ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–7_ июня–2025
343
2181-
3187
O’ZBEKISTONDA YO’L HARAKATINING ISHTIROKCHILARINING
VAZIFALARI
Qarshi tumani
2-son Politexnikum Maxsus fan o’qituvchisi
Tog‘ayeva Ro‘zigul Zafar qizi
Annotatsiya:
Mazkur maqolada O‘zbekiston Respublikasi yo‘l harakati
ishtirokchilarining vazifalari, ularning huquq va majburiyatlari, shuningdek, harakat
xavfsizligini ta'minlashdagi roli yoritilgan. Harakat ishtirokchilari – haydovchi, piyoda
va yo‘lovchining har birining zimmasiga yuklatilgan qonuniy talablar, ularni buzganlik
uchun javobgarlik va profilaktika choralari tahlil qilinadi.
Kalit so‘zlar:
yo‘l harakati, ishtirokchilar, haydovchi, piyoda, yo‘lovchi,
xavfsizlik, qonunchilik
Аннотация:
В данной статье рассматриваются обязанности участников
дорожного движения в Республике Узбекистан, их права и обязанности, а также
роль в обеспечении безопасности на дорогах. Анализируются правовые
требования к водителям, пешеходам и пассажирам, а также меры
ответственности и профилактики нарушений.
Ключевые слова:
дорожное движение, участники, водитель, пешеход,
пассажир, безопасность, законодательство
Annotation:
This article examines the responsibilities of road traffic participants
in the Republic of Uzbekistan, their rights and obligations, and their role in ensuring
road safety. Legal requirements imposed on drivers, pedestrians, and passengers are
analyzed, including accountability and preventive measures for violations.
Keywords:
road traffic, participants, driver, pedestrian, passenger, safety,
legislation
Zamonaviy jamiyat taraqqiyoti yo‘l harakati xavfsizligini ta’minlash,
fuqarolarning hayoti va sog‘lig‘ini muhofaza qilish bilan chambarchas bog‘liqdir.
Yo‘l-transport hodisalari ko‘plab insoniy va iqtisodiy yo‘qotishlarga sabab bo‘lishi
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–7_ июня–2025
344
2181-
3187
mumkinligi sababli, ushbu sohadagi ishtirokchilarning vazifalarini aniq belgilash va
tartibga solish har qachongidan ham dolzarbdir.
O‘zbekiston Respublikasida yo‘l harakati ishtirokchilarining huquq va
majburiyatlari 1997-yil 10-dekabrda qabul qilingan
"Yo‘l harakati to‘g‘risida"gi
Qonun
, O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2001-yil 15-noyabrdagi
526-son qarori bilan tasdiqlangan
"Yo‘l harakati qoidalari"
hamda Ichki ishlar
vazirligining normativ hujjatlari asosida tartibga solinadi. Ushbu huquqiy asoslar har
bir ishtirokchining – haydovchi, piyoda va yo‘lovchining – yo‘l harakatida tutgan o‘rni
va javobgarligini belgilab beradi.
Qonunchilikka muvofiq, yo‘l harakati ishtirokchilari nafaqat o‘z huquqlaridan
foydalanishi, balki o‘z majburiyatlarini ham qat’iy bajarmog‘i lozim. Xususan, har bir
fuqaro yo‘l harakati qoidalariga rioya qilish, o‘zining va atrofdagilarning xavfsizligini
ta’minlash, shuningdek, davlat tomonidan belgilangan tartiblarni hurmat qilish
majburiyatiga ega.
Mazkur maqolada O‘zbekiston Respublikasida yo‘l harakati ishtirokchilarining
vazifalari, ularning amaldagi qonunchilikdagi o‘rni va bu borada mavjud muammolar
tahlil qilinadi. Shu bilan birga, harakat ishtirokchilarining ijtimoiy javobgarligi va bu
sohada samaradorlikni oshirishga doir takliflar keltiriladi.
1. Haydovchining yo‘l harakatidagi vazifalari
Haydovchi yo‘l harakatining eng faol va javobgar ishtirokchilaridan biri
hisoblanadi. O‘zbekiston Respublikasining "Yo‘l harakati to‘g‘risida"gi Qonuniga
binoan, haydovchi — transport vositasini boshqaruvchi, uni harakatga keltiruvchi
shaxs bo‘lib, yo‘l harakatining asosiy tartib-intizomini saqlovchi hisoblanadi.
Haydovchining asosiy vazifalariga quyidagilar kiradi:
•
Transport vositasini texnik soz holatda boshqarish;
•
Yo‘l harakati qoidalariga to‘liq rioya qilish;
•
Piyodalar, yo‘lovchilar va boshqa haydovchilarning xavfsizligini ta’minlash;
•
Davlat tomonidan belgilangan yo‘l belgilariga va chiroqlarga amal qilish;
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–7_ июня–2025
345
2181-
3187
•
Spirtli
ichimliklar yoki giyohvandlik moddalari ta’sirida transport
boshqarmaslik.
