ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–7_ июня–2025
330
2181-
3187
CHORRAHALARDA HARAKATLANISH QOIDALARI
Qarshi tumani
2-son Politexnikum Maxsus fan o’qituvchisi
Tog‘ayeva Ro‘zigul Zafar qizi
Annotatsiya:
Mazkur maqolada chorrahalarda harakatlanish qoidalari, ularning
qonunchilikdagi o‘rni hamda amaliyotdagi muammolar tahlil qilinadi. Xususan,
chorrahada ustuvorlik, svetofor ishoralariga amal qilish, burilish va to‘xtash
holatlaridagi haydovchi va piyodalar harakatining tartibi o‘rganiladi. Mavzu asosida
mavjud kamchiliklar va takliflar ilgari suriladi.
Kalit so‘zlar:
chorraha, svetofor, yo‘l harakati, ustuvorlik, haydovchi, piyoda,
qoidabuzarlik, xavfsizlik.
Аннотация:
В статье рассматриваются правила движения на перекрёстках,
их нормативно-правовое обоснование и существующие проблемы в практике.
Особое внимание уделено приоритетности, соблюдению сигналов светофора,
порядку поворота и остановки, а также действиям водителей и пешеходов.
Приводятся предложения по улучшению ситуации.
Ключевые слова:
перекрёсток, светофор, дорожное движение, приоритет,
водитель, пешеход, нарушение, безопасность.
Abstract:
This article examines the rules of movement at intersections, their
legal framework, and the challenges faced in practice. It focuses on priority regulations,
traffic light compliance, turning and stopping protocols, and the behavior of drivers
and pedestrians. The paper also presents proposals for improving traffic safety at
intersections.
Keywords:
intersection, traffic light, road traffic, priority, driver, pedestrian,
violation, safety.
Yo‘l harakati xavfsizligi har bir davlatda jamiyat barqarorligi va inson hayoti
himoyasini ta'minlovchi muhim sohalardan biri hisoblanadi. Ayniqsa,
chorrahalarda
harakatlanish
masalasi yo‘l harakati ishtirokchilari uchun eng murakkab va xavfli
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–7_ июня–2025
331
2181-
3187
bo‘g‘inlardan biridir. Chorrahalar — bu ikki yoki undan ortiq yo‘l kesishgan nuqta
bo‘lib, ularda noto‘g‘ri harakatlanish yoki e’tiborsizlik oqibatida ko‘plab yo‘l-transport
hodisalari yuz beradi.
O‘zbekiston Respublikasining “Yo‘l harakati to‘g‘risida”gi Qonunida va unga
asoslangan Yo‘l harakati qoidalarida (YHQ) chorrahalarda harakatlanishning aniq
me'yorlari belgilangan. Unga ko‘ra, transport vositalari svetofor yoki yo‘l belgilariga
asosan harakatlanadi, ustuvorlik tamoyiliga qat’iy rioya qilinishi lozim. Biroq
amaliyotda haydovchilarning qoidalarni buzishi, piyodalarning noto‘g‘ri harakati,
chorrahalarda tartibsizlik va yoritish vositalarining nosozligi YTH sonining ortishiga
sabab bo‘lmoqda.
So‘nggi yillardagi statistik ma’lumotlar ham aynan chorrahalarda yuz
berayotgan to‘qnashuvlar sonining barqarorligini ko‘rsatmoqda. Bu esa ushbu mavzuni
chuqur o‘rganish, qonunchilikdagi me’yorlarni tahlil qilish, real holatlarni baholash va
takomillashtirish yo‘llarini izlash zaruratini yuzaga keltiradi.
Mazkur maqolada chorrahalarda harakatlanish tartibi, ustuvorlik prinsiplari,
svetofor va yo‘l belgilari rolini tahlil qilish orqali mavjud muammolar yoritiladi va
xavfsizlikni ta'minlashga oid takliflar ilgari suriladi.
