ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–8_ июня–2025
114
2181-
3187
KOMMUNIKATIV TIL O‘QITISH (CLT) YONDASHUVINING
NAZARIY ASOSLARI VA KONSEPTUAL RIVOJLANISHI
Ikanova Lazokat
O‘zbekiston Respublikasi Jamoat
xavfsizligi universiteti katta o‘qituvchisi
Annotatsiya
Ushbu maqolada kommunikativ til o‘qitish (CLT) yondashuvining nazariy asoslari,
uning shakllanishiga ta’sir qilgan tilshunoslik va psixologik nazariyalar hamda
CLTning amaliyotda qo‘llanish tamoyillari keng yoritiladi. CLT yondashuvi til
o‘rganish jarayonini kommunikativ kompetensiyani rivojlantirishga qaratilgan faol,
interaktiv, ijtimoiy kontekstli faoliyat sifatida ko‘radi. Maqolada shuningdek, Hymes,
Chomsky, Halliday, Canale & Swain kabi olimlarning CLTga qo‘shgan hissasi tahlil
qilinadi.
Kalit so‘zlar
: kommunikativ kompetensiya, CLT, til o‘rgatish metodikasi,
tilshunoslik nazariyalari, ijtimoiy-interaktiv yondashuv.
Kirish
So‘nggi o‘n yilliklarda chet tilini o‘qitish metodikasi sezilarli darajada o‘zgardi.
Grammatika markazida bo‘lgan an’anaviy yondashuvlar o‘rniga, tilni real hayotiy
muloqotda samarali qo‘llay olishga urg‘u beruvchi kommunikativ yondashuvlar
yetakchilik qilmoqda. Bu yondashuvlar orasida eng muhim va keng tarqalgani bu —
Kommunikativ Til O‘qitish (CLT)
yondashuvidir. CLT til o‘rgatishni faqat
lingvistik qobiliyatlarni emas, balki tilni ijtimoiy kontekstda to‘g‘ri ishlatish
qobiliyatini rivojlantirishga yo‘naltiradi.
CLT yondashuvining nazariy asoslari
CLTning nazariy negizlari bir nechta tilshunoslik, sotsiolingvistika va
psixolingvistika sohalaridagi tadqiqotlarga tayanadi. Asosiy nazariy manbalar
quyidagilar hisoblanadi:
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–8_ июня–2025
115
2181-
3187
Noam Chomsky va kompetensiya-g‘oyat farqlari
Noam Chomsky (1965) o‘zining “Aspects of the Theory of Syntax” asarida
“lingvistik kompetensiya”
va
“performans”
tushunchalarini farqlab bergan.
Lingvistik kompetensiya – bu shaxsning til tizimi haqidagi bilimlari bo‘lsa, performans
– bu bilimlarning amaliy qo‘llanishidir. CLT aynan ushbu tafovutni til o‘rgatish
jarayoniga tatbiq etadi. Biroq, CLT faqat grammatik kompetensiyaga emas, balki
muloqotda tilni to‘g‘ri ishlata olish — ya’ni
kommunikativ kompetensiya
ga urg‘u
beradi.
Dell Hymes va kommunikativ kompetensiya tushunchasi
CLT asoslarini aniqlovchi muhim nazariy tushuncha — bu
kommunikativ
kompetensiya
dir. Uni birinchi bo‘lib Dell Hymes (1972) ilgari surgan. Hymes
fikricha, til o‘rganish nafaqat grammatik jihatdan to‘g‘ri gapirish, balki tilni vaziyatga
mos, madaniy va ijtimoiy kontekstda foydalana olishni ham o‘z ichiga oladi. CLT
aynan shu yondashuvni o‘ziga asos qilib olgan.
Canale va Swain modeli
Michael Canale va Merrill Swain (1980) kommunikativ kompetensiyani to‘rt
asosiy tarkibiy qismga ajratgan:
1.
Grammatik kompetensiya
(lingvistik bilimlar),
2.
Sotsiolingvistik kompetensiya
(ijtimoiy kontekstga mos til ishlatish),
3.
