ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–3_ июня–2025
404
2181-
3187
BASHLAWISH KLASS OQIWSHÍLARÍNA ATLÍQ SÓZ SHAQABÍN
ÙYRETIW METODIKASÍ
Ajiniyoz nomidagi Nukus davlat pedagogic
instituti Boshlang'ich ta'lim fakulteti
3v-guruh talabasi Usenbaeva Gozzal
Annotatsiya:
Bul maqalada baslawısh klass oqıwshılarına atlıq sóz shaqabın
ùyretiw jolları hám atlıq sóz shaqabı haqqında túsinik beriledi.
Gilt sózler:
atlıq sóz shaqabı, baslawısh klass, atlıq sózler, grammatika,
oqıtıwshı.
Baslawısh klaslarda atlıqtı oqıtıwǵa jeterli dárejede saat ajıratılǵan. Sebebi,
atlıq basqa sóz shaqaplarına qaraǵanda leksikalıq mánisi jaǵınan da, hár qıylı
grammatikalıq belgisi jaǵınan da keń, qospalı kategoriyalarģa iye.
Baslawısh klaslarda atlıq basqa sóz shaqapları menen baylanıslı hám izbe-izli
túrde, jeńilden awırǵa qaray degen tiykarǵı principte oqıtıladı.
I-IV klaslarda atlıqtı oqıtıwdıń tiykarǵı wazıypası:
1) Atlıq boyinsha oqıwshılardıń leksika-grammatikalıq túsinigin qáliplestiriw;
2) Menshikli hám galabalıq atlıqlardı mánisine qaray bir-birinen ayıra biliw;
3) Menshikli atlıqlardı qollanganda bas háripti paydalana biliw;
4) Atlıqlardı birlik, kóplik sanda qollana biliw;
5) Atlıqlardıń keynine tartım, seplik, betlik jalgawlarınıń qosılıp jazılıwı boyınsha
kónlikpe qáliplestiriw, olardı bir-birinen ayıra biliwge úyretiw;
6) Atlıqlar menen oqiwshılardıń söz baylığın rawajlandırıp otiriw;
7) Analiz, salıstırıw, toparlastırıw hám juwmaqqa kele alıw jumısların isley biliw
kónlikpelerin qáliplestiriw dep belgilengen.
Bul ulıwma wazıypalar bolıp, oqiw barısında ayqınlasa túsedi. Sebebi, bul
wazıypalar hár qaysısı bólek halında sheshilmey al bir-birine baylanıslı is júzine asıp
otıradı. Máselen, II klasta sózlerdiń mánisine túsiniw, olardı toparlastırıw, sorawlar
qoyıw, sorawlar boyinsha sózlerdi bir-birinen ayıra biliw, gáp ishinen. sóz
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–3_ июня–2025
405
2181-
3187
dizbegindegi sózlerdi mánisine, sorawına qaray taba biliw sóz shaqabın úyreniwdiń
dáslepki basqıshi dep qaralatuǵın bolsa. III klasta atlıqtıń tiykarǵı leksikalıq
grammatikalıq belgisine qaray turıp taba biliw, ayırım grammatikalıq kategoriyaların
úyreniw, al IV klasta atlıq boyınsha tiykarǵı ilimiy kónlikpelerdiń ameliy jaqtan
qáliplesiw basqıshi dep qaraladı.
Atlıq sóz shaqaplar ishinde leksikalıq mánisi jaǵınan hár qıylı grammatikalıq
belgisi jaǵınan qospalı kategoriya. Leksikalıq mánisi tiykarınan zatlıq mánige
baylanıslı bolıp, júdá hár qıylı. Máselen, kitap, dápter, parta usagan anıq zatlar, iynelik,
qurt-qumırsqaday janlı jánlikler, samal, boran, úrgindey tábiyat qubılısları, urıs sıyaqlı
waqıyalar, júris, keris, kóterilistey háreketler hám t.b. mákeme, awıl-xojalıq, miynet
quralları, adamda hár qıylı jagdaylar, adam, haywan, qus músheleri. ósimlikler hám
t.b. kózge kórinetuǵın, kórinbey sezim arqalı túsiniletuǵın túsiniklerdiń bárin zat dep
túsinemiz. Bulardıń hár qaysısına tiyisli atama bar.