Shuningdek, O‘zbekiston Respublikasi Ma'muriy javobgarlik to‘g‘risidagi
kodeksiga muvofiq, haydovchining har qanday qo‘pol harakati yoki qoidabuzarligi
ma’muriy yoki jinoiy javobgarlikka sabab bo‘lishi mumkin.
2. Piyodaning yo‘l harakatidagi vazifalari
Piyoda yo‘l harakatining passiv ishtirokchisi bo‘lishiga qaramay, u ham
qonunchilik asosida belgilangan qoidalar doirasida harakatlanishi shart. Piyodalar
uchun yo‘l harakati qoidalarining alohida bo‘limi ajratilgan bo‘lib, unda quyidagi
asosiy majburiyatlar ko‘rsatilgan:
•
Faqat piyodalar yo‘lagidan yoki belgilangan o‘tish joylaridan foydalanish;
•
Svetofor yoki yo‘l nazoratchilari ishoralariga rioya qilish;
•
Harakatlanayotgan transport vositalari oldidan to‘satdan chiqmaslik;
•
Bolalar, keksa yoshdagilar va nogironlarga yo‘l harakatida yordam ko‘rsatish.
Aksariyat yo‘l-transport hodisalari piyodalarning o‘zboshimchalik bilan yo‘lga
chiqishi yoki e’tiborsizligi sababli yuzaga kelayotgani statistik ma’lumotlar orqali
tasdiqlangan.
3. Yo‘lovchining yo‘l harakatidagi vazifalari
Yo‘lovchi — transport vositasida harakatlanayotgan, lekin uni boshqarmaydigan
shaxs hisoblanadi. Qonunchilikka ko‘ra, yo‘lovchi ham yo‘l harakati ishtirokchisi
sifatida o‘ziga xos vazifalarga ega:
•
Transport vositasiga xavfsiz tarzda chiqish va tushish;
•
Haydovchini chalg‘itmaslik, uning e’tiborini bo‘lmaslik;
•
Favqulodda vaziyatlarda haydovchining ko‘rsatmalariga amal qilish;
•
Avtobus, yo‘lovchi tashuvchi transportlarda belgilangan tartibga rioya qilish
(masalan, o‘rindiqlarda o‘tirish, xavfsizlik kamarlaridan foydalanish);
•
Yo‘lovchi transportda o‘z harakatlari orqali boshqa yo‘lovchilar yoki
piyodalarning xavfsizligiga xavf tug‘dirmasligi lozim.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–7_ июня–2025
346
2181-
3187
Shu bilan birga, yo‘lovchi ham qoidalarni buzgan taqdirda javobgarlikka
tortilishi mumkin. Masalan, transport vositasidan harakat vaqtida tushish, yo‘ldan
chiqib ketish yoki haydovchiga qarshilik ko‘rsatish holatlari jinoyat va ma’muriy
javobgarlikni keltirib chiqaradi.
O‘zbekistonda yo‘l harakati xavfsizligini ta’minlash borasida bir qator
institutsional va normativ-huquqiy islohotlar amalga oshirilgan bo‘lishiga qaramay,
yo‘l-transport hodisalari soni va ularning oqibatlari jamiyatda haligacha dolzarb
muammo bo‘lib qolmoqda.
O‘zbekiston Respublikasi Ichki ishlar vazirligi Yo‘l harakati xavfsizligi xizmati
ma’lumotlariga ko‘ra, so‘nggi yillarda yo‘l-transport hodisalari soni barqaror yuqori
darajada saqlanib qolmoqda. Jumladan, 2024-yilda mamlakat bo‘ylab
20 000 dan
ortiq YTH
qayd etilgan bo‘lib, ularning asosiy sabablari quyidagilardir:
•
Haydovchilar tomonidan qoidalarni buzish
— 60% dan ortiq holatlarda
YTHlar aynan haydovchilarning tezlikni oshirishi, svetofor talablarini buzishi
yoki mast holda rulga o‘tirishi sababli sodir bo‘lgan;
•
Piyodalarning noto‘g‘ri harakati
— 25% holatlarda piyodalar belgilangan
joydan tashqari o‘tishga uringan yoki svetoforga amal qilmagan;
•
Yo‘lovchilarning xavfsizlik kamaridan foydalanmasligi
va transport
vositalarida o‘zini noto‘g‘ri tutishi ba’zi og‘ir oqibatli hodisalarga sabab
bo‘lgan.
