изучению лингвистической природы пословиц и поговорок.
Единство формы и содержания пословиц интерпретируется как средство выражения
народного мировоззрения, социального опыта и национальной культуры. С структурной точки
зрения пословицы характеризуются синтаксическим равновесием, параллелизмом и
антонимической оппозицией, а в семантическом плане — образностью, метафоричностью и
символизмом, создающими глубокие смысловые пласты. Подчеркивается, что структурно-
семантический анализ способствует выявлению лингвокультурологической значимости
пословиц.
Ключевые слова:
пословица, структурно-семантический подход, лингвистическая
природа, метафора, антонимия, параллелизм, народное мировоззрение, лингвокультурология.
Abstract.
This article discusses the theoretical foundations of the structural-semantic approach
in studying the linguistic nature of proverbs. The unity of form and content in proverbs is interpreted
as a means of expressing the people's worldview, social experience, and national culture. Structurally,
proverbs exhibit syntactic balance, parallelism, and antonymic opposition, while semantically they
are characterized by imagery, metaphor, and symbolism that create a rich layer of meaning. The
article emphasizes that structural-semantic analysis contributes to revealing the linguocultural
significance of proverbs.
Keywords:
proverb, structural-semantic approach, linguistic nature, metaphor, antonymy,
parallelism, folk worldview, linguoculturology.
Kirish
Til inson tafakkurining eng muhim ifoda vositasi, xalqning tarixiy xotirasi va madaniy merosini
saqlovchi ijtimoiy hodisa sifatida beqiyos ahamiyat kasb etadi. Til orqali xalqning dunyoqarashi,
mentaliteti, qadriyatlari hamda ijtimoiy-madaniy tajribasi avloddan avlodga o‘tadi. Shu bois, xalq
og‘zaki ijodi namunalarining, xususan, maqol va matallarning lingvistik jihatdan o‘rganilishi
zamonaviy tilshunoslikda muhim ilmiy yo‘nalishlardan biri hisoblanadi [1].
Matal — xalq tafakkurining mahsuli bo‘lib, u jamiyatning ma’naviy dunyosini, axloqiy
qadriyatlarini va hayotiy tajribasini qisqa, obrazli va ifodali shaklda aks ettiradi. Matalning asosiy
vazifasi insonlarning ijtimoiy xulq-atvori, mehnatga, odob-axloqqa, hayotiy tajribaga munosabatini
14
Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJAR)
ISSN: 2181-2020
LPTIENP
International Scientific-Practice Conference on
“Linguistics and Pedagogical Technologies:
International Experience and National Practice”
Denau, November 20, 2025
in-academy.uz/index.php/ejar
obrazli ifodalashdir. Shu jihatdan u nafaqat folklor namunasi, balki xalqning ijtimoiy-madaniy va
psixologik dunyoqarashini ham o‘zida mujassamlashtiradi [2].
So‘nggi yillarda tilshunoslikda matallarni faqat folklor yodgorligi sifatida emas, balki til
tizimining semantik, struktur va kognitiv hodisasi sifatida o‘rganish masalasi dolzarb bo‘lib
bormoqda [3]. Bu yondashuv matallarni ko‘p qatlamli til birligi sifatida tahlil qilish, ya’ni ularning
semantik tuzilmasi, sintaktik modeli, konseptual asoslari hamda milliy-madaniy konnotatsiyasini
aniqlash imkonini beradi [4].
Shuningdek, zamonaviy lingvistik tadqiqotlarda matallarni struktural-semantik, pragmatik,
funksional, kognitiv va diskursiv yondashuvlar asosida o‘rganish metodologiyasi shakllanib
bormoqda [5]. Ayniqsa, struktur-semantik tahlil matalning tashqi shakli (grammatik tuzilishi,
sintaktik modeli) bilan ichki mazmuni (metaforik ma’no, konseptual asos) o‘rtasidagi o‘zaro
bog‘liqlikni ochib berishga xizmat qiladi. Shu boisdan, matallarning struktur-semantik
xususiyatlarini tadqiq etish xalq tafakkurining lingvistik ifodasini tahlil qilishda, til va madaniyat
o‘rtasidagi aloqalarni ochishda muhim ahamiyat kasb etadi.