Atlıqtıń grammatikalıq belgisi: birlik, kõplik sanda, tartım, betlik, seplik
jalgawları menen túrlenedi. Ozine tán bolgan qosımtalarına iye, gáp ishinde baslawısh,
qollanıwına qaray anıqlawish, tolıqlawısh, pısıqlawısh, geyde bayanlawish bolıp
keledi. Sonlıqtan da atlıqtıń leksikalıq, grammatikalıq belgileri qospalı, qıyın dep
qaralıp baslawısh klaslarda tiykarǵı belgiler ápiwayılastırıp ámeliy jumıslardıń
barısında úyretilip barıladı.
Birinshi klasta oqıtıwshının aldındaǵı tiykarǵı wazıypa oqiwshılarģa sózlerge
kim? ne? degen sorawdı durıs qoya biliwge úyretiw. Súwretlerge qarap olardıń atların
Bul kim? Bul ne? degen sorawlarga juwap bere biliwge (bul kitap, bul parta, bul bala)
úyretiw; Tómendegi wazıypalardı oqiwshılar orınlay alıwġa úyretiw:
1.Kóp noqattiń ornına tiyisli sózlerdi qoyıp onın sorawın tabıw; 2. Oqıwshılarģa
kerekli zatlardıń atların ayttırıw; 3. Úy múlikleriniń atın aytıw; 4. Úy haywanları,
jabayı haywanlardın atın ataw; 5. Sózler berip onı toparlarga ayırıw, (baqsha eginleri.
miywe,
kiyim hám t.b.). 6. Kim? Ne? sorawına juwap beretuǵın sózlerdi bólíp jazıw.
7. Adam, qala atların durıs jazıp úyreniw.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–3_ июня–2025
406
2181-
3187
Bul dáwirde tiykarǵı jumıstıń barlıǵı - sózlerdi toparģa bóliw, sorawların qoyıw,
mánilerin anıqlaw, sózlerdi durıs oqiw, oqıǵanın durıs jaza biliw, bas háripti qollanıw,
sorawlarǵa juwap izlew boyınsha hár qıylı shınıǵıwlar islew, sol arqalı analiz, salıstırıw
jumısı menen belgili juwmaqqa keliw usagan jumıslar islenedi.
III klasta zattıń atın bildirip Kim? Ne? degen sorawlarga juwap beretuğın sózlerdi
atlıq deymiz degen túsinikti úyrenedi, bul hár qıylı shınıǵıwlar menen bekkemlenedi.
Soniń menen birge atlıqtıń leksika-grammatikalıq belgileri kóplik, menshikli, ǵalabalıq
atlıqlar ústinde jumis islenip, dáslepki túsinikleri tereńlestirilip barıladı. Bul dáwirde
mınaday ámeliy jumıslar islense boladı:
1. Tómende berilgen sózlerden atlıq sózlerdi terip jazıń hám sorawların qoyıp
shıǵıń.
Oqıwshı, oqıtıwshı, júriw, kók, men, dápter, ayt, bala, qızıl, uzın, stol, sawınshi,
aq, sen, ol, kepter, qozı, aģadı, suw, terek, kelte, on, jigirma, tez, kiyik, ana, aģa, siz,
júr, Azat, Gúlzar hám t.b.
Ózleriń baqshada ósetuǵın, baǵda ósetuǵın, palız, miywelerdi, kiyimler,
shóplerdi, úy hám jabayı haywanlardı, úy qusların, dúz qusların bólip dizip jazıń.
