ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–6_ июня–2025
235
2181-
3187
SPORT NUTRITSIOLOGIYASI VA SALOMATLIK.
Teshaboyev Umidjon Abdukarimovich
Yakuboy Ahmadjon
Isroilov Farhodjon Ilhomjon o’g’li
Central Asian Medical University, assistant
Annotatsiya:
Dolzarb muammolardan biri bu – Spotchilarning ayniqsa havaskor
sportchilarni mashg‘ulot turiga qarab ovqatlanish ratsionini to‘g‘ri tanlamasligi
oqibatida sportdan jaroxatlanish, organizmni toliqtirish va sport mashg‘ulotlarinidan
zerikish va uni tark etishga sabab bo‘lmoqda.
Hozirgi kunda deyarli har bir oilada sportning qaysidir turi bilan professional yoki
havaskor tarzda shug‘ullanayotgan yoshlar va kattalar bor. Aholining sport va jismoniy
tarbiyaga bo‘lgan qiziqishi ortib borayotgani aholiga bu borada yanada ishonchli va
har tomonlama ma’lumot berishni taqozo etmoqda. Bu, ayniqsa, sportchilar uchun
ovqatlanish rejimini to‘g‘ri tashkillash juda muhimdir.
Zamonaviy sport turlari, jumladan, havaskor sportchilar, yuqori jismoniy va ruhiy
yuklarga duchor bo‘ladilar. Ularning ovqatlanishini to‘g‘ri tashkil etishning kaliti
sarflangan energiyani to'ldirish va tanadagi suv muvozanatini saqlashga qaratilgan
chora - tadbirlar hisoblanadi.
Kalit so‘z.
jismoniy tarbiya, sport nutritsiologiyasi, ovqatlanish, energiya
almashinuvi, fiziologiya.
Аннотация:
Одна из актуальных проблем - это неправильный выбор
рациона питания спортсменами, особенно любителями, в зависимости от вида
тренировок. Это приводит к травмам, переутомлению организма, потере
интереса к занятиям спортом и, как следствие, отказу от него. На сегодняшний
день практически в каждой семье есть молодежь или взрослые, занимающиеся
тем или иным видом спорта на профессиональном или любительском уровне.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–6_ июня–2025
236
2181-
3187
Повышающийся интерес населения к спорту и физической культуре требует
предоставления более достоверной и всесторонней информации в этой области.
Особенно важно правильно организовать режим питания для спортсменов.
Современные виды спорта, включая любительский спорт, сопряжены с
высокими физическими и психоэмоциональными нагрузками. Ключ к
правильной организации питания заключается в восполнении затраченной
энергии
и
поддержании
водного
баланса
организма посредством
соответствующих мероприятий.
Ключевые слова:
физическое воспитание, спортивная нутрициология,
питание, энергетический обмен, физиология.
Annotation:
One of the most serious problems is the fact that spotters, especially
amateur athletes, do not choose the right diet depending on the type of training, which
leads to injuries from sports, exhaustion of the div, and boredom and abandonment
of sports training.
Today, almost every family has young people and adults who are engaged in some
kind of sport, professionally or as an amateur. The growing interest of the population
in sports and physical education requires more reliable and comprehensive information
to be provided to the population in this regard. It is especially important for athletes to
properly organize their diet.
Modern sports, including amateur athletes, are subject to high physical and mental
loads. The key to properly organizing their nutrition is measures aimed at replenishing
spent energy and maintaining water balance in the div.
Keywords:
physical education, sports nutrition, nutrition, energy metabolism,
physiology.