Bundan tashqari, ingliz va o‘zbek tillarida mavjud matallarning struktur-semantik jihatdan
qiyosiy o‘rganilishi xalq tafakkuri, madaniy qadriyatlar va milliy mentalitet o‘rtasidagi umumiylik
hamda farqlarni ochib berishga imkon beradi [6]. Bu esa tilshunoslikda kontrastiv va madaniy-
lingvistik tadqiqotlarning rivojlanishiga hissa qo‘shadi.
Bugungi globallashuv davrida tillararo va madaniyatlararo muloqot jarayonida xalq og‘zaki
ijodi namunalarini lingvistik jihatdan o‘rganish, ayniqsa, ularning semantik tuzilmasini tahlil etish
dolzarb masalaga aylandi. Chunki har bir xalqning dunyoni idrok etish modeli, qadriyat tizimi va
tafakkur shakli aynan maqol va matallar orqali ifodalanadi. Shuning uchun ham matallarni struktur-
semantik jihatdan tahlil qilish nafaqat ularning ichki ma’nosini ochish, balki xalqning konseptual
dunyoqarashini aniqlash imkonini beradi [7].
Mazkur
yo‘nalishdagi
tadqiqotlar
hozirgi
kunda
antropotsentrik
tilshunoslik,
lingvokulturologiya va kognitiv semantika bilan chambarchas bog‘liq holda rivojlanmoqda. Shu bois
ingliz va o‘zbek tillaridagi matallarning struktur-semantik xususiyatlarini qiyosiy o‘rganish turli
madaniyatlarda inson tafakkurining qanday lingvistik ifodalanishini tahlil etishda muhim ilmiy asos
bo‘la oladi.
TADQIQOT METODLARI VA MATERIALLARI
Mazkur tadqiqotda ingliz va o‘zbek tillaridagi matallarning struktur-semantik xususiyatlarini
tahlil qilish uchun taqqoslash (kontrastiv), struktur-semantik, komponent, kognitiv hamda
lingvokulturologik tahlil metodlaridan foydalanildi.
1. Struktur tahlil metodi — matallarning sintaktik modeli, gap bo‘laklari tizimi va grammatik
qurilmasini o‘rganishda qo‘llanildi.
2. Semantik tahlil — matal tarkibidagi ma’no qatlamlari, metaforik asos, antonimik va
sinonimik oppozitsiyalarni aniqlashda asosiy vosita bo‘ldi [2].
Tadqiqot materiali sifatida ingliz tilidagi 500 dan ortiq matal Oxford Dictionary of English
Proverbs (Apperson & Manser, 2002) nashridan, o‘zbek tilidagi 450 ta matal esa O‘zbek xalq maqol
va matallari (Toshkent: Fan, 1989) to‘plamidan tanlab olindi. Shuningdek, Dundes [3], Mieder [2] va
Uralova [4] kabi tadqiqotchilarning nazariy qarashlari tadqiqotning ilmiy asosini tashkil etdi.
NATIJALAR VA TAHLIL
Tadqiqot natijalari ingliz va o‘zbek matallarining struktur-semantik tizimi o‘rtasida bir qator
umumiyliklar va farqlar mavjudligini ko‘rsatdi.
1. Struktur xususiyatlari
15
Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJAR)
ISSN: 2181-2020
LPTIENP
International Scientific-Practice Conference on
“Linguistics and Pedagogical Technologies:
International Experience and National Practice”
Denau, November 20, 2025
in-academy.uz/index.php/ejar
Har ikki tilda matallar asosan ikki qismli sintaktik modelga ega:
a)
Antitetik (qarama-qarshi) tuzilma:
Easy come, easy go
. (ing.)
Tez topilgan, tez ketar
(o‘zb.)
Bu modelda parallel struktura va ritmik simmetriya asosiy o‘rin tutadi.
b)
Parallelistik (muvofiqlashtiruvchi) tuzilma:
Like father, like son.
(ing.)
Ot o‘rnini toy bosar.
(o‘zb.)
Bu turdagi matallar o‘xshashlik asosida quriladi va shaxsiy fazilatlarning merosiyligini
ifodalaydi.
