ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–3_ июня–2025
400
2181-
3187
EKOLOGIYALIQ MASHQALALAR
Ajiniyoz nomidagi Nukus davlat pedagogic
instituti Boshlang'ich ta'lim fakulteti
3v-guruh talabasi Usenbaeva Gozzal
Annotatsiya:
Bul maqalada elimizdegi hám dúnya júzindegi ekologiyalıq
mashqalalar hám olardıń aldın alıw jolları haqqında aytılıp ótiledi.
Tayanısh túsinikler:
Ekologiyalıq mashqalalar, Aral teńizi, pataslanıw,
ekologiya, insan, jer júzi.
Házirgi waqıtta insan iskerligi tásirinde biosferanıń ózgeriwi júdá tezlik
penen ósip atır. Insan Jer júziniń túsin ózgertiwde úlken geologik kúsh retinde payda
bolǵanın V. I. Vernadskiy tárepinen aytıp ótilgen edi. Insannıń tábiyiy proceslerden
nadurıs paydalanıwı nátiyjesinde XX ásirdiń ortalarında ekologiyalıq máseleler júdá
háwij alıp ketti. Ekologiyalıq mashqala degende insannıń tábiyatqa kórsetip atırǵan
tásiri menen baylanıslı halda tábiyattıń insanǵa reakciyası, yaǵnıy onıń
ekonomikasında, turmısında xojalıq áhmiyetine iye bolǵan procesler, tábiyiy
hádiyseler menen baylanıslı bolǵan hár qanday hádiyse túsiniledi. Tábiyattaǵı teń
salmaqlılıqtıń aynıwı aqıbetinde túrli kólemdegi ekologiyalıq mashqalalar qáliplesip
atır. Ekologiyalıq mashqalalar tómendegi túrlerge bólinedi:
1 Global (ulıwma dúnyalıq ).
2 Regional (regionlıq ).
3 Lokal (jergilikli).
Global ekologiyalıq mashqalalar dúnya boyınsha gúzetiletuǵın tábiyiy, tábiyiy
antropogen hám sap antropogen tásirler nátiyjesinde júzege kelip ulıwma dúnyaģa
tiyisli bolıp tabıladı.
Atmosfera hawasın qorģawdıń tiykarģı baģdarı qala hám xalıq jasaytuģın
punktlerde atmosfera hawasınıń sapasın jaqsılaw, keyinirek sanitar-gigienik
qaģıydalarģa ámel qılıw onıń ushın Respublikamızdıń barlıq aymaqlarında
shıģındılardı kemeytiw, kem shıģındılı texnologiyalardı jaratıw, shań jıynawshı hám
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–3_ июня–2025
401
2181-
3187
tazalaytuģın jańa qurılmalardı jaratıw hám olardıń islep shıģarıw natiyjeliligin asırıw,
gónergen qurılmalardı jaqsılaw menen almastırıw hám basqalar. Aral teńiziniń qurıwı
ıqlım ózgeriwine de sebepshi boldı. Qurģaqlıq sebepli hawa rayı keskin kontenentligi
artıp ketti. Teńíz hám qurģaqlıq ortasındaģı temperaturanıń ózgeriwi, samal tezliginiń
artıwı, suwdıń tolqınlanıw hádiysesin kúsheyiwine alıp keldi.
Jer júzindegi tirishilikti támiyinlewde ósimlikler dúnyası, ásirese, toģaylardıń
áhmiyeti sheksiz. Házirgi waqitta jer júzi qurģaqlıǵınıń 25% in toģaylar quraydı. Olar
arqa yarım sharda hám tropikalıq polyuslarda tarqalģan. Xalıq sanınıń artıwı xojalıq
iskerliginiń keńeyiwi sebepli tábiyattıń insan qolı tiymegen jeri qalmadı. Ósimlikler
hám haywan túrlerin mámleket qáwipsizligine alıw nızamlar arqalı ańshılıqtı tuwrı
jolǵa qoyıw, sonıń menen birge qorıqxonalar, milliy baǵlar, botanika baǵları hám qızıl
kitaplar ósimlikler hám haywanlar túrlerin saqlawda úlken rol oynaydı.
Jer sharın orap alģan hawa qaplamı-atmosfera delinip, jerdin’ landshaftı
tirishiliginde júdá áhmiyetli wazıypanı atqaradı. Atmosfera jerdiń qorģanıw qatlamı
bolıp, tiri organizmlerdi túrli ultrafiolet nurlardan, aspannan túsetug’ın meteoritlerdıń
molekulalarınan saqlaydı. Eger atmosfera bolmaģanda-jer beti keshte-1000 S suwıp,
kundizi 1000 S ısıp ketken bolar edi. Tek atmosfera sebepli jerde tirishilik bar.
Atmosfera tabiyattıń eń áhmiyetli elementlerinen biri bolıp, tiri organizmlerdiń jasawı
ushın júdá zárúr esaplanadı. Sebebi organizm, ásirese insan suwsız, awqatsız bir neshe
kún jasawı múmkin, biraq ol hawasız tek 5 minut jasaydı. Demek jerde tirishiliktiń,
ásirese insan jasawı taza hawaģa baylanıslı eken. Sebebi bir adam bir sutkada 1 kg
awqat, 2litr suw qabıllasa, dem alıw organları arqalı 35 kg hawanı jutadı. Sonıń ushın
hawa pataslanıp onıń ximiyalıq quramı hám fizikalıq qásiyetleri ózgeriwi menen hár
bir organizmniń fiziologiyalıq jaģdayı da ózgeredi. Taza hawa-ósimlik, haywanlar hám
awıl xojalıq eginleri ushın zárúr. Onnan tısqarı antibiotikler yaģnıy ótkizgishler, anıq
ólshegish ásbapları islep shıģaratuģın sanaat tarmaqları ushın da taza hawa kerek.
