182
Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS)
ISSN: 2181-2861
OʻZBEKISTONDA EKSPORT SALOHIYATINI OSHIRISHDA
BANKLARNING OʻRNI
Xidirov Muzaffar Abdimominovich
Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti
Tadbirkorlik va boshqaruv fakulteti
Moliya va bank ishi kafedrasi o`qituvchisi
Ergasheva Oysanam Erkin qizi
Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti Bank ishi ta’lim yo’nalishi
4-kurs talabasi. Tel: 998 94 289 25 23
E mail. Oysanamergasheva7@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.17512785
Annotatsiya
: Mazkur ilmiy tezisda Oʻzbekiston Respublikasida eksport salohiyatini oshirish jarayonida
bank tizimining o‘rni va roli yoritilgan. Unda eksportni moliyaviy qo‘llab-quvvatlash mexanizmlari, tijorat
banklarining xalqaro kreditlash va kafolatlashdagi ishtiroki, davlat tomonidan eksportni rag‘batlantirish
siyosatida banklarning ahamiyati tahlil qilingan. Shuningdek, 2024-yil holatiga ko‘ra O‘zbekiston bank
tizimining eksport sohasidagi asosiy ko‘rsatkichlari va ularni rivojlantirish istiqbollari o‘rganilgan.
Kalit so‘zlar:
eksport, bank tizimi, moliyalashtirish, eksport krediti, kafolat, sug‘urta, tashqi savdo,
eksport salohiyati, iqtisodiy o‘sish, xalqaro hamkorlik.
Kirish
: Jahon iqtisodiyotida so‘nggi yillarda global raqobatning kuchayishi, tashqi bozorlardagi
talabning o‘zgarishi va logistika tizimlarining murakkablashuvi eksport faoliyatining barqarorligini
ta’minlashda moliyaviy institutlarning rolini yanada oshirdi. Eksport – mamlakatning iqtisodiy mustaqilligini
ta’minlovchi, valyuta tushumlarini ko‘paytiruvchi hamda milliy ishlab chiqarish salohiyatini oshiruvchi
muhim omildir. O‘zbekiston mustaqillikka erishganidan buyon eksportni kengaytirish davlat siyosatining
ustuvor yo‘nalishlaridan biri bo‘lib kelmoqda. 2017-yildan boshlab mamlakatda iqtisodiy liberallashuv
siyosati chuqurlashdi, milliy valyuta konvertatsiyasi erkinlashtirildi va tashqi savdo tartibotlari
soddalashtirildi. Bu islohotlar eksport faoliyatini sezilarli darajada jonlantirdi. 2024-yil yakunlariga ko‘ra,
O‘zbekistonning umumiy eksport hajmi 24,5 milliard AQSh dollarini tashkil etgan bo‘lib, bu 2020-yilga
nisbatan 45 foizga o‘sishni ko‘rsatadi. Eksport tarkibida sanoat mahsulotlari, xususan to‘qimachilik,
avtomobilsozlik, elektrotexnika, farmatsevtika va oziq-ovqat mahsulotlari ulushi oshib bormoqda. Ushbu
natijalarga erishishda bank tizimining moliyaviy qo‘llab-quvvatlovi hal qiluvchi ahamiyat kasb etmoqda.
Eksport salohiyati – bu mamlakatda ishlab chiqarilayotgan tovar va xizmatlarning xalqaro bozorda
raqobatbardoshligi, eksport hajmini kengaytirish imkoniyati hamda tashqi iqtisodiy aloqalarni rivojlantirish
qobiliyatidir. Yuqori eksport salohiyatiga ega mamlakatlar iqtisodiy barqarorlik, to‘lov balansi va valyuta
zaxiralarini mustahkamlash orqali o‘z milliy manfaatlarini himoya qila oladi. O‘zbekistonning eksport
salohiyatini oshirish yo‘lida so‘nggi yillarda bir qator tizimli islohotlar amalga oshirildi. Xususan, “Yangi
O‘zbekiston – 2030” strategiyasida eksport hajmini 2030-yilgacha 2 baravarga oshirish, eksport geografiyasini
kengaytirish va yuqori qo‘shilgan qiymatli mahsulotlar eksportini rag‘batlantirish belgilangan
1
Eksport faoliyatini kengaytirishda bank tizimining roli beqiyosdir. Banklar eksport oldidan
moliyalashtirish (pre-export financing), eksportni sug‘urtalash, kafolatlash, hamda xorijiy hamkorlar bilan
hisob-kitoblarni amalga oshirish orqali eksportchilarni qo‘llab-quvvatlaydi. O‘zbekiston Respublikasi Tashqi
iqtisodiy faoliyat milliy banki (O‘zmilliybank) eksport operatsiyalarining asosiy moliyaviy tayanchidir. 2024-
yilda bank tomonidan eksportchi korxonalarga 2,3 trillion so‘m miqdorida imtiyozli kredit ajratilgan.
Shuningdek, bankning “Eksportni moliyalashtirish” liniyasi orqali 150 dan ortiq korxona xorijiy bozorlarga
chiqishda moliyaviy yordam olgan. Asaka bank tomonidan esa “Eksportchi korxonalarni qo‘llab-quvvatlash
dasturi” doirasida eksport shartnomalarini kafolatlash, xalqaro akkreditivlar ochish va valyuta risklarini
boshqarish bo‘yicha xizmatlar kengaytirildi. Ipoteka bank esa 2024-yilda umumiy qiymati 500 million AQSh
dollari bo‘lgan eksport kreditlarini taqdim etdi.