Chorrahalarda harakatlanish qoidalari O‘zbekiston Respublikasining “Yo‘l
harakati to‘g‘risida”gi Qonuni, 2001-yil 15-noyabrdagi 526-sonli Hukumat qarori
bilan tasdiqlangan
“Yo‘l harakati qoidalari”
, shuningdek, Ma’muriy javobgarlik
to‘g‘risidagi kodeks va boshqa normativ hujjatlar bilan belgilangan. Bu me’yorlar yo‘l
harakati ishtirokchilarining harakati aniq, tartibli va xavfsiz bo‘lishini ta’minlashga
qaratilgan.
1. Ustuvorlik prinsiplari
Chorrahalarda harakatlanishda
ustuvorlik
— ya'ni, kim birinchi harakatlanishi
mumkinligi qoidasi muhim ahamiyatga ega. Qoidalarga ko‘ra:
•
Agar svetofor mavjud bo‘lsa, haydovchilar
svetofor signallariga amal
qilishi
shart;
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–7_ июня–2025
332
2181-
3187
•
Svetofor ishlamasa yoki mavjud bo‘lmasa, harakat
yo‘l belgilari orqali
tartibga solinadi;
•
Belgi bo‘lmagan hollarda esa,
“chap qo‘l qoidasiga”
muvofiq, o‘ngdan
kelayotgan transport vositasi ustuvor hisoblanadi (YHQning 13-bo‘limi).
Misol uchun, Toshkent shahrida 2024-yilda qayd etilgan 3 500 dan ortiq
chorrahadagi YTHlarning 60% dan ko‘pi ustuvorlikka amal qilmaslik natijasida yuz
bergani qayd etilgan.
2. Burilish va to‘xtash tartibi
Qoidalarga ko‘ra, har bir haydovchi burilishdan oldin
tegishli signalni oldindan
berishi
, burilish chizig‘iga kirishda esa
piyodalarga yo‘l berishi
shart (YHQ 9.3-
band). To‘xtash esa chorraha markazidan chetda amalga oshirilishi lozim.
Amaliyotda esa, ko‘plab haydovchilar signal bermasdan burilish qiladi, bu esa
ayniqsa mototsiklchilar va velosipedchilarga nisbatan xavfni oshiradi. 2023-yilda
Farg‘ona viloyatida aynan burilishdagi noto‘g‘ri signal berish yoki uni butunlay
unutish sababli 400 dan ortiq YTH qayd etilgan.
3. Piyodalar harakati
Chorrahalarda piyodalar
belgilangan piyodalar o‘tish joyidan
, svetoforga yoki
svetofor bo‘lmagan holatda yo‘l belgilariga rioya qilgan holda harakatlanishi shart.
Piyoda harakati qoidalari YHQning 4-bo‘limida belgilangan.
Biroq amalda, ayniqsa yirik shaharlarda, piyodalarning chorrahalarni
belgilanmagan joylardan kesib o‘tishi, telefon bilan gaplashib harakatlanishi xavfli
holatlarni keltirib chiqarmoqda. 2024-yilning birinchi yarmida Andijon shahrida
piyodalar bilan bog‘liq 120 dan ortiq YTHlar chorrahalarda sodir bo‘lgan.
4. Svetofor va yo‘l belgilarining ahamiyati
Svetofor signallariga amal qilish chorrahada intizomni ta'minlovchi asosiy
vosita hisoblanadi. Ammo ayrim hududlarda svetoforlarning nosozligi yoki noto‘g‘ri
sozlanishi sababli tartibsizliklar kuzatiladi. Masalan, Qashqadaryo viloyatining Kitob
tumani markazida 2023-yilda 7 oy davomida ishlamagan svetofor sababli 14 ta YTH
ro‘y bergan.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–7_ июня–2025
333
2181-
3187
Shuningdek,
ba’zi
chorrahalarda
belgilarning
yo‘qligi,
chalkash
joylashtirilganligi ham harakatni murakkablashtirmoqda.
