252
Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS)
ISSN: 2181-2861
AHOLI FAROVONLIGINI OSHIRISHDA FISKAL BARQARORLIKNING
USTUVOR YO‘NALISHLARI
Norqobilov Nusratilla Norsaitovich
Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti
“Makroiqtisodiy siyosat va prognozlashtirish” kafedrasining mustaqil izlanuvchisi, dotsent.
. ORCID: 0009-0006-5045-1194 tel.998-99- 410-15-58
https://doi.org/10.5281/zenodo.17518900
Annotatsiya:
Mazkur maqolada fiskal barqarorlikni ta’minlash va davlat budjeti daromadlarining
barqaror manbalarini shakllantirish orqali aholining farovonligini oshirishning nazariy hamda amaliy asoslari
bo‘yicha ilmiy-amaliy takliflar berilgan.
Kalit so‘zlar:
davlat budjeti, aholi farovonligi, soliq-budjet siyosati, ijtimoiy himoya, iqtisodiy o‘sish,
davlat xarajatlari samaradorligi, raqamlashtirish.
Аннотация:
В статье излагаются научно-практические предложения по теоретическим и
практическим основам повышения благосостояния населения путем обеспечения фискальной
устойчивости и формирования стабильных источников доходов государственного бюджета.
Ключевые слова:
государственный бюджет, благосостояние населения, налоговая и бюджетная
политика, социальная защита, экономический рост, эффективность государственных расходов,
цифровизация.
Annotation:
This article provides scientific and practical proposals on the theoretical and practical
foundations of improving the well-being of the population by ensuring fiscal stability and forming stable
sources of state budget revenues.
Keywords:
state budget, population welfare, tax and budget policy, social protection, economic growth,
efficiency of public spending, digitalization.
Kirish
Mamlakat iqtisodiy taraqqiyotining asosiy maqsadi aholining farovonligini oshirish, hayot sifati va
ijtimoiy barqarorlikni ta’minlashdan iboratdir.
Ushbu jarayonning muvaffaqiyati esa, avvalo, davlatning fiskal barqarorlik darajasi va budjet siyosatining
samaradorligi bilan bevosita bog‘liqdir.
Fiskal barqarorlik-iqtisodiyotni moliyaviy qo‘llab-quvvatlashning uzluksizligini, ijtimoiy dasturlarni
moliyalashtirish uchun zarur resurslarni yaratishni hamda davlat qarzining xavfsiz darajada boshqarilishini
anglatadi.
Aholi real daromadlarining o‘sishi, ijtimoiy xizmatlar qamrovi va sifati, bandlikning kengayishi,
kambag‘allikning qisqarishi fiskal siyosatning samaradorligidan dalolat beradi.
So‘nggi yillarda O‘zbekistonda fiskal islohotlar yangi bosqichga ko‘tarilib, soliq tizimi modernizatsiya
qilinmoqda, budjet xarajatlarining oqilona yo‘naltirilishi va shaffofligini oshirish ishlari faollashmoqda. Shu
bilan birga, tashqi makroiqtisodiy xatarlar, budjet daromadlarining o‘zgaruvchanligi, byudjet taqchilligi
muammolari fiskal barqarorlikni mustahkamlash borasidagi dolzarb vazifalarni kun tartibiga qo‘ymoqda.
Shundan kelib chiqib, fiskal barqarorlikning ustuvor yo‘nalishlarini aniqlash, ular orqali aholi
farovonligini oshirish mexanizmlarini ishlab chiqish iqtisodiy siyosatning muhim ilmiy-amaliy vazifalaridan
biri sanaladi.
Mazkur tadqiqotda aynan davlat budjeti daromadlarining barqaror manbalarini shakllantirish, ijtimoiy
yo‘naltirilgan budjet siyosatini takomillashtirish va moliyaviy resurslardan samarali foydalanish orqali jamiyat
farovonligini ta’minlash masalalariga qaratilgan (1-jadval).
Fiskal barqarorlik orqali aholi farovonligini oshirishning ustuvor yo‘nalishlari
1
1-jadval
№
Ustuvor yo‘nalish
Mazmuni
Kutiladigan
natijalar
Baholash
ko‘rsatkichlari
1
Davlat
byudjeti
barqarorligini
ta’minlash
Byudjet
taqchilligini
maqbul darajada ushlab
Makroiqtisodiy
muvozanat,
aholi
Byudjet taqchilligi
(% YaIM), YaIM
o‘sishi
1
Uzbekistan – Living Standards Assessment - World Bank tomonidan chop etilgan hisobot; aholi turmush darajasi va
ijtimoiy siyosatlar holati ko‘rib chiqilgan hisoboti. 2024 yil.