Mısalı:
3. Berilgen gáp ishindegi kóp noqat qoyilatuǵın orınlarġa tiyisli atlıqlardı qoyıp
kóshirip, sorawların qoyıń. Mısalı, ...... sabaqtı túsindirip atır. tinlap otır. Úyge.....
berildi. hám t.b.
4. Berilgen menshikli atlıqlardı adam, qala, awıl, taw, kól, dárya, kóshe hám t.b.
bólip jazıń. Mısalı: Adam atları, Qala atları
Oqıtıwshı mısallardan, bunnan basqa da mısallar berip atlıq, atlıqtıń seplik
jalgawları menen tanıstırıwda hám ol boyinsha algan bilimlerin ámeliy jumis islew
dawirinde, izbe-izlikke salıw barısında qollanılatuǵın kesteden paydalanıp otırıwına
boladı. III, IV klasta atlıq boyınsha algan bilimlerin, ámeliy kónlikpelerine súyene
otırıp, dáslep bir neshe sabaq sol tema boyınsha ámeliy jumis islenedi hám atlıq
boyınsha bilimi tereńlestiriledi. Onıń ushin dáslepki sabaqlarda zattıń atın bildiretuğın
sózlerdi izbe-izlikke salıw, adamlarga, ósimliklerge. haywanlarga, quslarga, tábiyat
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–3_ июня–2025
407
2181-
3187
qubılıslarına, waqiyalarga hám t.b. tiyisli sózlerdi toparlarga bólip, olarga tiyisli
sorawlardı durıs qoya biliw, atlıqlardı durıs qollana biliw boyınsha islew talap etiledi.
Bul dáwirde de oqiwshılar ushın en qıyını háreket atlıqları menen dórendi atlıqlar.
Sonlıqtan bular basqa sózler menen salıstırılıp, olardıń zatlıq belgisin ayıra biliwge
basshılıq etiledi. Mısalı, júr-júris; Oqi - oqiw hám t.b. Soniń menen birge bul jerde
túbirles sózlerden algan tájiriybelerinen de paydalanıwğa boladı. Oqıwshılar buni
qiynalmay isley aladı. Mısalı:
Oqıtıwshi bul sózlerdiń hár qaysısına tiyisli sorawların qoydırıp, sol arqalı qalay
zatlıq mánige ótkenin oqiwshilarga ańsat túsindiriwine boladı.
Bir neshe shınığıw jumısları arqalı atlıq tuwralı bilgenlerin izbe-izlikke salıp hám
burıngı bilimlerin bekkemlep, keyin atlıqtın betleniwi, atlıqtın tartımlanıwı, atlıqtıń
sepliki kategoriyaları boyınsha jumis islenedi. Atıq boyınsha algan bilimleri
tákirarlanadı. Hár bir tema ámeliy jumıslar menen bekkemlenip barıladı.
Atlıqtıń kóplik kategoriyası menen tanıstırıw. Oqıwshılarǵa kóplik kategoriyasın
tanıstırıw ameliy jaqtan sawat ashiw dáwirinen baslanadı da, keyin ala dawam etedi.
Koplik kategoriyası menen birinshi ret óz aldına III klasta tanısadı. Buni dáslep hár
qıylı zatlardıń ózi yamasa súwretlerin kórsetiw arqalı qálem-qálemler, ruchka-
ruchkalar, qawın-qawınlar, alma-almalar hám t.b. tanıstıradı. Bul boyınsha hár waqıt
salıstırıw arqal shınığıwlar jaqsı nátiyje beredi. Máselen, oqıtıwshı kitap-kitaplar degen
sózlerdi jazıp yamasa özlerin kórsetip, qaysısınan azdı, qaysısınan kópti túsinemiz dep
soraganda, oqiwshılar bui sorawģa ańsat juwap bere aladı ham olardın ne ushin solay
ekenligin qıylanbay dálillep beredi. Basqa da mısallar arqalı oqıwshılarǵa bir, kóp
degen mánini úyretiwge boladı. Bir qansha ámeliy jumıstan keyin, zattıń birewin
kórsetse birlik, kópti kórsetiwshi sózlerdi kóplik dep juwmaq beriwge boladı.
