71
Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS)
ISSN: 2181-2861
TIJORAT BANKLARINING MOLIYAVIY BARQARORLIGINI OSHIRISH
ISTIQBOLLARI
To’raqulov Asliddin Shavkat o’g’li
Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti Tadbirkorlik va boshqaruv fakulteti Bank ishi va auditi yo’nalishi
4 -bosqich talabasi
Email: Turaqulovasliddinn1707@gmail.com
Xidirov Muzaffar Abdimo‘minovich
Ilmiy rahbar: DTPI Moliya va bank ishi kafedrasi o’qituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.17510436
Annotatsiya:
Mazkur maqolada tijorat banklarining moliyaviy barqarorligini ta’minlash masalalari,
ularning hozirgi holati va istiqboldagi rivojlanish yo‘nalishlari tahlil qilinadi. Xalqaro moliyaviy tashkilotlar
— Xalqaro Valyuta Jamg‘armasi (IMF) hamda Bank for International Settlements (BIS) hisobotlariga
tayangan holda global moliyaviy barqarorlikka tahdid soluvchi omillar ko‘rsatib o‘tiladi. Shuningdek,
O‘zbekiston tijorat banklari faoliyatining bugungi holati, ularning kapital yetarliligi, likvidlik boshqaruvi va
risklarni diversifikatsiya qilish darajasi ilmiy asosda o‘rganiladi. Maqolada tijorat banklarining moliyaviy
barqarorligini oshirish uchun kapital bazasini mustahkamlash, raqamli texnologiyalarni keng joriy etish, Basel
III standartlarini qo‘llash hamda NBFI sektorini rivojlantirish bo‘yicha takliflar berilgan.
Kalit so’zlar:
Tijorat banklari, moliyaviy barqarorlik, risklarni boshqarish, Basel III, likvidlik, kapital
yetarliligi, O‘zbekiston bank tizimi, IMF, BIS, raqamli texnologiyalar, stress-test.
Hozirgi globallashuv davrida moliyaviy tizimning barqaror ishlashi har bir mamlakat iqtisodiy
xavfsizligi va barqaror o‘sishining asosiy kafolatidir. Tijorat banklari esa moliyaviy tizimning markazida turib,
iqtisodiyotda to‘lovlar, kreditlash va investitsiyalar oqimini ta’minlaydi. Shu bois, ularning moliyaviy
barqarorligini ta’minlash masalasi nafaqat bank sohasiga, balki butun iqtisodiy tizimga bevosita ta’sir
ko‘rsatadi. So‘nggi yillarda dunyo miqyosida ro‘y bergan moliyaviy inqirozlar
1
, xususan 2023-yilda AQSh va
Yevropada kuzatilgan Silicon Valley Bank hamda Credit Suisse holatlari, bank sektorining global darajadagi
zaif tomonlarini ochib berdi. Bu holat tijorat banklarida risklarni boshqarish, likvidlikni saqlash va ishonchni
oshirish masalalariga yangicha yondashuv zarurligini ko‘rsatmoqda. O‘zbekiston ham ushbu jarayonlardan
chetda emas va milliy bank tizimining barqarorligini oshirish strategik ustuvor yo‘nalishlardan biri
hisoblanadi.
Moliyaviy barqarorlik — bu bankning o’z majburiyatlarini o‘z vaqtida va to‘liq bajarish
2
, foydali
faoliyat yuritish hamda tashqi va ichki zarbalarga bardosh bera olish qobiliyatidir. Bankning barqarorligi
nafaqat kapital yetarliligi, balki boshqaruv sifati, risklarni tahlil qilish darajasi, texnologik tayyorgarlik va
iqtisodiy muhit bilan chambarchas bog’liqdir.