Azaldan ham vrachlar va faylasuflar jismoniy faollik va to‘g‘ri ovqatlanish
sog‘lom turmush tarzining ajralmas qismi ekanligini anglab etganlar. Eramizdan
avvalgi 400 yilda Gippokrat o‘zining “Rejm” asarida: “Inson salomatligini saqlash
uchun faqatgina ovqatlanishning o‘zi yetarli emas. U doimo jismoniy harakat qilishi
lozim. Taom iste’mol qilish va jismoniy mashqlar o‘zaro qarama - qarshi ta’sir
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–6_ июня–2025
237
2181-
3187
ko‘rsatishsa ham, ammo ularning uyg‘unlikdagi ta’siri salomatlikni mustahkamlashga
olib keladi”, deb ta’kidlagan. Haqiqatdan ham jismoniy faollik va ovqatlanish tartibi
muhim ahamiyatga ega bo‘lib, unga barcha davrlarda katta e’tibor berilgan.
Mustaqillik yillarida mamlakatimizda aholi salomatligini asrash borasida
salmoqli ishlar amalga oshirilmoqda. Xususan, poytaxtimiz Toshkent shahrida hamda
Respublikamizning barcha viloyat markazlari va tumanlarida ko‘plab sport majmualari
barpo etilayotgani, aholi o‘rtasida ayniqsa yoshlar orasida sport va jismoniy
tarbiyaning keng targ‘iboti sportning ommaviyligini ta’minlashga xizmat qilmoqda.
Sportchini ovqatlanishi, fiziologiyasining, organizmning funksiyalarini va
ularning jismoniy yuklamalarning ta’siri ostidagi moslanish mexanizmlarini
o‘rganadigan hamda ularning ishchanlik samaradorligini oshirish bo‘yicha amaliy
tadbirlarga asoslangan, shuningdek sportchilarning to‘g‘ri ovqatlanshi, ularda tana
vaznini nazorat qilish, sportchi organizmida energiya almashinuvini o‘rganadigan
maxsus bo‘lim hisoblanadi. Sport nutritsiologiyasi sport va jismoniy tarbiya bo‘yicha
mutaxassislarni tayyorlash tizimida egallagan o‘rniga ko‘ra o‘quv va ilmiy fanlarning
uchta guruhi bilan bog‘langan.
Birinchi guruhni sport nutritsiologiyasi asoslangan fundamental fanlar tashkil
etib, aynan ular sportchining organizmi mashq va musobaqa jarayonida energiya
manbalari va energiya sarfi, o‘zaro ta’sirlashadigan muhitning omillari haqidagi
ma’lumotlar va tadqiqot usullari hamda nazariy yutuqlardan foydalanadi. Bunday
fanlar qatoriga biologiya, odam va hayvonlar fiziologiyasi, kimyo va fizikani qo‘shish
mumkin.
Ikkinchi guruhga sport nutritsiologiyasi bilan bir-birini o‘zaro to‘ldiradigan va
boyitadigan o‘quv va ilmiy fanlar kiradi. Bu tarafdan sport nutritsiologiyasi anatomiya,
biokimyo, biomexanika, gigiyena va psixologiya bilan chambarchas bog‘langan. Va
nihoyat, sport nutritsiologiyasi bilan bog‘langan fanlarning uchinchi guruhiga o‘zining
maqsadlarida sport nutritsiologiyasining ilmiy yutuqlari va tadqiqot usullaridan
foydalanadigan fanlar kiradi. Ularga jismoniy tarbiya nazariyasi va metodikasi,
pedagogika, psixologiya fanlar, sport tibbiyoti, davolash jismoniy tarbiyasi fanlari
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–6_ июня–2025
238
2181-
3187
kiradi. Sport nutritsiologiyasining muhim vazifalaridan biri bo‘lib, sportchilarning
salomatligini saqlash va sportda yuqori natijalarni egallashni ta’minlaydigan
choratadbirlarni ishlab chiqish, amalga oshirish va ilmiy asoslab berish hisoblanadi.