Zatlardıń kóp ekenligin kórsetiw ushın sóz keynine -lar, -ler qosimtasın qosıw
kerek ekenligi eskertiledi hám ózlerinshe kitaptan oqıp kóriw ushın usınıladı. Keyin
ala hár qıylı ámeliy jumıslar islenip, birlik, kóplik terminleri menen de tanıstırıladı. IV
klasta oqiwshılardıń bul boyınsha jumis islewi dawam etedi. Solay etip, kóplik
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–3_ июня–2025
408
2181-
3187
kategoriyası boyınsha jumıs islew arqalı atlıqlardıń birlik hám kóplik sanda
qolanılatuğını, oni mánisi hám túrlerinen ayıra alatuǵınlıǵı tuwralı kónlikpe
qáliplesedi. Bul kónlikpe nátiyjesinde oqiwshılar kóplik kategoriyasının qosımtaların
óziniń ámeliy (sóylew, jazıw) islerinde qollanıwdı úyrenedi. Ana tilinde kóplik
jalģawın qabıl etpeytuğın atlıqlar ushırasadı. Biraq baslawish klass balalarına mánisi
boyınsha kóplik kategoriyalarga kiretuğın sözler menen tanıstırılmaydı. Biraq sanlıqlar
menen qatar kelgen atlıqlar kóplik kategoriyaǵa tiyisli ekenligi misallar menen
dálillenedi.
Atlıqtıń betleniwi menen tanıstırıw. Atlıqtıń betleniwi oqiwshılardıń sóylew
tilinde kóp qollanılatuǵın kategoriya. Mánilik jaqtan da, forması boyınsha da
oqrwshılar ushın qıyımshılıq tuwdırmaydı. Sonlıqtan, ámeliy jaqtan qollandırıp
úyretiw kerek. Oqıwshılar termindi (tartım, bet) bilmeydi. Sonlıqtan, bir qansha ámeliy
jumis islewdiń barısında tartım zattıń kimge tiyisli ekenligin korsetetuǵın formanıń
ataması ekenligin, al birinshi bet birinshi táreptegi adam, ekinshi bet -ekinshi táreptegi
adam, úshinshi bet úshinshi táreptegi adam ekenligin oqiwshılardı qatnastırıw arqalı
kórgizbeli túrde misallar boyınsha túsindiriw menen birge tirek kesteni iske qosıp,
tartımnın qosımtaları menen tanıstırıwģa boladı.
Tartım kategoriyası menen oqiwshılardıń birinshi ret ushırasıwı bir qansha qıyın
bolǵanı menen, mánisi hám forması arqalı tez úyrenip alıwına múmkinshilik bar.
Atlıqtıń kategoriyaları oqiwshılarǵa biri-biri menen baylarıslı túrde alıp barılǵan
jaǵdayda ǵana tez ózlestiriwine jaǵday tuwıladı. Bunnan keyin: 1) atlıqlarǵa tartım
jalǵawların qosıw; 2) gáp ishinde atlıqlardı tawıp, ondaǵı tartım qosımtaların ayırıp.
