ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–3_ июня–2025
411
2181-
3187
IFODALI O’QISHGA O’RGATISH
Ajiniyoz nomidagi Nukus davlat pedagogic
instituti Boshlang'ich ta'lim fakulteti
3v-guruh talabasi Usenbaeva Gozzal
Annotatsiya:
Ushbu maqolada maktab o’quvchilarini ifodali o’qishga o’rgatish
va ifodali o’qish haqida ma’lumot berilib boriladi.
Kalit so’zlar
: Ifodali o’qish,
nutq,maktab o’quvchilari, o’rgatish, o’qituvchi
Boshlang'ich ta'lim uzluksiz ta'lim tizimining eng muhim va murakkab bo'g'ini
hisoblanadi. Boshlang'ich sinflarda ifodali o'qishga o'rgatish sinflar bo'yicha o'qish
mazmunini og'zaki va yozma nutqini rivojlantirish va mashg'ulotlarni olib borish
kerak. Bola maktabga kelganida avval o'qish, yozishni o'rganadi. Asta-sekin unga
mustaqil kitob tanlay boshlaydi, o'qigan kitobini to'g'ri baholay olish ko'nikmalari
shakllantiriladi. Boshlang'ich sinflarda o'quvchilar so'zlarni to'g'ri bo'g'inlarga ajrata
olishi kerak, buning uchun o'qituvchi har bir o'quvchi bilan ishlash o'quvchilar bilan
to'g'ri muomalada bo'lishi zarur. Ifodali o'qish turli badiiy va amaliy matnlarni puxta
o'zlashtirishning ma'lum metodlaridan biri sifatida o'qituvchi uchun kalit rolini
bajaradi. Ifodali o'qish darslarida o'quvchilarning zerikishiga yo'l qo'ymaydi,aksincha
faollashtiradi,badiiy asarlarga qiziqishini kuchaytiradi, adabiyotga havas uyg'otadi.
Ifodali o'qish va o'zaro nutqiy faoliyat jarayonida bolalarning adabiy talaffuz me'yorlari
shakllanadi. O'quvchilar nutqining grammatik shakllarini to'g'ri qo'llash va to'g'ri
talaffuz etish bolalar nutqining ravon,ifodali bo'lishiga yordam beradi. Ifodali o'qishda:
a) nafasdan to'g'ri foydalana olish; b)adabiy til talaffuz normalarini yaxshi bilish;
c)so'z,bo'g'in va tovushni to'g'ri,aniq talaffuz etish; Boshlang'ich o'quvchilarini ifodali
o'qitishda asosan shu 3 qoidaga amal qilishi kerak.
Ifodali o'qish — bu nafaqat matnni o'qish, balki uni tushunish va ma'lum bir
his-tuyg'u yoki ma'no bilan o'qishdir. Bu jarayon, o'quvchilarni matnni yuksak darajada
tushunishga, nutqni va fikrni aniq ifodalashga o'rgatishga qaratilgan. Ifodali o'qish
nafaqat o'quvchilarning o'qish ko'nikmalarini rivojlantirishga yordam beradi, balki
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–3_ июня–2025
412
2181-
3187
ularning umumiy nutq madaniyatini, kommunikativ qobiliyatlarini oshirishga ham
yordam beradi.
Ifodali o'qishning ma'nosi va ahamiyati.
Ifodali o'qish o'quvchining matnni
to'g'ri, ma'no va tuzilishga mos ravishda o'qishiga yordam beradi. Bu esa nafaqat
matnni tushunishni, balki o'qigan materialni samarali tarzda eslab qolishni ham
ta'minlaydi. Ifodali o'qish, asosan, yuqori darajadagi ijtimoiy va psixologik
ko'nikmalarni rivojlantirishga xizmat qiladi. O'quvchilar ifodali o'qish orqali, o'qigan
ma'lumotlarni o'zlarining hayotiy tajribalariga moslashtirib, turli vaziyatlarda to'g'ri
qo'llashni o'rganadilar.
Ifodali o'qishga o'rgatish metodlari
Ifodali o'qishni o'rgatish uchun bir nechta
samarali metodlar mavjud:
Matnni to'liq tushunish:
O'quvchi o'qishdan oldin matnning umumiy mazmuni
va asosiy g'oyalarini tushunishi kerak. Bu matnni o'qishdan oldin uning strukturasini
tahlil qilishni o'z ichiga oladi.
Qiziqarli intonatsiyalarni qo'llash:
O'quvchi o'qish jarayonida so'zlarning
ma'no va tuzilishini aks ettirish uchun turli intonatsiyalarni qo'llashi kerak. Bu matnni
ifodalashda muhit yaratadi va o'quvchining e'tiborini matnga jalb qiladi.
