498
Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS)
ISSN: 2181-2861
O‘ZBEKISTONDA INVESTITSIYA RISKLRINI KAMAYTIRISH
MEXANIZMLARI
Jabborov Diyorbek Baxodirovich
Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti tadbirkorlik va boshqaruv fakulteti moliya va moliyaviy
texnologiyalar yo`nalishi 2 kurs talabasi.
tel: +998937942237. E-mail: jabborovdiyorbek07@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.17528672
Annotatsiya:
Ushbu tezisda O‘zbekistonda investitsiya faoliyatida uchraydigan asosiy risk turlari
hamda ularni kamaytirish zarurati tahlil qilingan. Ishda iqtisodiy, moliyaviy va tashkiliy-boshqaruv
risklarining mazmuni, ularning investitsion jarayonlarga ta’siri hamda ularni keltirib chiqaruvchi omillar
batafsil yoritilgan. Shuningdek, risklarni kamaytirish orqali investorlar ishonchini oshirish, uzoq muddatli
sarmoyalarni jalb etish va mahalliy korxonalarning raqobatbardoshligini kuchaytirish muhimligi asoslab
berilgan.
Kalit so`zlar:
Investitsion risklar, iqtisodiy xavflar, moliyaviy barqarorlik, tashkiliy boshqaruv,
risklarni kamaytirish strategiyalari, investor ishonchi, uzoq muddatli sarmoya, raqobatbardoshlik.
Iqtisodiy risklar makroiqtisodiy muhitdagi o‘zgarishlar natijasida investitsiyalar qiymati yoki
loyihaning rentabelligi pasayish xavfi. Bunga birinchi navbatda inflyatsiya, valyuta kursining beqarorligi va
soliq siyosatidagi kutilmagan o‘zgarishlar kiradi. Inflyatsiya darajasining oshishi xarajatlarni (masalan,
xomashyo, ish haqi) orttiradi va loyihaning real daromadliligini kamaytiradi; shuningdek, prognozlarni buzadi.
Valyuta kursi o‘zgarishi chet el sarmoyadorlari uchun valyuta konversiyasidan keladigan yo‘qotishlarga olib
keladi va importga bog‘liq loyihalarda narx barqarorligini yo‘qotadi. Soliq siyosatidagi keskin o‘zgarishlar
(yangi soliq joriy etilishi yoki imtiyozlarning bekor qilinishi) loyiha moliyaviy hisob-kitoblarini buzadi va
investitsion qarorlarni qayta ko‘rib chiqishga sabab bo‘ladi. Ushbu risklar odatda makroiqtisodiy siyosat,
tashqi talab va taklif sharoitlari, shuningdek global bozorlarning o‘zgarishlari bilan chambarchas bog‘liq
bo‘lib, ularning boshqarilishi barqaror makroiqtisodiy siyosat, valyuta siyosatining oldindan aytib
beriladiganligi hamda inflatsiyaga qarshi samarali mexanizmlar orqali amalga oshiriladi.
Risk mohiyati va mazmunini ko‘rib chiqar ekanmiz, tadbirkor, ishbilarmon va menejerning
muvaffaqiyati riskka munosabatni tushunishiga sezilarli darajada bog‘liqligini isbotlashga endilikda hojat
qolmagan. Bu muammo alohida qiziqish uyg‘otadi va har tomonlama o‘rganishga arziydi.[1]
Moliyaviy risklar loyihani moliyalashtirish, kredit olish va pul oqimlarining noaniqligi bilan bog‘liq
xavflar. Bunda asosiy omil — kredit resurslariga kirish imkoniyatining cheklanishi: banklarning sarmoyaviy
kreditlashga bo‘lgan qobiliyati, qatʼiy kredit shartlari yoki kafillik muammolari loyiha boshlanishini
qiyinlashtiradi. Foiz stavkalarining o‘zgarishi esa qarz xarajatlarini oshiradi va loyihaning moliyaviy yukini
orttiradi; foizlarning yuqori yoki o‘zgaruvchan bo‘lishi investitsiya loyihalarining barqarorligini pasaytiradi.
Shuningdek, likvidlik risklari, aktivlarni tez va zarar bilan naqdga aylantira olmaslik, ham muhimdir, chunki
favqulodda xarajatlar yoki daromadlar kechikishi loyihaning ishlashiga jiddiy to‘sqinlik qilishi mumkin.
Tashkiliy va boshqaruv risklari loyiha yoki korxona ichki boshqaruvi, loyihani rejalashtirish va ijro
etishdagi kamchiliklar bilan bog‘liq xavflardir. Bunda loyihaning noto‘g‘ri texnik-iqtisodiy asoslanganligi,
vaqt va byudjetni noto‘g‘ri baholash, yetarlicha malakali boshqaruv kadrlarining yo‘qligi yoki loyiha ijrosidagi
monitoring mexanizmlarining sustligi muhim omillar hisoblanadi. Misol uchun, loyiha boshida yetarli
muhandislik tahlil olib borilmasa yoki risklarni boshqarish rejasi tuzilmasa, texnik muammolar, kechikishlar
va qo‘shimcha xarajatlar paydo bo‘ladi. Shuningdek, korrupsiya, shaffoflikning pastligi va qaror qabul
qilishdagi byurokratik to‘siqlar ham tashkiliy risklarni oshiradi. Bunday risklar loyihaning sifati va
muddatlariga zarar yetkazibgina qolmay, investorning ishonchini pasaytiradi va qo‘shimcha moliyaviy
yo‘qotishlarga olib keladi. Ularni kamaytirish uchun professional boshqaruv tizimlari, layihalarga mos
kadrlarni tayyorlash, aniq monitoring va hisobdorlik mexanizmlarini joriy etish zarur.