Diskursiv kompetensiya
(gaplararo bog‘liqlik va izchillik),
4.
Strategik
kompetensiya
(muloqotdagi
muammolarni
yechish
strategiyalari).
Bu model CLT darslarining mazmunini belgilashda asosiy mezon bo‘lib xizmat
qilmoqda.
Halliday va tilning funksional tabiati: Michael Halliday (1978) tilni ijtimoiy
faoliyat sifatida ko‘radi va uni insonning ehtiyojlariga javoban shakllanadigan tizim
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–8_ июня–2025
116
2181-
3187
deb ta’riflaydi. CLT yondashuvi ham tilni muloqot vositasi sifatida tushunadi va darsda
kommunikativ vazifalarni markaziy o‘ringa qo‘yadi.
CLT tamoyillari va metodologik asoslari
CLT yondashuvi quyidagi asosiy tamoyillarga asoslanadi:
•
Ma’noga asoslangan o‘rganish
: Talabalar tildan muloqotda foydalanish orqali
tilni egallaydi.
•
Interaktivlik
: Dars jarayonida suhbatlar, juftlik va guruh ishlarining ustuvorligi.
•
Kontextual o‘rganish
: Til real yoki realga yaqin vaziyatlarda o‘rgatiladi.
•
Talabaga yo‘naltirilganlik
: O‘quvchi ehtiyojlari, qiziqishlari va maqsadlariga
mos dars dizayni.
CLTning tanqidiy tahlili
Kommunikativ til o‘qitish (CLT) yondashuvi zamonaviy til ta’limida muhim
o‘rin tutsa-da, u ham barcha metodik yondashuvlar kabi ba’zi cheklov va
muammolarga ega. Ushbu cheklovlar CLTning turli kontekstlarda to‘liq va samarali
qo‘llanishiga to‘sqinlik qilishi mumkin. Quyida ushbu cheklovlarning uchta asosiy
yo‘nalishi chuqur tahlil qilinadi:
Grammatikani yetarlicha qamrab olmaslik muammosi
CLT yondashuvi tilni o‘rganishda muloqotni asosiy vosita sifatida ko‘radi va
darslarda grammatikani bevosita o‘rgatish o‘rniga, uni tabiiy yo‘l bilan, muloqot orqali
o‘zlashtirishni ko‘zda tutadi. Biroq bu yondashuv ayrim hollarda grammatik
bilimlarning sust shakllanishiga olib kelishi mumkin.
Grammatikani intuitiv tarzda egallash hamma o‘quvchilarda bir xilda yuz
bermaydi. Masalan, rasmiy yoki akademik yozishmalarda qat’iy grammatik
me’yorlarga rioya qilish talab etiladi va bu faqat kommunikativ mashg‘ulotlar orqali
yetarli darajada rivojlantirilmasligi mumkin. Ayniqsa, tilning sintaktik va morfologik
jihatlarini chuqur anglash talab etilgan holatlarda CLT yondashuvi ayrim hollarda
yetarli emasligi aniqlangan.
Ba’zi tadqiqotchilar CLT yondashuvi doirasida grammatikani o‘qitish uchun
“form-focused instruction”
(shaklga qaratilgan mashg‘ulotlar) ni CLT metodikasi
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–8_ июня–2025
117
2181-
3187
bilan integratsiyalash zarurligini ta’kidlaydi. Bu yondashuvda muloqot asosida o‘qitish
saqlanadi, ammo kerakli paytlarda grammatik qoidalar maxsus izohlar bilan
tushuntiriladi.
Ijtimoiy-madaniy farqlar va CLT vazifalariga qarshilik
CLT yondashuvi asosan G‘arb ta’lim tizimlarida, xususan, AQSh va Yevropa
mamlakatlarida muvaffaqiyatli ishlangan bo‘lsa-da, u boshqa madaniyatlarda, ayniqsa,
Osiyo va Markaziy Osiyo mamlakatlarida o‘quvchilar tomonidan har doim ham ijobiy
qabul qilinmaydi. Buning sabablari ko‘p jihatdan madaniy va ijtimoiy jihatlarga
bog‘liq.
