ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–6_ июня –2025
321
2181-3187
SOTSIOLINGVISTIKANING UMUMIY MASALALARI
Andijon davlat chet tillari institute
Ingliz tili va adabiyoti fakulteti 1-bosqich talabasi
Yusufjonova Xonzodabegim Davlatbek qizi
e-mail:
xonzodabegimyusufjonova8@gmail.com
tel: +998993218011
Annotatsiya
: Ushbu tezisda yurtimizda sotsiolingvistika sohasiga doir olib
borilayotgan turli xil amaliyotlar va ushbu sohaning barcha masalalari tog‘risida so‘z
boradi. Shuningdek , tarmoqning sohalari va kelib chiqishi haqida keng mulohazalar
misollar bilan birga keltiriladi
.
Kalit so‘zlar
: Tilshunoslik, maqola, dissertatsiya , sotsiologiya, dialektologiya,
sotsiolingvistika, til jamoasi.
Аннотация:
В данной диссертации рассказывается о различных практиках,
проводимых в нашей социолингвистики, и обо всех вопросах этой области.
Кроме того, обширный размышления о областях и происхождении сети
сопровождаются примерами.
Ключевые слова:
Лингвистика, диссертатция, Социология, диалектология,
социолингвистика , лингвистическая команда.
Abstract:
This thesis discusses various practices of sociolinguistics in the country
and all problems relate to this field. Extensive reflections
on the network’s industries
and origin are also provided , accompanied by examles.
Keywords: Linguistics , article, dissertation , sociology , dialectology,
sociolinguistics, language team.
Sotsiolingvistika - til ilmining makrolingvistika, sodda qilib aytganda , tashqi
tilshunoslik deb
ataluvchi keng tarmoqli sohalari tarkibiga kiruvchi yo'nalishlardan biri
hisoblanadi. Sotsiolingvistika – tilning ichki qurilishini o‘rganuvchi lingvistika va
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–6_ июня –2025
322
2181-3187
jamiyatshunoslik fanlari orasida paydo bo‘lgan yangi fanlardan biridir. Shuning uchun
ham ushbu fan til qurilishining ijtimoiy tomonini o‘rganadigan fan sifatida qaraladi.
Bugungi kunga qadar , o‘zbek tilshunosligida sotsialogiya sohaga katta e’tibor
qaratilmagan bo‘lsa-da , ushbu sohaga doir maqola , tezis , qo‘llanmalar va broshyura
kabi ishlar yo‘q emas . Masalan, G‘. Abdurahmonov va F. Abdullayev kabi
professorlarning sotsiolingvistika masalalariga oid yozilgan maqolalari mavjud.
Nazarimda, yangi kirib kelagan va hali ko‘p insonlarning e’tiborini jalb qilib olmagan
mavzularni ko‘rib chiqib u haqida yangi ma’lumotlar topish foydadan xoli emas.
Chunki , biz e’tiborga olmagan har bor sohaning zamirida katta bir manfaatli axborot
yotgan bo‘lishi mumkin. Masalan , ushbu soha so‘zlarning tuzilishini o‘rgatsa , aynan
biz bilmagan boshqa soha qandaydir bir yangi metod ya’ni bilim olishni va eslab
qolishni o‘rgatishi mumkin. Shuning uchun har doim yangilik sari harakat qilishimiz
darkor.
Yuqorida ta’kidlaganimdek, sotsiolingvistika – tilshunoslikning kam o'rganilgan
alohida tarmog‘i hisoblanadi. Bu tarmoq fanda hozircha o'z mustaqil o'rniga ega
bo'lmagan boshqa bir qator yo'nalishlar bilan bog’lanadi. Shulardan biri sinergetika va
uning tilshunoslikka aloqador lingvosinergetika
yo'nalishidir.