Iqtisodiy xavfsizlik iqtisodiyot nazariyasi va siyosatshunoslikning sintetik kategoriyasi bo‘lib, iqtisodiy
tobelik va mustaqillik, barqarorlik va himoyasizlik, iqtisodiy suverenitet hamda iqtisodiy bosim o‘tkazish,
shantaj qilish, majburlash va tajovuzkorlik kategoriyalari bilan chambarchas bog‘liqdir. Iqtisodiyotga oid
adabiyotlarda iqtisodiy xavfsizlik jamiyat, davlat va iqtisodiyotning maqbul nisbatiga bog‘liq bo‘lgan
499
Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS)
ISSN: 2181-2861
xususiyat sifatida ifodalanadi. Iqtisodiy xavfsizlik kategoriyasini ta’riflash uchun, eng avvalo, iqtisodiyotning
normal ishlashini belgilovchi omillarning majmuasini aniqlab olish, shundan keyingina uni umumiy, milliy
xavfsizlik nuqtai nazaridan sistema sifatida hamda milliy xavfsizlikning alohida ajralgan qismi emas, balki
uning uzviy tarkibiy qismi sifatida qarash kerak[2]
Investitsion risklarni kamaytirishning eng muhim sababi investorlar orasida ishonchni
mustahkamlashdir. Agar mamlakatda siyosiy va iqtisodiy barqarorlik ta’minlansa, huquqiy kafolatlar aniq
bo‘lsa va investitsion jarayonlar shaffof tarzda olib borilsa, xorijiy hamda mahalliy investorlar o‘z kapitalini
xavfsiz joylashtirish imkoniga ega bo‘ladi. Ishonchli muhit yaratilishi natijasida sarmoyadorlar uzoq muddatli
loyihalarga qiziqish bildiradi, bu esa iqtisodiy o‘sishni jadallashtiradi. Risklarning yuqori darajada bo‘lishi
investorlarni qisqa muddatli, tez foyda keltiruvchi loyihalarga yo‘naltiradi, bu esa iqtisodiyotning strategik
sohalarida barqarorlikni kamaytiradi. Xavflarni kamaytirish esa, aksincha, uzoq muddatli sarmoya kiritishni
rag‘batlantiradi, chunki investor o‘z mablag‘ining xavfsizligini va daromadning barqarorligini kafolatli deb
biladi. Uzoq muddatli investitsiyalar infratuzilmani rivojlantirish, yangi ish o‘rinlari yaratish va
texnologiyalarni modernizatsiya qilishga xizmat qiladi. Shu bois, risklarni boshqarish tizimi iqtisodiy
o‘sishning barqaror manbai sifatida katta ahamiyatga ega. Risklarni kamaytirish mahalliy ishlab
chiqaruvchilarga ham katta imkoniyatlar yaratadi, chunki ularning faoliyati barqaror muhitda kechadi.
Moliyaviy va tashkiliy xavflar kamayganda, korxonalar o‘z investitsiya rejalari va innovatsion loyihalarini
dadil amalga oshira oladi.
Xulosa:
O‘zbekistonda investitsiya risklarini kamaytirish iqtisodiy barqarorlikni mustahkamlash va
investorlar ishonchini oshirishning muhim omillaridan biridir. Iqtisodiy, moliyaviy hamda tashkiliy risklarning
to‘g‘ri boshqarilishi sarmoya muhitini yanada jozibador qiladi va yangi investitsion loyihalarning
samaradorligini oshiradi. Barqaror makroiqtisodiy siyosat, aniq huquqiy kafolatlar hamda shaffof boshqaruv
tizimlari orqali sarmoyaviy xavflarni kamaytirish mumkin. Shu bilan birga, malakali kadrlar tayyorlash,
innovatsion texnologiyalarni joriy etish va boshqaruv mexanizmlarini takomillashtirish ham muhim ahamiyat
kasb etadi. Natijada, uzoq muddatli sarmoyalar oqimi ortadi, mahalliy korxonalar raqobatbardoshligi
kuchayadi va mamlakat iqtisodiyoti barqaror rivojlanish yo‘liga kiradi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Sh.Q.Fozilchayev, N.G.Xidirov, ‘‘Moliyaviy risklar nazariyasi’’ O‘quv qo‘llanma - Toshkent: “Iqtisod-
Moliya”, 2019. - 240 b
2.
N.L.Xalikova, B.A.Iskandarov. Iqtisodiy xavfsizlik : o‘quv qo‘llanma / Samarqand iqtisodiyot va servis
instituti – Samarqand.: «FAN BULOG’I» nashriyoti, 2023 - 234 bet.