Masalan, ko‘plab an’anaviy ta’lim tizimlarida o‘qituvchi — bilim manbai,
talabalar esa — passiv tinglovchilar sifatida ko‘riladi. CLT esa talabani faol
suhbatdosh, mustaqil fikr yurituvchi va tilni amalda qo‘llovchi sifatida tarbiyalaydi.
Bu esa ayrim talabalar uchun g‘ayrioddiy yoki noqulay tajriba bo‘lishi mumkin.
Shuningdek, CLTda ko‘p ishlatiladigan juftlik va guruh mashqlari, rolli o‘yinlar,
bahs-munozaralar kabi faol metodlar ba’zan o‘quvchilar tomonidan "bolalarcha" yoki
"jiddiy emas" deb baholanadi, ayniqsa kattalar auditoriyasida. Bundan tashqari,
talabalar orasida muloqotga kirishishda uyatchanlik yoki til xatolari sababli
xavotirlanish holatlari CLT samaradorligini pasaytirishi mumkin.
Bu holatlarda CLT yondashuvini mahalliy madaniyatga moslashtirish va
talabalarni bosqichma-bosqich interaktiv yondashuvlarga tayyorlash muhim
ahamiyatga ega.
Resurs va malaka talab qilishi
CLTni muvaffaqiyatli qo‘llash uchun o‘qituvchilardan yuqori darajadagi metodik
tayyorgarlik, ijodkorlik va til kompetensiyasi talab etiladi. Har bir mashg‘ulotni
interaktiv va kontekstual tarzda loyihalash, o‘quvchilarning ehtiyojlariga mos
topshiriqlar ishlab chiqish va turli muloqot usullarini moslashtirish oson ish emas.
Agar o‘qituvchi faqat an’anaviy dars berish usullariga tayangan bo‘lsa yoki CLT
bo‘yicha yetarli bilimga ega bo‘lmasa, u bu metodikani samarali qo‘llay olmaydi.
Natijada CLT formal tarzda joriy etilishi mumkin, ammo haqiqiy natija bermaydi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–8_ июня–2025
118
2181-
3187
Bundan tashqari, CLT yondashuvi ko‘pincha turli resurslarga — vizual
materiallar, texnologik vositalar (audiovizual qurilmalar, internet), har xil topshiriq
namunalariga ehtiyoj sezadi. Bunday resurslar mavjud bo‘lmagan maktablarda yoki
ta’lim muassasalarida CLT yondashuvi to‘liq amalga oshmaydi.
Shuning uchun CLTni joriy etishda o‘qituvchilarni malaka oshirish kurslari orqali
tayyorlash, ularga metodik qo‘llanmalar va namunaviy dars ishlanmalari taqdim etish
zarurdir.
Xulosa
Kommunikativ til o‘qitish (CLT) yondashuvi zamonaviy til ta’limining eng
samarali yondashuvlaridan biri hisoblanadi. Uning nazariy asoslari tilshunoslik,
sotsiolingvistika va psixologiyadagi ilg‘or g‘oyalarga tayangan. CLT yondashuvi
nafaqat grammatik bilimlarni, balki real hayotda samarali muloqot qilish qobiliyatini
rivojlantirishga qaratilganligi bilan ajralib turadi. Shu bois, ushbu yondashuv til
o‘rgatishda ijtimoiy-interaktiv, faol va kontekstga mos metodika sifatida dolzarb bo‘lib
qolmoqda.
Foydalanilgan adabiyotlar
Shahnoza, A. (2022). PROFILAKTIKA INSPEKTOR TALABALАRIDA
MUSTAQIL TAʼLIMNI RIVOJLANTIRISH.
Aripova, S. (2022). PROFILAKTIKA INSPEKTOR TALABALАRIDA
MUSTAQIL TAʼLIMNI RIVOJLANTIRISH.
Oriental renaissance: Innovative,
educational, natural and social sciences
,
2
(Special Issue 20), 587-591.
Aripova, S. (2020). THE PROBLEMS OF APPLYING DIFFERENT
METHODS TO THE INDEPENDENT LEARNING PROCESS.
