ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–7_ июня–2025
378
2181-
3187
TO‘G‘RI TO‘RTBURCHAK VA KVADRADNING PERIMETRI,
MAYDONGA BOG‘LIQ MASALALAR YECHISHGA O‘RGATISH
Ajiniyoz nomidagi Nukus davlat pedagogik
instituti Boshlang'ich ta'lim fakulteti 3v-guruh talabasi
Usenbaeva Gozzal
Annotatsiya:
Maqolada figuralarning perimetri va maydonini topish, maydonga
bog‘liq masalalar yechishni boshlang‘ich sinf o‘quvchilariga o‘rgatish va darslikda
berilgan maydon, perimetrga oid masalalardan namunalar keltiriladi.
Kalit so‘zlar
: Geometrik figuralar, to‘g‘ri to‘rtburchak, kvadrat, maydon,
perimeter, masalalar, o‘quvchilar, o‘qituvchilar.
Boshlang‘ich sinf o‘quvchilari 1-sinfdan boshlab geometrik figuralar bilan
tanishadi. Hayotta ko‘rgan narsalar bilan geometrik figuralarni o‘rganadi. O‘qituvchi
boshlang‘ich sinf o‘quvchilarga tegislikdagi va fazodagi geometrik figuralarni hayotta
ular ko‘radigan narsalarni misol sifatida ko‘rsatib tushuntirib beradi. O‘quvchilar
o‘zlari ko‘rgan narsalarni tez eslab qoladi va figuralarni bir-biridan farqlashni
o‘rganadi. Boshlang‘ich sinf o‘quvchilari eng dastlab o‘rganadigan figura bu to‘g‘ri
to‘rtburchak va kvadrat hisoblanadi. Dastlabki vaqtlari o‘quvchilar to‘g‘ri
to‘rtburchak va kvadratni bir xil figura deb tushunib qoladi. Bu ikki figuraning farqini
o‘qituvchi o‘quvchilarga tushuntirib berishi kerak. Kvadratning to‘rt tarafi bo‘lishi va
hamma tarafi teng ekanligini tushuntirib beradi. To‘rtburchakning to‘rt tarafi va uning
qarama-qarshi taraflari teng bo’lishini o‘quvchilarga tushuntirib beradi. Boshlang’ich
sinf o‘quvchilari to‘g‘ri to‘rtburchak va kvadrat haqida ma’lumot olib, ularning farqini
topishni o‘rganganida keyin figuralarga oid masalalar yechishni o‘rgana boshlaydi. 1-
sinfda faqat geometrik figuralarni o‘rganib olsa, 2-sinfdan boshlab figuralarga oid
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–7_ июня–2025
379
2181-
3187
masalalar yechishni,ularning maydonini hisoblashni o‘rgana boshlaydi. 2-sinfda
berilgan to‘g‘ri to‘rtburchak va kvadratga oid masalalar quyidagicha berilgan.
1-masala.
To‘g‘ri to‘rtburchakning taraflari 5 cm, 4 cm bo‘lsa uning taraflari uzunligini
toping. Bunda o‘quvchilar to‘rtburchakning 4ta tarafi borligini biladi va ikki tarafi 5ga,
ikki tarafi 4ga teng ekanligini tushunib etadi. Demak uning taraflari uzunligi 5+5+4+4=
18 ko‘rinishda hisoblanishini o‘qituvchi tushuntirib berishi kerak.
Demak, endi kvadratga oid misolni ko‘rib chiqamiz. Kvadratning tarafi 4ga teng.
Uning taraflari uzunligini toping. Bu misolda o‘quvchilarga kvadratning 4 tarafi
borligini, uning hamma tarafi teng bo‘lishini aytib o‘tamiz. 4+4+4+4= 16 kvadratning
tarafi shu ko‘rinishda hisoblanishi tushuntiramiz. O‘quvchilarga perimeter degan
mavzuni tushuntirganimda hamma taraflar yig‘indisi perimeter ekanligini aytamiz. 2-
sinfda perimetr mavzusini o‘tadi va o‘quvchilar perimeter haqida ma’lumotga ega
bo‘ladi.
2-masala
To‘g‘ri to‘rtburchakning taraflari 6,6,2,2 bo‘lsa uning perimetrini toping.