Jismoniy harakatlar va mimikalar:
Ifodali o'qish jarayonida, jismoniy
harakatlar, yuz ifodalari va mimikalar matnni yanada jonlantiradi. O'quvchilarni shu
tarzda ifodalashga o'rgatish, ularning matnni to'liq anglashiga yordam beradi.
Mashq va treninglar:
Ifodali o'qish ko'nikmalarini rivojlantirish uchun turli xil
mashqlar va treninglar o'tkazish zarur. O'quvchilarga nutqni tahlil qilish, matnni qisqa
va samarali tarzda ifodalashda yordam beradigan o'yinlar va interaktiv metodlar
ishlatilishi mumkin.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–3_ июня–2025
413
2181-
3187
Ifodali o'qishning psixologik aspektlari
Ifodali o'qish o'quvchining ichki
dunyosini va uning shaxsiy rivojlanishiga ham ta'sir qiladi. Bu o'quvchining o'zini
ifoda etish imkoniyatlarini kengaytiradi, nutq madaniyatini oshiradi va nutqning
aniqligini ta'minlaydi. O'quvchilar o'qish jarayonida nafaqat tilni balki his-tuyg'ularni
va ruhiy holatni ifodalashni ham o'rganadilar. Bu orqali ular o'z fikrlarini aniq va to'liq
ravishda bildirishni o'rganadilar.
Ifodali o'qishning maktabdagi roli.
Maktabda ifodali o'qishning
o'quvchilarning umumiy bilimlarini rivojlantirishda muhim o'rni bor. Bu o'quvchilarga
nafaqat o'qish, balki yozish, nutq so'zlash, hamda ma'lumotni tahlil qilish kabi boshqa
ko'nikmalarni ham o'rgatadi. O'qituvchilar ifodali o'qishni o'rgatish orqali
o'quvchilarning o'qish va yozish qobiliyatlarini, shuningdek, ularning umumiy tafakkur
darajasini oshiradilar.
1-sinf o’quvchilari uchun ifadali o’qish ustida ishlash quyidagi ishlardan iborat:
•
Badiiy asarlarni o’qituvchi o’qib berishi
•
Bolalarning asar mazmuniga tushunganini aniqlash maqsadida qisqa
suhbat o’tkazish
•
Ifodali o’qib berishi uchun dastlab o’quvchilarning o’zlari matnni o’qib
ko’rishi
•
O’qituvchi tarafidan qiyin so’z va so’z birikmalarini to’g’ri o’qishga
o’rgatish
•
Matnni o’qiganimizda o’quvchilarga tanish bo’lmagan belgilarning
qo’llanilishini ko’rsatib berish
•
Matnni bo’laklarga o’qib berish
•
Mazmunini analiz qilish va o’qituvchi tarafidan berilgan so’raqlarga javob
berishi
•
Oldinnan topshiriq berish va ikkinchi marta qayta o’qish
•
Asardagi bosh fikrni toppish va yozuvchining fikrlarin aniqlash
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–3_ июня–2025
414
2181-
3187
Boshlang’ich sinflarda ifadali o’qishga ko’b e’tibor beriladi.
Ma’lumotlarga qaraganda boshlang’ich sinfni bitirgan o’quvchilarning 43,3 foizi
ifodali o’qish darajasiga erishadi, 53 foiz o’quvchi ifodali o’qish darajasidan past
o’qiydi, 3,7 foiz o’quvchi belgilarni saqlab o’qiy olmaydi.
O`qituvchining ifodali o`qishi o`quvchilarga katta ta`sir ko`rsatadi.
O'qituvchi qanchalik ifodali o'qisa, yosh tinglovchilar ongida shunchalik chuqur va
barqaror tassurat qoladi. Ifodali nutq va o‘qish qobiliyati boshlang‘ich ta’limning
barcha to‘rt yili davomida shakllanadi. Nutq va o'qishning ifodaliligiga
o'rgatishning boshlang'ich nuqtasi jonli, so'zlashuv nutqidir. Bolalar og'zaki
nutqining tovushli tomonini rivojlantirish orqali biz ularning o'qishining
ifodaliligini yaxshilaymiz va aksincha. Farqi shundaki, nutq so'zlovchining niyatini
aks ettiradi va o'z bayonotini tuzadi va o'qiyotganda muallif (yozuvchi, shoir)
tomonidan tuzilgan "begona" matn uzatiladi va asarni ifodali o'qishdan oldin, avval
uni o‘rganishingiz, mazmunini (yozuvchining g‘oyasi va niyatini) tushunib
olishingiz va shundan keyingina matn tinglovchiga yetib borishi va unga estetik
ta’sir ko‘rsatishi uchun ovoz chiqarib aytish usulini tinglovchiga taqdim etishingiz
kerak.