European Journal of
Research and Reflection in Educational Sciences Vol
,
8
(12).
Abduazizovna, P. Z. (2022). TАLIM TIZIMIDА «ASSESSMENT» HАMDА
«EVALUATION» TUSHUNCHАLАRI VА ULАRNING FАRQI (The concepts of"
assessment" and" evaluation" in the education system and their differences).
Abduazizovna,
P.
Z.
(2025).
THEORETICAL-METHODOLOGICAL
FOUNDATIONS OF EXERCISES IN THE DEVELOPMENT OF LEXICAL
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–8_ июня–2025
119
2181-
3187
COMPETENCE
OF
LEARNERS.
JOURNAL
OF
NEW
CENTURY
INNOVATIONS
,
72
(1), 273-282.
Abduazizovna, P. Z. (2025). PRINCIPLES OF EFFECTIVE FORMATIVE
ASSESSMENT IN EFL/ESL.
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
,
71
(1),
202-207.
Abduazizovna, P. Z., & Lazokat, I. (2025). ASSESSMENT FOR LEARNING
AND ITS BENEFITS.
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
,
73
(2), 337-
343.
Abduazizovna, P. Z. (2025, March). DIDACTIC FUNDAMENTALS OF
IMPROVING LEXICAL COMPETENCE (B2 LEVEL). In
International Educators
Conference
(pp. 135-142).
Shirinova, N. (2024). DEVELOPING COGNITIVE ACTIVITY OF CADETS IN
THE PROCESS OF TEACHING ENGLISH.
ОБРАЗОВАНИЕ И НАУКА В XXI
ВЕКЕ
, (54-4).
Ширинова,
Н.,
&
Ширинова,
Н.
(2022).
ПОВЫШЕНИЕ
ПОЗНАВАТЕЛЬНОЙ АКТИВНОСТИ КУРСАНТОВ ЭКОНОМИЧЕСКОГО
НАПРАВЛЕНИЯ НА УРОКАХ АНГЛИЙСКОГО ЯЗЫКА.
Gospodarka i
Innowacje.
,
24
, 744-746.
Shirinova, N. D., & Shirinova, N. D. (2023). LISONIY PARALLELIZM
HODISASIGA DOIR.
Oriental renaissance: Innovative, educational, natural and
social sciences
,
3
(1), 51-56.
Shirinova, N. D., & Davlatova, M. K. MORPHOLOGICAL WAY OF
DIFFERENTIATION OF SUBSTANCE AND ATTRIBUTIVE MEANINGS IN THE
LANGUAGE
SYSTEM.
ILMIY
ХABARNOMA.
НАУЧНЫЙ
ВЕСТНИК
Учредители: Андижанский государственный университет им. ЗМ Бабура,(1)
,
86-89.
Shirinova, N. (2018). ORGANIZATION OF THE ENGLISH TEACHING
PROCESS.
Irrigatsiya va Meliоratsiya
, (2), 61-64.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–8_ июня–2025
120
2181-
3187
Nilufar, S., Nargiza, S., & Nosir, R. (2023). Study of the gradual relations in
differentiation of substance and attributive meanings in the english and uzbek
languages.
Tulkin, S., Nargiza, S., & Nilufar, S. (2022). ANALYSIS OF THE
TRANSLATION OF ZAHIRIDDIN BABURS POEMS.
CURRENT RESEARCH
JOURNAL OF PHILOLOGICAL SCIENCES
,
3
(02), 42-48.
Djabarovna, S. N. (2021). Synonymous pairs of lexical units.
ACADEMICIA: AN
INTERNATIONAL MULTIDISCIPLINARY RESEARCH JOURNAL
,
11
(2), 910-913.
Ширинова, Н. (2010). Ўзбек тилида предметлик ва белги-хусусият
маъноларини фарклаш воситалари: Филол. фан номз.... дисс.
Shirinova, N. D. (2006). The expression of the relation of substance and attribute
in the language system.
The Problems of Philology and Methodics.–Bukhara
, 98-101.