Xalqaro Valyuta Jamg’armasining 2024-yilgi Global Financial Stability Report hisobotida global
moliya tizimida uchta asosiy xatar ko’rsatilgan: qarzlarning ortib borishi, geosiyosiy beqarorlik va sun’iy
intellekt orqali moliyaviy texnologiyalar ta’siri. Bank for International Settlements (BIS, 2024) hisobotida esa
2023-yilgi bank inqirozlari tahlil qilinib, raqamli texnologiyalar orqali depozitlarning tezkor chiqib ketishi
bank tizimida yangi turdagi likvidlik xavfini keltirib chiqargani aytilgan. Bu esa likvidlik boshqaruvini har
soatlik monitoring darajasiga olib chiqishni talab etadi.
O’zbekiston Respublikasi Markaziy bankining 2024-yilgi hisobotiga ko’ra
3
, mamlakat bank tizimi
nisbatan barqaror holatda. Banklarning umumiy kapital yetarliligi 17 foizdan yuqori, bu esa Basel III
me’yorlaridan ham yuqoridir. So’nggi yillarda xususiy kapital ulushi ortmoqda, raqamli bank xizmatlari
kengaymoqda, biroq davlat ulushi katta bo’lgan banklarda risklar hali ham yuqori. Markaziy bank tijorat
banklarida stress-test tizimini joriy etish orqali risklarga bardoshlilikni baholashni yo’lga qo‘ygan.
1
IMF,
Global Financial Stability Report
, October 2024 — muqaddima va Executive Summary: 2023 yildagi bank
hodisalari va ular moliyaviy tizimga ta’siri
2
IMF GFSR 2024: “Moliyaviy barqarorlik” tushunchasi va uning komponentlari haqida umumiy ta’rif va muhim
jihatlar.
3
O’zbekiston Respublikasi Markaziy banki (2024). Moliyaviy barqarorlik sharhi
.
72
Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS)
ISSN: 2181-2861
1-jadval
O‘zbekiston tijorat banklarining asosiy moliyaviy ko‘rsatkichlari (2021–2024 yillar)
Kapital
yetarliligi (%)
Aktivlar o‘sishi
(%)
Likvidlik
(%)
NPL (muammoli
kreditlar, %)
Sof foyda (trln
so‘m)
2021
15.6
21.3
37.5
4.8
5.4
2022
16.1
18.5
35.8
4.3
6.2
2023
16.8
20.1
34.2
3.6
7.8
2024
17.2
19.4
33.9
3.1
9.1
Bank tizimining barqarorligini ta’minlash uchun quyidagi yo’nalishlar muhim: 1) Kapital bazasini
mustahkamlash; 2) Likvidlik boshqaruvini takomillashtirish; 3) Raqamli texnologiyalarni keng joriy etish; 4)
Risklarni diversifikatsiya qilish; 5) NBFI sektorini rivojlantirish
4
; 6) Korporativ boshqaruvni kuchaytirish.
IMF va BIS tavsiyalariga ko’ra, banklar raqamli transformatsiyani chuqurlashtirib, likvidlikni real vaqt
rejimida tahlil qilish tizimlarini yaratishi lozim.
Xulosa
Tijorat banklarining moliyaviy barqarorligini oshirish—bu nafaqat iqtisodiy, balki ijtimoiy barqarorlik
va ishonchni ta’minlashning asosiy omilidir. O’zbekiston bank tizimi xalqaro standartlarga yaqinlashib
bormoqda. Yaqin yillarda Basel III talablarini to’liq joriy etish, likvidlik va risklarni boshqarish tizimini
raqamlashtirish orqali mamlakat moliyaviy barqarorligini yanada mustahkamlash mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
International Monetary Fund (2024). Global Financial Stability Report. Washington, DC.
2.
Bank for International Settlements (2024). The 2023 Banking Turmoil and Liquidity Risk: A Progress
Report.
3.
O’zbekiston Respublikasi Markaziy banki (2024). Moliyaviy barqarorlik sharhi.
4.
Basel Committee on Banking Supervision (2019). Principles for Sound Liquidity Risk Management and
Supervision.
5.
Adrian, T. (2024). The Future of Finance and AI in Financial Stability. IMF.
4
IMF GFSR 2024, NBFI va bozor asosidagi moliyaviy intermeditatsiya bo‘limlari: NBFI o‘sishi, uning afzalliklari va
sistemik xatarla