Shuningdek, hududlar kesimida tahlil qilinganda, yo‘l harakati madaniyatining
pastligi ko‘proq aholi zich joylashgan viloyatlar — Toshkent shahri, Farg‘ona vodiysi
hamda Qashqadaryo va Samarqand viloyatlarida kuzatilmoqda.
Tahlillar shuni ko‘rsatmoqdaki, ko‘plab haydovchilar yo‘l harakati qoidalarini
to‘liq o‘zlashtirmagan holda haydovchilik guvohnomasiga ega bo‘lgan. Piyodalar esa
maktabgacha va maktab ta’limi tizimida yo‘l madaniyati bo‘yicha yetarlicha bilimga
ega emas.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–7_ июня–2025
347
2181-
3187
Ayni vaqtda, hukumat tomonidan
2023–2025 yillarda yo‘l harakati
xavfsizligini ta’minlash bo‘yicha Milliy Dastur
ishlab chiqilgan bo‘lib, uning
doirasida quyidagi chora-tadbirlar amalga oshirilmoqda:
•
Yo‘l belgilarini standartlashtirish va zamonaviylashtirish;
•
Video nazorat tizimlarini kengaytirish;
•
Yo‘l madaniyati bo‘yicha ommaviy axborot kampaniyalari;
•
Ta’lim tizimida maxsus darslar va o‘quv kurslarini joriy etish.
Biroq, bu choralarning samaradorligi to‘liq bo‘lishi uchun har bir yo‘l harakati
ishtirokchisining individual javobgarligi va ongli ishtiroki zarurdir.
Mazkur maqolada O‘zbekiston Respublikasida yo‘l harakati ishtirokchilarining
— haydovchi, piyoda va yo‘lovchilarning — qonunchilikda belgilangan vazifalari, ular
zimmasidagi javobgarlik va amaliy holatlar tahlil qilindi.
Tahlillar
shuni
ko‘rsatadiki, yo‘l harakati ishtirokchilarining har biri yo‘l xavfsizligini ta’minlashda
muhim o‘rin tutadi. Afsuski, ba'zi hollarda qoidabuzarliklar, e’tiborsizlik va bilim
yetishmovchiligi yo‘l-transport hodisalariga olib kelmoqda.
Shu asosda quyidagi takliflarni ilgari surish mumkin:
1.
Haydovchilar malakasini oshirish
bo‘yicha sertifikatlash tizimining sifati
oshirilsin; qayta o‘qitish va test tizimlari takomillashtirilsin.
2.
Maktab va maktabgacha ta’limda “yo‘l madaniyati” bo‘yicha maxsus
darslar
joriy etilsin.
3.
Piyodalarga oid nazorat kuchaytirilsin
, ularning qoidalarni buzish holatlari
uchun ogohlantirishdan tashqari, profilaktika ishlari kengaytirilsin.
4.
Axborot-kommunikatsiya texnologiyalaridan keng foydalanib
, avtomatik
jarima tizimlari keng joriy qilinsin.
5.
OAV orqali
harakat ishtirokchilari uchun ijtimoiy roliklar, suhbatlar va
ma’rifiy chiqishlar
soni ko‘paytirilsin.
6.
Har yili
“Yo‘l harakati madaniyati oyligi”
respublika miqyosida o‘tkazilib,
unda barcha qatlam vakillari ishtirok etishi ta'minlansin.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–7_ июня–2025
348
2181-
3187
Yo‘l harakati – bu harakat madaniyati, ijtimoiy ong va qonunlarga hurmat
ifodasidir. Har bir fuqaroning mas’uliyatli yondashuvi orqaligina biz yo‘llarda xavfsiz,
madaniyatli va barqaror hayot tarzini qaror toptira olamiz.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
O‘zbekiston Respublikasi “Yo‘l harakati to‘g‘risida”gi Qonuni. – 1997-yil,
10-dekabr.
2.
O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2001-yil 15-noyabrdagi
526-son qarori “Yo‘l harakati qoidalari to‘g‘risida”.
3.
Ma’muriy javobgarlik to‘g‘risidagi kodeks. – Toshkent: Adolat, 2023.
4.
O‘zbekiston Respublikasi Ichki ishlar vazirligi Yo‘l harakati xavfsizligi bosh
boshqarmasi statistik byulletenlari, 2024-yil.
5.
To‘xtayev B. “Yo‘l harakati madaniyati: muammolar va yechimlar”. –
“Huquq va jamiyat” jurnali, 2023-yil, №2.
6.
Milliy axborot agentligi (uza.uz) materiallari: “Yo‘l-transport hodisalari soni
va tahlili”, 2024-yil.
7.
“2023–2025 yillarda O‘zbekiston Respublikasida yo‘l harakati xavfsizligini
ta’minlash bo‘yicha Milliy Dastur”. – rasmiy hukumat portali.