Darvishova, G. K. S. B. I., & MAVQEI, A. I. ORIENSS. 2023.№ 1.
URL:
https://cyberleninka.
ru/article/n/sharlotta-bronte-ijodida-ayolning-ijtimoiymavqei
(дата обращения: 10.10. 2023)
.
Дарвишова, Г. К. (2022). По Педагогическом Мастерстве Учителя
Иностранного Языка В Процессе Урока.
Central Asian Journal of Literature,
Philosophy and Culture
,
3
, 122-125.
Kenjabayevna, D. G. (2025, March). THE IMPORTANCE OF GRAMMAR
GAMES IN TEACHING ENGLISH. In
International Educators Conference
(pp. 107-
115).
Darvishova,
G.
(2024).
ШAРЛОТТA
БРОНТЕНИНГ
ИНГЛИЗ
AДAБИЁТИГA ҚЎШГAН ҲИССAСИ.
Наука и инновация
,
2
(23), 91-96.
Kenjabayevna, D. G. (2025, March). CLASSROOM BEHAVIOR IS A
MANAGEMENT ISSUE. In
International Conference on Modern Science and
Scientific Studies
(pp. 220-225).
Abduazizovna, P. Z., & Lazokat, I. (2025). ASSESSMENT FOR LEARNING
WITH
ARTIFICIAL
INTELLIGENCE.
JOURNAL
OF
NEW
CENTURY
INNOVATIONS
,
73
(2), 330-336.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–8_ июня–2025
121
2181-
3187
Иканова, Л. (2025, March). ОПРЕДЕЛЕНИЕ ПРАВ ОСУЖДЕННЫХ И
ЛИШЕННЫХ СВОБОДЫ ЛИЦ В РЕСПУБЛИКЕ УЗБЕКИСТАНБ И ИХ
ВНЕДРЕНИЕ В ПРАКТИКУ. In
International Educators Conference
(pp. 116-120).
Ikanova,
L.
S.
Q.
(2024).
SUDLANGAN
SHAXSLAR
VA
MAHKUMLARNING XULQ ATVORI VA QAYTA JINOYAT SODIR ETISHINI
BARTARAF QILISHDA TA’LIMNING TA’SIRI (AQSH TAJRIBASI
MISOLIDA).
Oriental renaissance: Innovative, educational, natural and social
sciences
,
4
(1), 433-439.
Ikanova, L. S. (2019). The impact of materials development, critical pedagogy
and lgbt’s issue on the language planning and policy.
Вестник педагогики: наука и
практика
, (48), 68-70.
Иканова, Л. (2024). ОБРАЗОВАНИЕ В ТЮРЬМЕ: ФУНДАМЕНТАЛЬНОЕ
ПРАВО И ВАЖНЫЙ ИНСТРУМЕНТ. In
Proceedings of International Conference
on Scientific Research in Natural and Social Sciences
(Vol. 3, No. 5, pp. 269-275).
Sayyora, I. (2025, April). TEACHING BASIC CEFR AND IELTS SKILLS TO
CADETS IN A MILITARY SETTING. In
International Educators Conference
(pp.
199-204).
Sayyora, I. (2025, April). CASE STUDIES ON TEACHING ENGLISH TO
CADETS: METHODS FOR CEFR AND IELTS IN A MILITARY SETTING.
In
International Educators Conference
(pp. 241-246).
Sayyora, I. (2025). INTEGRATING INNOVATIVE TECHNOLOGIES TO
ENHANCE CADETS'LINGUISTIC COMPETENCE THROUGH BLENDED
LEARNING IN UZBEKISTAN'S CEFR AND IELTS PREPARATION.
JOURNAL
OF NEW CENTURY INNOVATIONS
,
73
(2), 325-329.
Sayyora, I. (2025). INTEGRATING INNOVATIVE TECHNOLOGIES INTO
ENGLISH LANGUAGE LEARNING AND CERTIFICATE OBTAINING FOR
CADETS IN UZBEKISTAN.
JOURNAL OF NEW CENTURY INNOVATIONS
,
73
(2),
320-324.
