ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–8_ июня–2025
64
2181-
3187
CLT YONDASHUVINING TARIXIY TARAQQIYOTI: 1970-
YILLARDAN HOZIRGI KUNGACHA BO‘LGAN EVOLYUTSIYA
Ikanova Lazokat
O‘zbekiston Respublikasi Jamoat Xavfsizligi universiteti
Annotatsiya
Mazkur maqola kommunikativ til o‘qitish (CLT) yondashuvining tarixiy
taraqqiyotini tahlil qiladi. 1970-yillarda paydo bo‘lgan CLT ingliz tilini faqat
grammatik bilimlar orqali emas, balki muloqot vositasi sifatida o‘rgatishga qaratilgan
yondashuv sifatida shakllandi. Maqolada CLTning rivojlanish bosqichlari, metodik va
texnologik yangiliklar, shuningdek, ijtimoiy-inklyuziv jarayonlardagi o‘rni tizimli
ravishda tahlil qilinadi.
1. CLT’ning shakllanish bosqichi (1970–1980)
1970-yillar o‘rtalarida ingliz tilini o‘rgatishda grammatik- tarjima va
audiolingvistik
yondashuvlar
ustun
bo‘lgan bo‘lsa-da, ularning muloqot
kompetensiyasini shakllantirishdagi samarasizligi tilshunoslar e’tiborini tortdi. Dell
Hymes (1972) tomonidan ilgari surilgan “communicative competence” tushunchasi
tilni faqat grammatik qoidalar yig‘indisi emas, balki ijtimoiy kontekstda muloqot qilish
vositasi sifatida ko‘rishga undadi. Bu yondashuvni Michael Halliday (1973) va Brumfit
&
Johnson
(1979)
kabi
olimlar
yanada
rivojlantirdilar.
Bu
davrda
CLT
asosiy
tamoyillari
shakllandi:
-
Til
muloqot
vositasi
sifatida
qaraladi.
-
To‘g‘ri
gapirishdan
ko‘ra,
samarali
aloqa
muhim
hisoblanadi.
-
O‘quvchilar
faol
ishtirokchilar
sifatida
baholanadi.
- Xatolarga ijobiy yondashiladi, chunki ular o‘rganish jarayonining tabiiy qismidir.
Bu bosqichda til o‘qituvchilari o‘z darslarida haqiqiy (authentic) materiallardan
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–8_ июня–2025
65
2181-
3187
foydalanishni boshladilar. Bu esa o‘quvchilarni real hayotdagi suhbatlarga
tayyorlashga xizmat qildi (Richards & Rodgers, 1986).
2. Darsliklar va metodik qo‘llanmalardagi aks etishi (1980–1990)
1980-yillar CLT yondashuvining amaliyotga keng joriy etilishi bilan ajralib
turadi. Shu yillarda “Strategies” (Abbs & Freebairn), “Headway” (Soars & Soars), va
“Interchange” (Richards) kabi darsliklar paydo bo‘ldi. Bu darsliklarda:
- Dialoglar va rolda o‘ynash (role-play) kabi topshiriqlar asosiy o‘rin egalladi.
- Grammatika kontekstda berildi, ya’ni alohida mavzu sifatida emas, balki
kommunikativ
vaziyatlar
orqali
o‘rgatildi.
-
Madaniyatlararo
muloqotga
urg‘u
berildi.
CLT bu davrda nafaqat metod sifatida, balki ta’lim falsafasiga aylandi. Ammo bu
yondashuvga nisbatan ilk tanqidlar ham yuzaga keldi. Jumladan, grammatik
kompetensiya yetarli darajada rivojlanmasligi xavfi ta’kidlandi (Swan, 1985).
3. Vazifaga asoslangan va mazmuniy o‘rganishga o‘tish (1990–2000)
1990-yillarga kelib CLT yondashuvi yangicha shakllarda rivojlandi. Bu jarayonda
ikki
yondashuv
ajralib
chiqdi:
3.1.
Task-Based
Language
Teaching
(TBLT)
-
Nunan
(1989)
va
Willis
(1996)
tomonidan
ishlab
chiqilgan.
- O‘quvchilar tilni kommunikativ vazifalarni bajarish orqali o‘rganadilar.
- Har bir dars oldindan belgilangan vazifa (task) asosida quriladi. Bu vazifa real
hayotdagi
holatga
mos
bo‘lishi
kerak.
3.2.
Content-Based
Instruction
(CBI)
-
Tilga
emas,
balki
mazmunga
(content)
e’tibor
qaratiladi.