253
Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS)
ISSN: 2181-2861
turish, samarali byudjet
rejalashtiruvi
daromadlarining
barqaror o‘sishi
2
Soliq
siyosatini
optimallashtirish
Soliq yukini iqtisodiy
faollikni
rag‘batlantiruvchi tarzda
boshqarish
Yangi ish o‘rinlari,
tadbirkorlik rivoji
Soliq
tushumlari
hajmi,
norasmiy
iqtisodiyot ulushi
3
Ijtimoiy
xarajatlar
samaradorligini
oshirish
Ta’lim, sog‘liqni saqlash
va ijtimoiy himoyaga
yo‘naltirilgan mablag‘lar
natijadorligini oshirish
Inson kapitali rivoji,
qashshoqlik
kamayishi
HDI,
qashshoqlik
darajasi, ishsizlik
4
Davlat
qarzini
boshqarishning puxta
tizimi
Qarz portfelining xavfsiz
tuzilmasini shakllantirish
Qarz xavfi pasayishi,
investitsion ishonch
ortishi
Davlat
qarzi
(%
YaIM),
qarzga
xizmat
ko‘rsatish
xarajatlari
5
Hududiy
rivojlanishni qo‘llab-
quvvatlash
Mahalliy
byudjetlar
daromad
bazasini
kengaytirish
va
transferlarni
optimallashtirish
Hududlar o‘rtasidagi
tafovutlarni
kamaytirish
Hududiy
YaIM
o‘sishi, infratuzilma
qamrovi
6
Fiskal shaffoflik va
jamoatchilik
nazoratini
kuchaytirish
Moliya ma’lumotlarining
ochiqligi,
korrupsiyani
cheklash
Aholining
davlat
siyosatiga
ishonchi
ortishi
Ochiqlik
indeksi,
korrupsiya
ko‘rsatkichlari
7
Nogazaviy
daromadlar ulushini
oshirish
Ekologik
to‘lovlar,
turizm
va
xizmatlar
sektoridan
tushumlarni
ko‘paytirish
Fiskal
barqarorlikning
manba
diversifikatsiyasi
Nochilik
(rent)ga
bog‘liqlik indeksi
8
Ijtimoiy
himoya
tizimlarining
manzilliligi
Subvension
va
yordamlarning
aniq
ehtiyojga yo‘naltirish
Aholining
ijtimoiy
zaif
qatlamlarini
qo‘llab-quvvatlash
yaxshilanishi
Manzillilik indeksi,
yordam
oluvchilar
ulushi
9
Raqamli
byudjet
boshqaruvi
Xarajatlar
nazoratini
kuchaytirish,
soliq
yig‘imini
avtomatlashtirish
Xarajatlarning
oqilnaliligi,
soliq
bazasining oshishi
Raqamlashtirish
darajasi,
fiskal
monitoring
samaradorligi
1-jadvalda aholi farovonligini oshirishda fiskal barqarorlikni ta’minlash birinchi navbatda davlat byudjeti
barqarorligini mustahkamlashni talab etadi.
Byudjet taqchilligini maqbul chegaralarda ushlab turish va samarali rejalashtirish orqali makroiqtisodiy
muvozanat saqlanadi hamda aholi daromadlarining barqaror o‘sishiga zamin yaratiladi. Bu jarayon byudjet
taqchilligi YaIM hamda YaIM o‘sishi kabi ko‘rsatkichlar orqali baholanadi.
Ikkinchi yo‘nalish - soliq siyosatini optimallashtirish. Soliq yukining iqtisodiy faollikni rag‘batlantiruvchi
darajada shakllantirilishi bandlikni kengaytiradi, tadbirkorlik subyektlari sonining o‘sishiga olib keladi. Uning
samaradorligi soliq tushumlari hajmining ortishi va norasmiy iqtisodiyot ulushining qisqarishi orqali
aniqlanadi.
Uchinchi yo‘nalish - ijtimoiy xarajatlar samaradorligini oshirish, ya’ni ta’lim, sog‘liqni saqlash va
ijtimoiy himoya tizimiga yo‘naltirilgan mablag‘larning natijadorligini kuchaytirish. Bu esa inson kapitalini
rivojlantiradi, qashshoqlikni kamaytiradi.