qosıp, úyreniw; 3). Tartımnıń birlik, kóplik, sheriklik túrlerin bir-birinen ayıra biliw;
4) gáp ishinde tartımlı atlıqlardıń mánilik ózgesheligin túsiniw; 5) atlıq sózlerdi berip,
oǵan tiyisli tartım qosımtasın qosıp qollana biliw; 6) ayırım atlıq sózlerge tartım
qosımtasının qosılıwı arqalı «q» sesiniń «ģ» sesine, «p» sesiniń «b» sesine
ózgeriwindegi zańlılıqlardı mısallar arqalı qollanıp, onin ne ushin solay ekenligin
dálilley biliwge kónliktiriw; 7) tartım kategoriyasın sóylew barısında qollana biliw
usaǵan shınıǵıw jumısların islese oqiwshılarda kónlikpe tez qáliplesedi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–3_ июня–2025
409
2181-
3187
Atlıqtıń seplik kategoriyasın oqıtıw. Atlıqtıń seplik kategoriyası IV klasta
oqıtıladı. Bıraq bunnan baslawısh klaslardıń tómengi klaslarında oqıtılmaydı degen
pikir kelip shiqpawı tiyis. Bul boyınsha 1 klastan baslap-aq oqiwshılar menen ámeliy
jaqtan jumis alıp barıladı. Oqıwshılar sorawlar qoyadı. Sózlerdiń keynindegi
qosımtaları menen tanısadı. Gáp dúzip úyrenedi. Onda seplik jalģawların qollanıp
kóredi. Sóylewde de bárha qollanadı. Soniń nátiyjesinde sepliktiń sorawları hám
qosımtaları menen ámeliy jaqtan tanıs. Endi IV klasqa keliw menen turaqlı túrde barlıq
túrleri boyınsha jumıs isleydi.
Dáslep oqıwshılar menen bir neshe shınıǵıw jumısları islenip (bunda bir sózdiń
seplik jalģawları menen túrlenip keliwin alsa boladı) seplik jalģawları menen
túrleniwdegi ózgerislerdi baqlawdan baslaw kerek. Oqıwshılar menen bul názerge
alǵan sózdiń ne ushın hár qıylı ózgeriwinin sırı haqqındaǵı maǵlıwmat analizlenedi,
olarģa soraw qoyıladı. Solay etip, sózdiń ózgeriw xizmeti menen tanıstırıladı. Bulardıń
barlıǵı oqıwshılardıń qatnas menen islenedi.
Oqıwshılar atlıqtıń sorawınıń ózgerip barıwı qasındaǵı baylanısqan sózlerine
baylanıslı ekenligin ańģaradı. Biraq ele sózlerdiń seplik kategoriyasında túrleniwi
(ózgeriwi) atlıqtıń sintaksislik xizmeti ekenligin bilmeydi. Bul túsinik penen
oqiwshılar uliwma bilim beretuǵın mekteptiń baǵdarlaması arqalı tanısadı. Baslawısh
klastaǵı tiykarǵı wazıypa sózlerdiń ózgeriwine baylanıslı olardıń mánisiniń (sózdiń
tiykarǵı mánisi emes) ózgeriwi hám sorawının ózgeriwi, túbirge qosımtanıń qosılıw
normaların durıs ózlestiriw, sol arqalı tiliniń rawajlanıwı, oy-órisiniń ósíwine erisiw
bolıp esaplanadı.
Atlıqtı úyreniwde oqıwshılar ushın eń qıyın, bilimin izbe-izlikke salıwģa járdem
beretuǵın maǵlıwmat atlıqtı morfologiyalıq jaqtan analiz etiw bolıp tabıladı. Atlıqtı
morfologiyalıq jaqtan analiz etiwde eki túrli formanı qollanıw kerek. Bunıń birinshisi,
hár bir tema boyınsha júrgiziletuǵın tolıq emes analiz, ekinshisi, atlıqtı ótip bolǵannan
keyin júrgiziletuǵın tolıq analiz.
Paydalanılǵan ádebiyatlar:
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–3_ июня–2025
410
2181-
3187
1. Ǵulomova X. Joldaseva Sh.. Ana tili oqıtıw metodikası. Lekciya T., Q.
Abdullaeva hám basqalar Sawat úyretiw metodikası.-T. “Oqıtıwshı”. 1996.
2. Q.Pirniyazov Baslawısh klasslarda qaraqalpaq tilin oqıtıw metodikası, Nokis,
1993 j
3. K.Qosimova va boshqalar «Ona tili oqitish metodikasi»Toshkent, 2009y