Chorrahalarda harakatlanish tartibi har qanday mamlakatda yo‘l harakati
xavfsizligining asosiy bo‘g‘ini sanaladi. O‘zbekiston Respublikasida bu boradagi
qonunchilik hujjatlari — “Yo‘l harakati to‘g‘risida”gi Qonun va YHQ orqali
belgilangan. Biroq amaliyotda ushbu qoidalarning to‘liq bajarilmasligi natijasida
chorrahalar ko‘p hollarda yo‘l-transport hodisalarining asosiy manbai bo‘lib
qolmoqda.
1. Statistik taqqoslovlar
Jahon sog‘liqni saqlash tashkilotining (WHO) 2023-yildagi hisobotiga ko‘ra:
•
har yili dunyo bo‘yicha
1,19 million kishi yo‘l-transport hodisalari
oqibatida vafot etadi;
•
YTHlarning 37% ga yaqini aynan
chorrahalar va yo‘l kesishmalarida
sodir bo‘ladi.
O‘zbekiston Ichki ishlar vazirligi Yo‘l harakati xavfsizligi Bosh boshqarmasi
ma’lumotiga ko‘ra:
•
2023-yil davomida O‘zbekistonda
13 212 ta YTH
sodir bo‘lgan bo‘lib,
ularning
taxminan 32%
chorrahalarda qayd etilgan;
•
ushbu hodisalarda
700 dan ortiq inson hayotdan ko‘z yumgan
,
minglab fuqarolar turli darajadagi tan jarohatlari olgan.
Demak, bu ko‘rsatkich O‘zbekistonning ham xalqaro o‘rtacha tendensiyadan
ortda emasligini ko‘rsatadi.
2. Xalqaro tajribadagi samarali amaliyotlar
Germaniya
tajribasiga ko‘ra, chorrahalardagi harakat maxsus algoritmlar
yordamida boshqariladi. Har bir chorrahada:
•
aqlli svetoforlar
real vaqtda yuklama bo‘yicha signallarni tartibga
soladi;
•
piyodalar harakati uchun
individal signal tugmalari
mavjud;
•
haydovchilar uchun
raqamli ogohlantiruvchi belgilar
o‘rnatilgan.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–7_ июня–2025
334
2181-
3187
Natijada, 2023-yil Germaniyada
1 million aholiga to‘g‘ri keladigan YTHlar
soni 350 taga
yetgan bo‘lsa, bu O‘zbekistonda deyarli
1 200 ta
atrofida.
Yaponiya
da esa, chorrahalar “ko‘rsatuvchi xavfsiz harakat zonasi” deb qaraladi.
Har bir kesishmada:
•
3D piyodalar o‘tish chiziqlari
,
•
sokinlashtirilgan harakat zonalari
,
•
mobil kuzatuv kameralar
mavjud.
Bu esa piyodalarning harakatini aniq ko‘rsatadi va haydovchilarning e’tiborini
oshiradi.
3. O‘zbekiston uchun muammo va imkoniyatlar
O‘zbekiston sharoitida mavjud muammolar:
•
Chorrahada ishlamaydigan yoki yaroqsiz
svetoforlar
;
•
Yo‘l belgilarining
eskirganligi yoki yo‘qligi
;
•
Yoritilmagan
chorrahalar, ayniqsa kechasi;
•
Haydovchilar va piyodalarning
qoidalarga loqaydligi
;
•
Monitoring va jazo tizimining sustligi
.
Shunga qaramay, mamlakatda bu borada
rivojlanish imkoniyatlari katta
:
•
Sun'iy intellekt asosidagi
“aqlli chorrahalar” loyihasi
yo‘lga
qo‘yilmoqda (masalan, Toshkentdagi “Navro‘z–Buyuk ipak yo‘li” chorrahasi);
•
Ichki ishlar vazirligi tomonidan
avtomatik foto va video radarlar
soni
oshirilmoqda;
•
2025-yilgacha
“Xavfsiz piyoda yo‘laklari”
loyihasi orqali 10 mingdan
ortiq chorrahalar modernizatsiya qilinishi rejalashtirilgan.