Ekspressiv nutq - gap mazmuniga yoki o'qilayotgan matnga mos keladigan
og'zaki nutq. Ovozli nutqning ekspressivlik vositasi intonatsiyadir. Maktabga
kirgandan so'ng, bolalar allaqachon o'z ona tilida gaplashadilar, ma'lum bir lug'atga
ega, ularni suhbatda, boshqalarga tushunarli kombinatsiyalarda qo'llaydilar,
savollarga javob bera oladilar va hokazo. Tilni assimilyatsiya qilish bilan birga,
bolalar kundalik hayotda keng tarqalgan intonatsiyalarga ega bo'lishadi, garchi bu
elementlarning barchasi ular tomonidan ajratilmagan va amalga oshirilmagan,
chunki ular taqlid qilish orqali o'rganiladi. Savodxonlikni o'rgatishda (yozish va
o'qish), keyin esa fonetika va grammatikani o'zlashtirishda tilning barcha tarkibiy
elementlari, shu jumladan intonatsiya tilni tovushli nutqda amalga oshirish usuli
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–3_ июня–2025
415
2181-
3187
sifatida asta-sekin amalga oshiriladi. Aynan shu tovush darajasida nutqning
tushunarliligi va ifodaliligiga erishiladi.
O'rta maktabda nutq va o'qishning ifodaliligiga o'rgatish davom etmoqda, bu
erda ifodali o'qish maktab sharoitida badiiy o'qish san'ati, og'zaki nutq va adabiyotni
tasviriy o'qitish madaniyatini oshirish yo'llaridan biri sifatida qaraladi, chunki u
chuqurlashtirishga olib keladi. Badiiy asarning obrazli tahlili va yozuvchi
mahoratini ochib beradi. O‘rta va o‘rta maktablarning amaldagi o‘quv dasturlari
o‘quvchilarning har bir izchil matn ustida ifodali o‘qishni mashq qilishni talab
qiladi, shunda darsdagi bironta ham matn monoton, ifodasiz o‘qilmasligi kerak. Bu
boshlang'ich sinf o'qituvchilarini kichik yoshdagi o'quvchilarni ifodali o'qish
bo'yicha kelgusi ishlarga to'g'ri tayyorlashni va shu bilan keyingi sinflarda bolalarni
o'qitishning uzluksizligini ta'minlashni talab qiladi. O'qituvchi nutqning
ifodaliligiga oid ishda nutqning ifodalilik vositalariga katta e’tibor qaratish lozim.
Bular intonatsiya, mantiqiy stress, pauzalar, temp, ovozning kuchi va balandligi.
Nutqni ifodalashning barcha vositalari bir-biri bilan chambarchas bog'liq va bir-
birini to'ldiradi. Nutq ekspressivligining asosiy vositasi intonatsiyadir. Kundalik
hayotda intonatsiya beixtiyor, o'z-o'zidan tug'iladi, chunki so'zlovchi o'z fikr va his-
tuyg'ularini ifodalaydi.
Xulosa
Ifodali o'qish — bu faqatgina matnni o'qish jarayoni emas, balki bu jarayonda
o'quvchi nutq madaniyatini, fikrlash qobiliyatini va o'zini ifodalash usullarini
rivojlantiradi. Maktabda ifodali o'qishga o'rgatish o'quvchilarning umumiy
rivojlanishi, bilim olish jarayoni va kommunikativ qobiliyatlarini oshirish uchun
zarurdir. Shuning uchun, o'qituvchilar bu borada o'quvchilarga keng ko'lamli metodlar
orqali yordam berishi lozim.
Adabiyotlar
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-72
Часть–3_ июня–2025
416
2181-
3187
•
Peshkova, G. V. (2015).
Ifodali o'qish metodikasi
. Tashkent: O'qituvchi.
•
Shamsutdinova, F. X. (2013).
O'qish va yozish pedagogikasi
. Tashkent: Sharq.
•
To'xtasinova, R. (2017).
O'qitishning innovatsion metodlari
. Tashkent: Science
and Education Publishing.
•
Mamatov, M. (2019).
Nutq madaniyati va ifodali o'qishning psixologik
aspektlari
. Tashkent: O'zbekiston milliy universiteti nashriyoti.
Internet saytlari:
o
file:///C:/Users/User/Downloads/To%E2%80%99xtamurodova+Marjona.pdf
o
file:///C:/Users/User/Downloads/Ishmirzayeva+Mastura.pdf