P= 6+6+2+2= 16cm Javobi: 16cm
Kvadrat taraflari 3cm,3cm, 3cm, 3cm bo‘lsa uning perimetrini toping.
P= 3+3+3+3= 12 Javobi: 12cm
3-masala
Kvadrat bir tarafi 1 qalamga teng bo‘lsa uning perimetrini toping.
P=1+1+1+1=4 Javobi:4 qalam
To‘g‘ri to‘rtburchakning bir tarafi 2 qalam bo‘lsa uning perimetrini toping.
P=2+2+2+2= 8 Javobi: 8 qalam
4-masala
To‘g‘ri to‘rtburchakning taraflari 9,9,3,3 bo‘lsa uning perimetrini toping.
P=9+9+9+9= 36 cm Javobi: 36cm
Kvadrat taraflari 10cm,10cm, 10cm, 10cm bo‘lsa uning perimetrini toping.
P= 10+10+10+10= 40 Javobi: 40cm
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–7_ июня–2025
380
2181-
3187
toʻgʻri toʻrtburchak
hamma burchaklari toʻgʻri (yaʼni
360°/4 = 90°ga teng) boʻlgan yassi
sanaladi. Toʻgʻri toʻrtburchakning
xossalari: birinchisi, qarama-qarshi tomonlari teng va parallel; ikkinchisi, diagonallari
teng va kesishish nuqtasi teng ikkiga boʻlinadi; uchinchisi, ikkita
oʻqiga
ega; toʻrtinchisi, tashqi aylana chizish mumkin; beshinchisi, yuzi eni bilan boʻyining
koʻpaytmasiga teng:
S=ab
. Toʻgʻri toʻrtburchakning eni va boʻyi teng
hosil boʻladi.
Boshlang‘ich sinf o‘quvchilariga to‘g‘ri to‘rtburchak va kvadratning yuzini
topishni o‘rgatish uchun quyidagi metodik yondashuvlar bor:
1. Geometrik tushunchalarni mustahkamlash
O‘quvchilarga to‘g‘ri to‘rtburchak va kvadratning asosiy xususiyatlarini
tushuntiring. Masalan, to‘g‘ri to‘rtburchakning qarama-qarshi tomonlari teng va
parallel ekanligini, kvadratning esa barcha tomonlari teng va barcha burchaklari to‘g‘ri
ekanligini ta'kidlang.
2. Yuza o‘lchov birligi bilan tanishtirish
O‘quvchilarga yuz o‘lchov birligi sifatida kvadratni tanishtiring. Misol uchun,
tomoni 1 sm bo‘lgan kvadrat 1 sm² yuzaga ega ekanligini tushuntiring. Bu tushuncha
o‘quvchilarga yuzni hisoblashda yordam beradi.
3. Yuza hisoblash formulalarini o‘rgatish
To‘g‘ri to‘rtburchakning yuzi S = a × b formulasi bilan hisoblanishini, bu yerda a
va b — tomonlar uzunligini tushuntiring. Kvadratning yuzi esa S = a² formulasi bilan
hisoblanishini, bu yerda a — tomon uzunligini tushuntiring.
4. Ko‘rgazmali materiallardan foydalanish
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–7_ июня–2025
381
2181-
3187
Darslarda ko‘rgazmali materiallardan, masalan, to‘g‘ri to‘rtburchak va kvadrat
shakllaridan foydalaning. O‘quvchilarga bu shakllarni o‘lchash va ularning yuzini
hisoblashni amaliyot orqali ko‘rsatish samarali bo‘ladi.
5. Interfaol dars usullarini qo‘llash
O‘quvchilarga kichik guruhlarda ishlash imkoniyatini berib, ular orasida
musobaqalar tashkil eting. Masalan, har bir guruhga turli shakllar berib, ularning yuzini
hisoblashni topshiring. Bu usul o‘quvchilarning qiziqishini oshiradi va bilimlarini
mustahkamlaydi.
6. Uyga vazifa va mustahkamlash
Dars oxirida o‘quvchilarga uyga topshiriq berib, ularning o‘rganilgan mavzuni
mustahkamlashlariga yordam bering. Masalan, turli geometrik shakllarning yuzini
hisoblash bo‘yicha masalalar berish mumkin.