Ushbu tahlil orqali ko‘rinib turibdiki, O‘zbekiston chorrahalardagi harakat
xavfsizligini ta’minlashda yetarlicha huquqiy asosga ega, ammo
xalqaro tajribani
tatbiq etish va amaliy ijroni kuchaytirish
orqali bu boradagi xavflarni sezilarli
darajada kamaytirish mumkin.
Xulosa va takliflar
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–7_ июня–2025
335
2181-
3187
Chorrahalarda harakatlanish qoidalari nafaqat yo‘l harakati ishtirokchilari
xavfsizligini ta’minlashda, balki jamiyatdagi huquqiy ong va intizomni
shakllantirishda ham muhim ahamiyat kasb etadi. O‘zbekiston Respublikasining “Yo‘l
harakati to‘g‘risida”gi Qonuni va Yo‘l harakati qoidalari ushbu sohani tartibga
soluvchi asosiy hujjatlar hisoblanadi. Shunga qaramay, amaliyotda chorrahalarda yo‘l
harakati qoidalariga amal qilinmasligi, ustuvorlikning buzilishi, svetofor va yo‘l
belgilarining yaroqsiz holati ko‘plab yo‘l-transport hodisalariga olib kelmoqda.
Xalqaro tajribaga tayanadigan bo‘lsak, Germaniya, Yaponiya, Niderlandiya kabi
davlatlar aqlli chorrahalar, raqamli signal tizimlari va intizomli monitoring orqali
chorrahada harakatni xavfsiz tashkil qilishda yuqori natijalarga erishgan. Bu
O‘zbekiston uchun ham o‘z chorrahalarini raqamlashtirish va avtomatik nazorat
vositalari bilan jihozlash zaruratini ko‘rsatadi.
Quyidagi takliflar asosida mavjud muammolarni bartaraf etish mumkin:
1.
Chorrahalarda harakatni boshqaruvchi svetofor va yo‘l
belgilarining muntazam ravishda yangilanib borilishi.
2.
Haydovchilar va piyodalar uchun yo‘l harakati madaniyatini
oshirishga qaratilgan ijtimoiy reklama va treninglar tashkil qilish.
3.
Aqlli chorrahalarni sinov tariqasida barcha yirik shaharlarda joriy
etish.
4.
Chorrahalardagi YTH statistikasi asosida xavfli nuqtalarni aniqlab,
ularni modernizatsiya qilish.
5.
Chorrahalarda muntazam videokuzatuv va avtomatik jarima
tizimlarini kengaytirish.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati
1.
O‘zbekiston Respublikasi “Yo‘l harakati to‘g‘risida”gi Qonuni. — 1999-yil,
10-dekabr.
2.
“Yo‘l harakati qoidalari” — Vazirlar Mahkamasining 2001-yil 15-
noyabrdagi 526-sonli qarori bilan tasdiqlangan.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–7_ июня–2025
336
2181-
3187
3.
Ma’muriy javobgarlik to‘g‘risidagi kodeks, 2023-yilgi tahrir.
4.
Ichki ishlar vazirligi Yo‘l harakati xavfsizligi Bosh boshqarmasi statistik
hisobotlari, 2023–2024 yillar.
5.
World Health Organization (WHO) Global Status Report on Road Safety,
2023.
6.
European Commission Road Safety Report, 2022.
7.
Djamalov A. “Yo‘l harakati qoidalari va huquqiy madaniyat”, Toshkent:
Huquq nashriyoti, 2021.
8.
OECD/ITF – “Smart Traffic Management Systems for Safer Intersections”,
Paris, 2022.