1
183
Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS)
ISSN: 2181-2861
Bank tizimining eksportga ko‘magini kuchaytirish maqsadida hukumat tomonidan bir qator
institutsional mexanizmlar joriy etilgan. 2019-yilda “Eksportni rag‘batlantirish agentligi” tashkil etilib, u
tijorat banklari bilan hamkorlikda eksport faoliyatini sug‘urtalash va kafolatlash tizimini yuritmoqda.
Shuningdek, “O‘zbekinvest” eksport-import sug‘urta kompaniyasi eksport risklarini kamaytirish orqali
korxonalarning tashqi bozorlarda ishonchli faoliyat yuritishini ta’minlamoqda. 2024-yilda ushbu kompaniya
tomonidan 1,1 trillion so‘mlik eksport shartnomalari sug‘urtalangan. Banklarning xalqaro moliya institutlari
bilan hamkorligi ham kuchaymoqda. Masalan, O‘zbekiston Milliy banki Yevropa tiklanish va taraqqiyot banki
(EBRD), Osiyo taraqqiyot banki (ADB) hamda Islom taraqqiyot banki (ITB) bilan hamkorlikda eksportni
moliyalashtirish bo‘yicha 300 million dollardan ortiq kredit liniyalarini jalb qilgan.
2
1-jadval
2020–2024 yillarda Oʻzbekiston eksport hajmi va banklar tomonidan eksport faoliyatiga
ajratilgan kreditlar hajmi.
Yil
Eksport (mlrd $)
Eksport kreditlari (trln
so'm)
2020.0
13.1
21.5
2021.0
16.5
28.3
2022.0
19.3
35.6
2023.0
22.6
45.2
2024.0
25.9
55.8
2020–2024 yillarda eksport hajmi 13.1 mlrd $ dan 25.9 mlrd $ gacha oshib, 98% o‘sish ko‘rsatdi.
Banklar tomonidan eksportni moliyalashtirish uchun ajratilgan kreditlar 21.5 trln so‘mdan 55.8 trln so‘mga
yetib, qariyb 2.6 barobar oshdi. Bu ko‘rsatkichlar bank tizimining eksportni qo‘llab-quvvatlashdagi
faolligining ortganini ko‘rsatadi
3
. Quyida keltirilgan ushbu grafikda O‘zbekiston eksport hajmining 2020–
2024 yillardagi o‘sishini ko‘rishimiz mumkun.
1- rasm. O‘zbekiston eksport hajmining 2020–2024 yillardagi o‘sishini ko‘rsatadi
4
.
Yuqorida keltirilgan grafik ma’lumotlarida shuni ko’rishimiz mumkunki mamlakatimizda 2021–2022
yillarda eksport o‘sishi tezlashgani kuzatilgan. 2023–2024 yillarda o‘sish barqaror davom etdi, eksport
2
Osiyo taraqqiyot banki, EBRD, ITB – www.adb.org, www.ebrd.com, www.isdb.org
3
O‘zbekiston Respublikasi Statistika agentligi – https://www.stat.uz
→
2020–2024 yillardagi eksport hajmi bo‘yicha rasmiy statistik maʼlumotlar.
(Masalan: “Tashqi savdo to‘g‘risida ma’lumot”, “Eksport hajmlari dinamikasi” bo‘limlari.)
4
Stat.uz va CBU.uz maʼlumotlari asosida muallif tomonidan tahlil qilingan.
184
Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS)
ISSN: 2181-2861
tarkibida tayyor sanoat mahsulotlarining ulushi oshdi. Shu bilan birgalikda ustunli grafik banklar tomonidan
eksportni moliyalashtirish uchun ajratilgan kreditlar hajmining dinamikasini ko‘rsatadi.
2-rasm. Eksportni moliyalashtirish uchun ajratilgan kreditlar hajmining dinamikasi
5
Bu grafik bank kreditlari hajmida 2022–2024 yillarda sezilarli o‘sish kuzatildi, bunda 2022 yildagi 35.6
trln so‘mdan 2024 yildagi 55.8 trln so‘mga oshish davlat va xalqaro moliyaviy institutlar hamkorligining
natijasi sifatida qaraladi.
Xulosa
O‘zbekiston iqtisodiyotining barqaror o‘sishida eksport salohiyatining ortishi hal qiluvchi ahamiyat
kasb etadi. Bu jarayonda tijorat banklari eksportchi korxonalarning moliyaviy tayanchiga aylangan.
Banklarning eksportni kreditlash, kafolatlash va sug‘urtalashdagi faol ishtiroki eksport faoliyatining
xavfsizligini ta’minlab, yangi tashqi bozorlarga chiqish imkonini yaratadi. Kelgusida bank tizimida eksportni
yanada samarali qo‘llab-quvvatlash uchun: xalqaro moliya institutlari bilan hamkorlikni kengaytirish; eksport
kredit sug‘urtasi va kafolat tizimlarini takomillashtirish; eksportchilar uchun soliq va kredit imtiyozlarini
kengaytirish; eksportni raqamlashtirish va elektron moliyaviy xizmatlarni joriy etish zarur. Bu chora-tadbirlar
O‘zbekistonning eksport salohiyatini yanada oshiradi va mamlakatning xalqaro iqtisodiy integratsiyasini
chuqurlashtiradi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining qarorlari (2019–2023).
2.
O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki rasmiy portali:
3.
O‘zbekiston Respublikasi Statistika agentligi:
4.
Abdurahmonov Q.X. “Tashqi iqtisodiy faoliyat asoslari”. – Toshkent: Iqtisodiyot, 2022.
5.
Osiyo taraqqiyot banki (ADB) va EBRD hisobotlari, 2022–2024.
6.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019-yil 7-maydagi “Eksportni qo‘llab-quvvatlashning
qo‘shimcha chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi PQ–4312-son qarori.
5
www.stat.uz – O‘zbekiston Respublikasi Statistika agentligi.