Atmosferanıń pataslanıwı tek planetamızdaģı tiri jánliklerdiń, ásirese insannıń
salamatlılıģına keri tásir etip qalmastan, bálkim xalıq xojalıģın da júdá’ úlken zıyan
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–3_ июня–2025
402
2181-
3187
jetkizedi. Sol sebepten búgingi kúndegi eń zázúr máselelerden biri atmosfera hawasın
taza saqlaw esaplanadı.
Regionlıq (regional) ekologiyalıq mashqalalar. Jer maydanınıń ayırım
regionlarına tán tábiyiy-ıqlım, social -ekologiyalıq, tábiyat penen insan ortasındaǵı óz
ara baylanısları nátiyjesinde júzege keletuǵın ekologiyalıq mashqalalar regional
ekologiyalıq mashqalalar dep ataladı. Regionlıq ekologiyalıq máselelerge at beriwdiń
kriteryası hawa hám suwdıń pataslanıwı, topıraq erroziyası, jaylawlardıń isten shıǵıwı,
toģaylarda tereklerdiń kesiliwi belgilengen muǵdardan asıp ketiwi hám basqalar
esaplanadı. Oraylıq Aziyadaǵı regionlıq ekologiyalıq máselelerden eń áhmiyetlisi Aral
hám Aral boyı ekologiyalıq mashqalası bolıp tabıladı. Aral teńizi jaqın waqıtlarǵa
shekem eń iri teńizlerden biri esaplanǵan. Ol zárúrli balıqshılıq, ańshılıq, transport hám
rekreatsion áhmiyetke iye edi. Suwǵarılatuǵın diyqanshılıqtıń rawajlanıwı nátiyjesinde
Ámiwdárya hám Sirdáryanıń suw quymawı 1970 jılǵa kelip 37, 8 km3, 1980 jılda bolsa
11, 1 km3 ģa shekem azayıp ketti. Suwdıń shorlanıw dárejesi litrge 9 -10 gramnan 34-
37 g/litr ge shekem arttı. Házirgi kúnde teńiz betiniń jıllıq ortasha tómenlewi 80-110
sm (aldın 53 sm bolǵan 33 metrge tusse aral 2 ge bólinip qaladı, hesh bolmaǵanda 33,
5 metr biyiklikte saqlap qalıw kerek). Araldıń qurıģan túbi iri shań mákanına aylandı.
Xalıq ishetuģın suw pestitsidler menen pataslanǵan, keyingi 10 jıl ishinde ólim 2 ret
artqan. Balalar ólimi hár tuwılıp atırǵan 1000 bópeden 45-90na tuwrı keledi.
Hayallardıń 80%nde kem qanlılıq qásteligi ushıraydı. Aral mashqalasınıń
sheshiliwiniń túpkilikli mánisi suw resurslarınan aqılǵa say paydalanıwdı ámelge
asırıwǵa baylanıslı.
Jergilikli ekologiyalıq mashqalalar (lokal.) Jergilikli ekologiyalıq máseleler
túrli kárxanalar iskerligi, jerlerdi suwǵarıw, jaylawlardan qáte paydalanıw nátiyjesinde
payda bolsa da málim aymaqlar ushın tiyisli bolıp tabıladı. Búgingi kúnde Ǵárezsiz
Ózbekstan iri sanaat hám agrar region bolıp keleshekte dúnyaǵa júz tutqan
mashinasazlıq,
energetikalıq,
ximiya,
azıq-awqat
sanaatı,
transport
sanaatın jánede rawajlantırıw kózde tutılmaqta. Islep shıģarıwshı kúshlerdiń
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–3_ июня–2025
403
2181-
3187
rawajlanıwı respublikada social ekologiyalıq jaǵdayģa arnawlı bir dárejede unamsız
tásir kórsetedi. Respublikamızda tábiyattı qorǵawǵa tiyisli máseleler tómendegiler:
1. Iri aymaqlıq sanaat kompleksleri jaylasqan rayonlarda tábiyattı qorǵaw
máseleleri. (Angren, Almalıq, Shırshıq, Ferǵana, Marģilan, Nawayı hám taģı basqalar)
2. Aral hám Aral boyı máseleleri, suw resursların qorǵaw hám olardan maqul
túsetuǵın tárizde paydalanıw.
3. Tábiyattaǵı suwdıń sanaat shıǵındıları pestitsidleri hám mineral tóginler
menen pataslanıwı.
4. Ósimlik hám haywanat dúnyasın qorǵaw, qayta tiklew máseleleri, hám
milliy baǵlar tarmaǵın keńeytiw.
Paydalanılģan ádebiyatlar:
1. Alibekov L. A., Nıshanov S. A.- Pán-texnika tarakkiyoti, tábiyaat hám insan.
Tashkent, 1984
2. A’jiniyaz atındagı No’kis Ma’mleketlik Pedagogikalıq Institutı "Ta’biyattanıw
fakulteti " Ximiya h’a’m ekologiya kafedrası «Ekologiya hám tábiyattı qorģaw»
pa’ninen lektsiya teksti. Nókis 2012
3. Ǵulomov.P.N "Ózbekiston Milliy enciklopdiyasi. Davlat ilmiy nashriyoti.2009-
84 b
4.Internet
saytları:https://cyberleninka.ru/article/n/hozirgi-zamon-ekologik-
muammolar-va-ularning-insoniyatga-ta-siri-haqida
5.https://arxiv.uz/uz/documents/slaydlar/ekologiya/ekologik-muammolar-3