Shunday ekan, sport nutritsiologiyasi - bu amaliy va asosan profilaktik fan
hisoblanadi, chunki odam organizmining zahira (rezerv) imkoniyatlarini tadqiq qilib
va hisobga olib, u ish qobiliyatini oshirishning yo‘llari va vositalarini, tiklanish
jarayonlarini tezlashtirishni, toliqishning, organizm funksiyalarining o‘ta zo‘riqishi va
patologik siljishlarining oldini olishning, shuningdek turli kasalliklarning yuzaga
kelishini oldini olishni asoslab beradi. sport nutritsiologiyasining alohida uslubiy
(metodik) xususiyati shundan iboratki, uning materiallari fiziologiyaning klassik
metodlari (usullari)dan bir qatorini qo‘llash mumkin bo‘lmagan, faqatgina odam bilan
bo‘ladigan tajribalardangina olinishi mumkin. Shu munosabat bilan, odatda, jismoniy
yuklamalardagi fiziologik siljishlarning mexanizmlarini aniqlash maqsadida faqatgina
ayrim aniqlashtiruvchi tajribalargina hayvonlarda o‘tkaziladi.
Shuni ta’kidlash muhimki, sport nutritsiologiyasining asosiy vazifasi odam
organizmining sarflayotgan energiyasiga mos holatda to‘g‘ri va sifatli oziqlanishi
hamda hosil bo‘lganenergiyani samarali sarflashini baholashni. Shuning uchun maxsus
yuklama testlari ishlab chiqilgan bo‘lib, ular odam faoliyatining turli davrlarida
organizm funksiyalarining tegishli o‘zgarishlarini qayd qilish va jismoniy faollik
dozasini belgilashga imkon beradi. Bu maqsadlarda veloergometr, yuguruvchi
yo‘lakcha (tredban), turli balandlikdagi zinalardan, shuningdek telemetrik kanallar
bo‘yicha tegishli ko‘rsatkichlarni uzatib turadigan, masofadan turib yurak-tomir, nafas,
mushak va markaziy asab tizimi funksiyalarini qayd qilishga imkon beradigan turli
asboblardan foydalaniladi.
Sport nutritsiologiyasi murabbiy va o‘qituvchiga sportchilarning salomatligini
saqlash va sportda yuqori natijalarga erishish uchun zarur bo‘lgan bilimlarni jamlab,
jismoniy tarbiya nazariyasida muhim o‘rin egallaydi. Shuning uchun murabbiy va
pedagog mashq va musobaqa jarayonida sportchining organizmida sodir bo‘ladigan
fiziologik jarayonlarni, shug‘ullanayotganlarning salomatligiga zarar yetkazmaslik,
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–6_ июня–2025
239
2181-
3187
o‘ta yuklanish va o‘ta toliqishdan qochish, o‘zining ko‘rsatma va tavsiyalarini asoslab
berish, bu ishni ilmiy jihatdan tuzish va takomillashtirishi uchun yaxshi bilishi kerak.
Ular reabilitatsiya (qayta tiklanish) jarayonida sportchining organizmida sodir
bo‘ladigan o‘zgarishlarning mazmunini, qayta tiklanish jarayonini tezlashtirib, ularga
faol va bexato ta’sir qilishlari uchun bilishlari kerak. Shunday qilib, yuqorida bayon
etilganlardan kelib chiqadiki, sport nutritsiologiyasi o‘quv va ilmiy fan sifatida ikkita
asosiy muammoni hal qiladi.
Ulardan
biri
odam
salomatligini
jismoniy
mashqlar
yordamida
mustahkamlashning, uning organizmining tashqi muhitning turli noqulay omillariga
(harorat, bosim, radiatsiya, havo va suvning ifloslanishi, infeksiyalar va h.k.)
barqarorligining, shuningdek, ish qobiliyatining saqlanishi va tiklanishining, odamning
kasbiy faoliyati jarayonida ruhiy-hissiy (psixoemotsional) moslashuvi va erta
toliqishning rivojlanishiga qarshilik qilish qonuniyatlarini fiziologik asoslashdan
iboratdir. Sport nutritsiologiyasining bu vazifalari jismoniy tarbiyaning ommaviy
shakllari doirasida yechiladi.