Asosiy baholash mezonlari sifatida HDI, qashshoqlik darajasi va ishsizlik ko‘rsatkichlari olinadi.
To‘rtinchi yo‘nalish fiskal barqarorlikning xavf omillarini kamaytirishga xizmat qiladi - bu davlat qarzini
boshqarishning puxta tizimi. Qarz portfelining xavfsiz tuzilmasini shakllantirish qarzga xizmat ko‘rsatish
bosimini pasaytirib, investitsion muhitga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi.
Samaradorlik davlat qarzi/YaIM va qarzga xizmat ko‘rsatish xarajatlari asosida baholanadi.
254
Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS)
ISSN: 2181-2861
Beshinchi yo‘nalish - hududiy rivojlanishni qo‘llab-quvvatlash, ya’ni mahalliy byudjet daromad bazasini
kengaytirish va transferlar tizimini optimallashtirish orqali hududlar o‘rtasidagi ijtimoiy-iqtisodiy tafovutlarni
kamaytirish. Baholash uchun hududiy YaIM o‘sishi va infratuzilma qamrovi ko‘rsatkichlari qo‘llanadi.
Keltirilgan oltinchi yo‘nalish - fiskal shaffoflik va jamoatchilik nazoratini kuchaytirish.
Davlat moliyasida ochiqlik darajasi oshishi korrupsiyaga qarshi kurashni kuchaytiradi va davlat siyosatiga
ishonchni orttiradi. Bu borada ochiqlik indeksi va korrupsiya ko‘rsatkichlari asosiy mezon sanaladi.
Yettinchi yo‘nalish - nogazaviy daromadlar ulushini oshirish orqali fiskal manbalarni diversifikatsiya
qilish. Turizm, xizmatlar sohasi va ekologik to‘lovlar hisobiga byudjet daromadlarining barqarorligi
mustahkamlab boriladi. Baholashda rentga qaramlik indeksi muhim.
Sakkizinchi yo‘nalish- ijtimoiy himoya tizimlarining manzilliligini kuchaytirish, ya’ni davlat
yordamining aynan ehtiyojmand qatlamlarga yo‘naltirilishini ta’minlashdir. Jarayon manzillilik indeksi va
yordam oluvchilar ulushi orqali baholanadi, bu esa ijtimoiy adolatni oshiradi.
To‘qqizinchi yo‘nalish - raqamli byudjet boshqaruvini joriy etish.
Soliq yig‘imi va xarajatlar ustidan nazoratning avtomatlashtirilishi fiskal monitoring samaradorligini
oshiradi, soliq bazasini kengaytiradi va moliyaviy oqimlarning shaffofligini kuchaytiradi. Baholash mezonlari
- raqamlashtirish darajasi va monitoring samaradorligi hisoblanadi.
Tahlillar shuni ko‘rsatadiki, fiskal barqarorlik - aholi farovonligini oshirishning asosiy institutsional
omillaridan biri bo‘lib, davlatning ijtimoiy-iqtisodiy vazifalarni bajarish qobiliyatini belgilaydi. Barqaror
fiskal siyosat kuchli davlat moliyasini shakllantiradi, o‘sish omillarini rag‘batlantiradi va aholining yashash
sharoitlarini yaxshilashga xizmat qiladi.
Birinchidan, byudjet taqchilligini maqbul darajada ushlab turish hamda samarali byudjet rejalashtiruvi
makroiqtisodiy muvozanatni ta’minlaydi, bu esa inflyatsion bosimning pasayishi, barqaror daromadlar va
investitsion faollikning ortishi bilan namoyon bo‘ladi.
Ikkinchidan, soliq siyosatini optimallashtirish, soliq ma’muriyatchiligini soddalashtirish orqali iqtisodiy
faoliyat kengayib, yangi ish o‘rinlari yaratiladi va norasmiy iqtisodiyot ulushi qisqaradi.
Hududlar o‘rtasidagi iqtisodiy tengsizlikni kamaytirish, moliyaviy resurslarni hududiy ehtiyojlardan kelib
chiqib qayta taqsimlash ijtimoiy adolatning ta’minlanishida hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Fiskal shaffoflikni
oshirish esa davlat boshqaruvida korrupsiya xavfini pasaytirib, fuqarolarning davlatga bo‘lgan ishonchini
mustahkamlaydi.