- Masalan, biologiya, tarix, yoki geografiya darslari ingliz tilida olib boriladi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–8_ июня–2025
66
2181-
3187
- Bu yondashuv CLT asoslariga tayanadi, biroq fanga oid lug‘at va nutq ko‘nikmalarini
rivojlantirishga ko‘proq urg‘u beradi (Snow, 1991).
4. Texnologik integratsiya va onlayn CLT (2000–2020)
XXI asrning boshlaridan boshlab CLT yondashuvi texnologik vositalar bilan
boyidi. Dastlab multimediali CD-darsliklar, so‘ngra internet, bloglar, video
konferensiya platformalari (masalan, Skype, Zoom) dars jarayoniga kirib keldi.
- Larsen-Freeman (2008) CLT yondashuvida multimodal resurslarning o‘rni ortganini
ta’kidlaydi.
- Onlayn CLT kurslar, interaktiv platformalar (Duolingo, BBC Learning English), va
forumlar
orqali
o‘rgatuvchi-o‘rganuvchi
o‘rtasidagi
muloqot
kuchaydi.
Ayni paytda, o‘quvchilar global auditoriya bilan muloqot qilish imkoniga ega bo‘ldilar.
Bu esa CLT yondashuvining asosiy tamoyillaridan biri – real muloqotni – yanada
kuchaytirdi.
5. Masofaviy ta’lim va ijtimoiy inklyuziya (2020–hozirgi kungacha)
COVID-19 pandemiyasi CLT yondashuvining yangi yo‘nalishini shakllantirishga
sabab bo‘ldi. Endi CLT faqat sinfxonada emas, balki masofadan turib ham amalga
oshirilmoqda.
- Masofaviy CLT modeli shaxsga yo‘naltirilgan yondashuvni kuchaytirdi (González-
Lloret
&
Ortega,
2021).
- “Flipped classroom” (teskari dars) modeli orqali o‘quvchilar darsga tayyor holda
kelib,
vaqtni
faqat
interaktiv
mashg‘ulotlarga
bag‘ishlamoqda.
- Shuningdek, CLT ijtimoiy inklyuziya vositasiga aylandi – ya’ni til o‘rganish
imkoniyati geografik yoki iqtisodiy cheklovlardan qat’i nazar, barcha qatlamlar uchun
ochiq
bo‘ldi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–8_ июня–2025
67
2181-
3187
Masofaviy CLTda AI (sun’iy intellekt) texnologiyalari, chat-botlar va virtual
muhitlardan ham faol foydalanilmoqda.
Xulosa
CLT yondashuvi o‘zining soddaligi, hayotga yaqinligi va kommunikativ
maqsadlarga yo‘naltirilganligi bilan ingliz tilini o‘qitishda muhim o‘rin egallaydi.
Uning 50 yillik evolyutsiyasi davomida ko‘plab pedagogik, metodik va texnologik
o‘zgarishlarga moslashganligi uning amaliyotda hamon dolzarb ekanligini ko‘rsatadi.
Kelajakda CLT yondashuvi raqamli transformatsiyalar, madaniyatlararo integratsiya
va shaxsga mos ta’lim tamoyillari asosida yanada rivojlanadi.
Foydalanilgan adabiyotlar
Ikanova, L. S. (2019). The impact of materials development, critical pedagogy
and lgbt’s issue on the language planning and policy.
Вестник педагогики: наука
и практика
, (48), 68-70.
Abduazizovna, P. Z., & Lazokat, I. (2025, April). IMPROVING
ASSESSMENT AND FEEDBACK IN TEACHING ENGLISH: DIRECTIONS
AND BEST PRACTICES. In
International Educators Conference
(pp. 224-232).
Ikanova,
L.
S.
Q.
(2024).
SUDLANGAN
SHAXSLAR
VA
MAHKUMLARNING XULQ ATVORI VA QAYTA JINOYAT SODIR
ETISHINI BARTARAF QILISHDA TA’LIMNING TA’SIRI (AQSH TAJRIBASI
MISOLIDA).
Oriental renaissance: Innovative, educational, natural and social
sciences
,
4
(1), 433-439.
Иканова, Л. (2025, March). ОПРЕДЕЛЕНИЕ ПРАВ ОСУЖДЕННЫХ И
ЛИШЕННЫХ СВОБОДЫ ЛИЦ В РЕСПУБЛИКЕ УЗБЕКИСТАНБ И ИХ
ВНЕДРЕНИЕ В ПРАКТИКУ. In
International Educators Conference
(pp. 116-
120).