Ba’zi ingliz matallari elliptik yoki imperativ shaklda ifodalanadi (
Don’t count your chickens
before they hatch
), o‘zbek matallarida esa kesimning ifodaliligi va so‘z tartibining barqarorligi
ustunlik qiladi (
Tuxumdan chiqquncha tovuq sanama
).
2. Semantik tahlil
Semantik jihatdan ingliz va o‘zbek matallarida quyidagi asosiy konseptual guruhlar ajratildi:
№
Konseptual guruh
Ingliz tilida misollar
O‘zbek tilida misollar
1
Mehnat va sabr
No pain, no gain.
Mehnat qilgan to‘yadi.
2
Aql va tajriba
Experience is the best
teacher.
Ko‘p yurgan biladi.
3
Oila va nasl
Like father, like son.
Onasini ko‘rib qizini ol. Otaga
o‘xshagan o‘g‘il
4
Taqdir va omad
Every cloud has a silver
lining.
Oyning o‘n beshi yorug‘, o‘n
beshi qorong‘u. Yomg‘irdan
keyin quyosh chiqadi.
5
Do‘stlik va sadoqat
A friend in need is a friend
indeed.
Do‘sting uchun zahar yut. Do‘st
og‘ir kunda bilinar.
Tahlil shuni ko‘rsatadiki, har ikki tilda matallar xalqning ijtimoiy tajribasini umumlashtirgan
didaktik mazmunga ega. Shu bilan birga, ingliz matallarida individualizm, o‘zbek matallarida esa
jamoaviylik va axloqiy qadriyatlar ustunlik qiladi [7].
3. Konseptual asos va madaniy kod
Ingliz matallarida ratsional, amaliy va pragmatik tafakkur namoyon bo‘ladi (
Time is money
),
o‘zbek matallarida esa axloqiy, emotsional va kollektiv qadriyatlar ustuvor (
Vaqt oltindan qimmat
).
Bu farq ikki xalqning tarixiy-madaniy taraqqiyoti va dunyoqarashidagi o‘ziga xoslik bilan izohlanadi
[1][8].
XULOSA
Ingliz va o‘zbek tillaridagi matallarning struktur-semantik tahlili shuni ko‘rsatadiki, har ikki
xalq tafakkurida matallar til tizimining barqaror, ammo mazmun jihatidan boy qatlamini tashkil etadi.
Ular nafaqat tildagi grammatik va semantik tuzilmaning namunasi, balki xalqning ijtimoiy, axloqiy
va madaniy qadriyatlarini ifodalovchi lingvokulturologik birliklardir.
References:
1.
Karimov, A. (2019). Til va madaniyat: lingvokulturologik yondashuv. Toshkent: Fan
nashriyoti.
16
Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJAR)
ISSN: 2181-2020
LPTIENP
International Scientific-Practice Conference on
“Linguistics and Pedagogical Technologies:
International Experience and National Practice”
Denau, November 20, 2025
in-academy.uz/index.php/ejar
2.
Mieder, W. (2004). Proverbs: A Handbook. Westport, CT: Greenwood Press.
3.
Dundes, A. (1981). On the Structure of the Proverb. Proverbium, 1, 43–52.
4.
Uralova, N. (2020). Oila konseptidagi maqollar va matallarning lingvokulturologik tahlili.
Toshkent: O‘zMU nashriyoti.
5.
Taylor, A. (1931). The Proverb. Cambridge: Harvard University Press.
6.
Rejapov, I. O. (2023). Ingliz va o‘zbek tillarida sonlar ramziy ma’nolarining qiyosiy tahlili.
O‘zbekistonda xorijiy tillar, 5(52), 143–152. DOI: 10.36078/1697006775
7.
Alekseyeva, E. (2022). Angliyskie poslovitsy s komponentami-chislitelnymi: Strukturno-
semanticheskiy analiz. Teoreticheskaya, prikladnaya i sravnitel’no-sopostavitel’naya lingvistika, 4,
6–17. DOI: 10.18384/2310-712X-2022-4-6-17
8.
Turdalieva Shaxnoza O'ktamovna. (2025, июнь 4). INGLIZ VA O'ZBEK TILLARIDA
MAQOL
VA
MATALLARNING
LINGVISTIK
ASOSLARI
TAHLILI.