Aholi farovonligini oshirishda fiskal barqarorlikning ustuvor yo‘nalishlari
amalga oshirish uchun quyidagi takliflarni amalga oshirish maqsadga muvofiq:
- byudjet taqchilligini qisqartirish bo‘yicha fiskal regulyatorlarni kuchaytirish, o‘rta va uzoq muddatli
moliyaviy prognozlash mexanizmlarini kengaytirish lozim;
-soliq to‘lovchilarni rag‘batlantirish, raqamli nazorat tizimlari orqali soliqdan bo‘yin tovlashning oldini
olish, kichik biznes uchun progressiv soliq yukini joriy qilish zarur;
- “har bir sarflangan so‘mning samarasi” tamoyili asosida monitoring tizimlarini joriy qilish, inson
kapitaliga sarmoyani iqtisodiy o‘sishning asosiy drayveri sifatida kuchaytirish lozim;
-qarz portfeli tarkibini optimallashtirish, ichki qarz bozorini rivojlantirish, valyuta xatarlarini kamaytirish
va qarzga xizmat ko‘rsatish xarajatlarini nazorat qilish zarur;
- mahalliy byudjet daromadlarining ulushini oshirish, infratuzilma loyihalarini moliyaviy qo‘llash va
investitsiyalarni hududlarga keng jalb qilish.
- davlat mablag‘larining sarflanishi bo‘yicha ochiq ma’lumotlar platformalarini takomillashtirish,
jamoatchilik nazoratini kuchaytirish.
- xizmatlar, turizm, logistika va IT sektorlarida eksport salohiyatini kengaytirish, ekologik soliqlarni joriy
etishda xalqaro standartlardan foydalanish.
-yordam oluvchilarni aniqlashda raqamli ma’lumotlar bazalaridan foydalanish, ijtimoiy qo‘llab-
quvvatlash dasturlarini optimallashtirish.
-soliq va byudjet tizimlarida sun’iy intellekt va blockchain texnologiyalarini qo‘llash, moliyaviy
jarayonlarda inson omilini kamaytirish maqsadga muvofiq.
Aholi farovonligini izchil oshirishda fiskal barqarorlik hal qiluvchi ahamiyatga ega bo‘lib, davlat
moliyasining samarali boshqaruvi iqtisodiy o‘sishning sifat jihatdan yuqorilashiga, ijtimoiy himoya tizimining
kuchayishiga hamda jamiyatda teng imkoniyatlarning kengayishiga xizmat qiladi.
255
Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS)
ISSN: 2181-2861
Tahlil natijalari shuni ko‘rsatadiki, fiskal siyosatni optimallashtirish orqali makroiqtisodiy barqarorlik va
aholi daromadlarining ko‘payishi ta’minlanadi, ijtimoiy sohalarga ajratilayotgan mablag‘larning
natijadorligini oshirish esa inson kapitalining rivojlanishiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi.
Fiskal siyosatning ustuvor yo‘nalishlarini bir-biri bilan uzviy, tizimli va uyg‘un holda amalga oshirish
O‘zbekistonning iqtisodiy mustaqilligi, ijtimoiy adolatning kuchayishi va aholi turmush farovonligining
barqaror va inklyuziv o‘sishi uchun zarur shart hisoblanadi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Debrun X., Kumar M. The Discipline-Enhancing Role of Fiscal Institutions: Theory and Empirical
Evidence. IMF Working Paper, 2007.y
2.
Eyraud L., Debrun X., Hodge A., et al. Second-Generation Fiscal Rules: Balancing Simplicity,
Flexibility, and Enforceability. IMF Staff Discussion Note, 2018. y
3.
OECD. The Past and Future of Subnational Fiscal Rules. OECD Working Papers on Fiscal Federalism
No.41, 2022. 25.10.2025. y
4.
International Monetary Fund. Fiscal Monitor: Spending Smarter / Policies for the Recovery.
Washington, DC, 2020. y
5.
International Monetary Fund. Washington, DC, 2010–2025. y
6.
World Bank. Efficiency of Public Spending in Developing Countries. Washington, DC, 2019. yil
7.
Vahobov А.V., Jo’raev А.S. Soliqlar va soliqqa tortish: darslik. Toshkent: Sharq, 2017. 448 b. (Oliy
o‘quv yurtlari uchun).
8.
Niyozmetov I.M., Giyosov S.A., Fayziev F.A., Dushanov P.P.Soliq nazariyasi va tarixi: o‘quv
qo‘llanma. Toshkent: “Chinor Fayzi Baland”, 2022. yil ISBN 978-9943-7878-9-6.