Sotsiolingvistikaning lingvistik tarmoq sifatida shakllanishiga keladigan bo‘lsak,
ushbu sohaga yondashuv 1970-yillardan boshlandi. Ammo ushbu davrlarda dunyoning
ko‘plab davlatlarida sotsiolingvistika masalalariga doir ilmiy- amaliy anjumanlar
o‘tkazilayotgan edi. Yuqorida ta’kidlanganidek sotsiolingvistika tilshunoslikning eng
yosh tarmog‘i. Ushbu tarmoqni nomlovchi atama o'tgan asrning ikkinchi yarmida
vujudga keldi. Kayfiyotchisi esa amerikalik X.Karri edi.
O.S.Axmanovaning "lingvistik atamalar lug’ati"da ("Slovar lingvisticheskix
terminov". –M., 1969) tilshunoslikdagi bu yosh tarmoq
"Sotsiologik lingvistika
"va
"Sotsiolingvistika"
atamalari bilan nomlanib, ikki xil talqin etilgan, chunonchi:
1) tilshunoslikning til bilan jamiyat va uning hayotida sodir bo'luvchi qonuniy
o'zgarishlar aloqasini o'rganuvchi tarmog’i;
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–6_ июня –2025
323
2181-3187
2) tilshunoslikning tilning hududiy shakllarini, ya'ni tillarning ijtimoiy farqlanishini
o'rganuvchi tarmog’i
Ushbu ma’lumotga nazar tashlaydigan bo‘lsak, uning notog‘riekanligini
anglashimiz qiyin emas . Chunki ,tilning hududiy va shevalardagi shakllari
tilshunoslikning dialektologiyaga bo‘limiga qarashli. To‘g‘ri biz aytishimiz mumkin
har bir tilshunoslik sohasi bir bir-biriga uzviy bog‘liq , ammo to‘la-to‘kis lahja va
shevalarni o‘rganadigan fan sotsiologiya emas balki dialektologiya. Bundan ko‘rinib
turibdi-ki , ushbu sohada o‘rganadigan yangiliklarimiz talaygina. Shu tufayli,
nazdimda, sotsiologiya fanini chaqaloq fan desak ham bo‘laveradi.
Asosiy masala va tushunchalarga keladigan bo‘lsak ,sotsiolingvistika sohasiga
dahldor tushunchalardan biri bu til jamoasi hisoblanadi. Til jamoasi - ma’lum bir tilda
so‘zlashuvchi , unga egalik qiluvchi omma hisoblanadi. Har narsaning ikkiy tarafi bor
bo‘lganidek, ushbu atamaning ham keng va tor doiralari mavjud. Keng doirasi bu turli
xil hududiy guruhlarni , aniqroq qilib aytganda, bir xil sheva va lahjalarlarda
gaplashuvchilar , kasb egalari va ilm sohasi sohiblari tushuniladi. Tor doirada esa
ma’lim bir davlatni qamrab oladi.
Sotsiolingvistikaning asosiy tarmoqlari haqida gap ketganda birinchi bo‘lib
umumiy va xususiy sotsiolingvistika onggimizga keladi .
Umumiy sotsiolingvistika – o‘zining nomidan ham ma’lumki , ushbu fanning
umumiy masalalarini tahlil qiladi va o‘rganadi.
Xususiy sotsiolingvistika esa ko‘p millatli mamlakatlarda amal qilivchi tillarga
aytiladi . Misol uchun, sobiq Sho‘rolar davlati.
Demak, xususiy Sotsiolingvistika ham sertarmoq bo'lib, uning har bir tarmog’i
alohida-alohida o'rganilishi davr talabidir.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
A.Berdaliyev.M.Turdibekov . Sotsiologiya .
“Nodirabegim” nashriyoti 2022.
2.
https://namdu.uz/media/Books/pdf/2024/10/15/NamDU-ARM-13442-
Sotsiolingvistika.pdf
1
A.Berdaliyev.M.Turdibekov . Sotsiologiya .
“Nodirabegim” nashriyoti 2022
. 17-b