Sport nutritsiologiyasining ikkinchi muammosi sportda yuqori natijalarga,
ayniqsa, katta sportda erishishga mo‘ljallangan, chora-tadbirlarni fiziologik
asoslashdan iboratdir. Bu ikkita muammo to‘laligicha mos kelmaydi, chunki mashq
jarayonlarida eng yuqori natijalarga erishish uchun ba’zi holatlarda shunday
yuklamalar qo‘llaniladiki, ular organizmning tashqi muhitning noqulay ta’sirlariga
barqarorligini pasaytirishga, salomatligini yomonlashishiga va hatto, kasalliklarni
yuzaga keltirishga olib kelishi mumkin.
Yuqorida bayon etilganlardan ayon bo‘ladiki, organizm funksiyalarining
fiziologik xususiyatlarini, energiya manbalari va almashinuvi, to‘gri ovqatlanishni
ommaviy jismoniy tarbiya va maxsus kontingentning (harbiy xizmatchilar, o‘t
o‘chiruvchilar, geologlar, talabalar, maktab o‘quvchilari va ba’zi boshqa toifadagilar)
jismoniy tarbiyasiga nisbatan ham, sportning turli ko‘rinishlariga, ayniqsa, yuqori
ko‘rsatkichlar sportiga nisbatan ham, ayrim o‘rganish va baholash kerak.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–6_ июня–2025
240
2181-
3187
Xulosa
. Sport nutritsiologiyasi fani - sportchini nafaqat to‘gri ovqatlanishini,
balkim ovqatlarninig tarkibi, sifati, mutanosibligini o‘rgatadi. Shuningdek yoshi jinsi,
sport turi, usuli, sportdagi darajasi, sutkaning qaysi qismida aktiv jismoniy mashqlar
bilan shug‘ullanishiga bog‘liq holda kunlik rasiyoniti to‘gri taqsimlashni,
mahsulotlarni to‘gri tanlashni va istemol qilish tartibini, miqdorini orgatadi.
Shunday ekan bu fanni o‘qitishda nafaqat murabbiylar balkim mashg‘ulotga
qatnayotgan xavaskor sportchilarni ham tushunchalarini boyitish maqsadga muvofiq
bo‘ladi. Sport nutritsiologiyasi spotchilarni balki ularning oilasida ham sog‘lom
ovqatlanish muhitini yaratishda muhum o‘rin tutadi. Natijada aholi orasida sog‘lom
spotchilarni yetishtirib berish darajasi yanada ortadi.
Аdabiyotlar:
1. Sh.A.Normatova, U.A.Teshaboyev. Farg‘ona 2025 y. “Sport nutritsiologiyasi”,
o‘zbek tilida.
2.Allamuratov Sh.I. Fiziologiya va sport fiziologiyasi. Toshkent “Turon-Iqbol”, 2010.
3.Do‘schanov V.O., Yusupova O.V. Sportchilarning oilada to‘g‘ri ovqatlanishining
gigiyenik asoslari. Pediatriya. - T.: 2001.
4.Karimov Sh.I. tahriri ostida Sog‘lom ovqatlanish salomatlik mezoni. Toshkent: 2015
.
5.Karimov O.R., Qurbonov Sh.Q., Qurbonov A.Sh. Vitaminlar va ma’danli
moddalarning ovqatlanishdagi o‘rni. Qarshi, “Nasaf’, 2004.
6.Kuchkarova L.S., Qurbonov Sh.Q. Ovqat hazm qilish va ovqatlanish fiziologiyasi.
T.: Sano-standart-2013.
7.Ovqatlanish gigiyenasi fani bo‘yicha o‘quv qo‘llanma” o‘zbek tilida. G.I.Shayxova
taxriri ostida, Toshkent 2014.
8.Баткрев М.И, Баткрева Т.Ф «Спортивное питания». Питер 2005
9.Дмитреев А.В, Гунина Л.М. «Спортивная нутритциология». 2020.