Abduazizovna, P. Z., & Lazokat, I. (2025). ASSESSMENT FOR LEARNING
WITH ARTIFICIAL INTELLIGENCE.
JOURNAL OF NEW CENTURY
INNOVATIONS
,
73
(2), 330-336. Abduazizovna, P. Z., & Lazokat, I. (2025).
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–8_ июня–2025
68
2181-
3187
ASSESSMENT FOR LEARNING AND ITS BENEFITS.
JOURNAL OF NEW
CENTURY INNOVATIONS
,
73
(2), 337-343.
Abduazizovna, P. Z., & Ikanova, L. (2025, March). FEEDBACK AS A TOOL
FOR MOTIVATION IN LANGUAGE LEARNING. In
International Conference
on Modern Science and Scientific Studies
(pp. 233-240).
Abduazizovna, P. Z., & Lazokat, I. (2025, March). STRATEGIES FOR
PROVIDING
EFFECTIVE
FEEDBACK
IN
TEACHING
ENGLISH.
In
International Conference on Modern Science and Scientific Studies
(pp. 226-
232).
Иканова,
Л.
(2024).
ОБРАЗОВАНИЕ
В
ТЮРЬМЕ:
ФУНДАМЕНТАЛЬНОЕ
ПРАВО
И
ВАЖНЫЙ
ИНСТРУМЕНТ.
In
Proceedings of International Conference on Scientific Research in Natural and
Social Sciences
(Vol. 3, No. 5, pp. 269-275).
Murakayeva, S. К. (2022). Murakayev II The Constitution is the basis of our free
and prosperous life, further development and prosperity of the country. In
international
journal of conference series on education and social sciences (online)
(Vol. 2, No. 5).
Khoshimkhujaeva, M., Rakhimova, S., Abdullaeva, N., Miralieva, S., &
Babakhodjaeva, S. (2020). Motivation process of learning in english through the
games.
International Journal of Psychosocial Rehabilitation
,
24
(S1), 375-380.
Муракаев, И., & Камолов, А. (2023). Необходимость совершенствования
законодательной базы использования беспилотных летательных аппаратов и
подготовки специалистов по их управлению.
Реформы в сфере подготовки
юридических кадров в Узбекистане: анализ результатов и перспективные
задачи
,
1
(1), 293-300.
Муракаев, И. (2022). Основные подходы к цифровизации деятельности
Национальной гвардии Республики Узбекистан по обеспечению общественной
безопасности.
Актуальные вопросы и перспективы цифровизации судебно-
правовой деятельности
,
1
(01), 54-60.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–8_ июня–2025
69
2181-
3187
Jumaniyozov, T. S., & Murakayev, I. I. (2022). Specific features of current
schedule automation in higher military educational institutions.
Abduazizovna, P. Z., & Lazokat, I. (2025, April). TIPS FOR CHOOSING THE
RIGHT ASSESSMENT STRATEGY IN TEACHING ENGLISH. In
International
Educators Conference
(pp. 233-240).
Lazokat, I. (2022). Enhancing listening skills with the help of digital
tools.
Thematics journal of English language teaching
,
6
(1), 136-139.
Иканова, Л. (2025, March). ОПРЕДЕЛЕНИЕ ПРАВ ОСУЖДЕННЫХ И
ЛИШЕННЫХ СВОБОДЫ ЛИЦ В РЕСПУБЛИКЕ УЗБЕКИСТАНБ И ИХ
ВНЕДРЕНИЕ В ПРАКТИКУ. In
International Educators Conference
(pp. 116-120).
Ikanova, L. (2025). DISTANCE LEARNING FOR LANGUAGE COURSES:
UNLOCKING THE WORLD THROUGH VIRTUAL CLASSROOMS.
JOURNAL
OF NEW CENTURY INNOVATIONS
,
72
(1), 287-291.
Latipovna, S. M. (2019). Psychological Correctation Opportunities of the
Tendency for Machiavellianism in Pedagogue’s Personality.
Саипова, М. (2023). МАЪНАВИЙ ТАРБИЯДА МИЛЛИЙ ВА ДИНИЙ
ҚАДРИЯТЛАРНИНГ
УЙҒУНЛИГИ:
МЕҲНАТ
МИГРАЦИЯСИНИНГ
ТАЪСИРИ
МАСАЛАЛАРИ.
ACADEMIC
RESEARCH
IN
MODERN
SCIENCE
,
2
(6), 81-85.
Saipova, M. (2022). Reasons for Labor Migration and Impact of This Process on
the Family.
JournalNX
,
8
(9), 55-58.