Bu metodik yondashuvlar yordamida o‘quvchilarga to‘g‘ri to‘rtburchak va
kvadratning yuzini topishni samarali o‘rgatish mumkin.
Boshlang‘ich sinf o‘quvchilariga to‘g‘ri to‘rtburchak va kvadratning perimetrini
topishni o‘rgatish uchun quyidagi metodik yondashuvlar foydali bo‘ladi:
1.
Perimetr nima?
Perimetr — bu geometrik shaklning barcha tomonlarining uzunliklarining
yig‘indisi. Boshqacha aytganda, bu shaklning atrofini o‘lchashdir.
2.
Formulalarni o‘rgatish
O‘quvchilarga perimetrni qanday hisoblashni o‘rgatish uchun quyidagi
formulalarni tushuntiring:
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–7_ июня–2025
382
2181-
3187
1)
To‘g‘ri to‘rtburchakning perimetri
:
P = 2 × (a + b)
Bu yerda a va b — to‘g‘ri to‘rtburchakning tomon uzunliklari.
2)
Kvadratning perimetri
:
P = 4 × a
Bu yerda a — kvadratning bir tomoni.
3.
Ko‘rgazmali materiallar va amaliy mashqlar
O‘quvchilarga ko‘rgazmali materiallar (quyidagi shakllar) yordamida perimetrni
hisoblashni o‘rgating.
1.
To‘g‘ri to‘rtburchak
: O‘quvchilarga to‘g‘ri to‘rtburchak shakli
beriladi, ularning uzunlik va kengligini o‘lchash so‘raladi, keyin perimetrni
hisoblash.
2.
Kvadrat
: Tomon uzunligini bilgan holda, kvadratning perimetrini
topish.
4.
Praktik misollar va mashqlar
O‘quvchilarga turli misollarni yechish orqali perimetrni hisoblashni o‘rgating:
1.
Masalan, agar to‘g‘ri to‘rtburchakning uzunligi 6 sm va kengligi 4
sm bo‘lsa, uning perimetri qanday bo‘ladi?
2.
Agar kvadratning tomoni 5 sm bo‘lsa, uning perimetri qanday
bo‘ladi?
Bunday mashqlarni o‘quvchilarga ishlash orqali ular perimetrni qanday
hisoblashni o‘rganadilar.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–7_ июня–2025
383
2181-
3187
5.
Interfaol dars va o‘yinlar
O‘quvchilarga sinfda yoki guruhlarda o‘yinlar o‘tkazish orqali perimetrni
hisoblashni o‘rgating. Misol uchun, o‘quvchilarga to‘g‘ri to‘rtburchak va kvadrat
shakllari berilib, ular ularning perimetrlarini hisoblashga harakat qilishadi. Bu
o‘quvchilarni faol qatnashishga undaydi va o‘rganish jarayonini qiziqarli qiladi.
Tavsiyalar:
1.
Oddiy va aniq tushuntirish
: O‘quvchilarga uzunliklarni o‘lchash
va perimetrni hisoblashda oddiy til bilan tushuntirish.
2.
Praktika va ko‘rgazma
: Ko‘plab amaliy mashqlar va
ko‘rgazmalar bilan mashq qildirish.
3.
Interfaol usullar
: O‘quvchilarga perimetrni topish uchun interfaol
mashqlarni taqdim etish.
Bu metodlar yordamida boshlang‘ich sinf o‘quvchilari to‘g‘ri to‘rtburchak va
kvadratning perimetrini o‘rganishlari va mustahkamlashlari mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Jumayev M.E. Matematika oʻqitish metodikasi (OOʻY uchun darslik)Toshkent. .
“Turon-Iqbol” 2016 yil.
2. Jumayеv M.E., Tadjiyeva Z.Gʻ. Boshlangʻich sinflarda matеmatika oʻqitish
mеtodikasi. (OOʻY uchun darslik.) Toshkеnt. “Fan va texnologiyai” 2005 yil.
3. Oʻrinbaeva L. 2-klass ushın matematika sabaqlıǵı Tashkent Respublikalıq
bilimlendiriw orayı 2021- 192-bet
