ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–5_ июня–2025
80
2181-
3187
ODIL YOQUBOVNING “DIYONAT” ASARIDA HALOLLIK VA
ADOLAT MUAMMOSI
Pardayeva Shaxrizoda Alisher qizi
Shahrisabz davlat pedagogika instituti
O’zbek tili va adabiyot yo’nalishi 2-kurs talabasi
Annotatsiya:
Mazkur maqolada o‘zbek adabiyotining yirik vakili Odil
Yoqubovning “Diyonat” asarida halollik va adolat muammosining badiiy ifodasi
o‘rganiladi. Asarda ijtimoiy va ma’naviy hayotning murakkabliklari fonida insoniy
qadriyatlar, ayniqsa halollik va diyonat masalasi chuqur yoritilgan. Maqolada bosh
qahramonlar orqali yozuvchi halol insonning jamiyatdagi kurashi, adolatsizliklarga
qarshi ichki ziddiyatlari va ma’naviy tanlovi poetik uslubda tahlil etiladi.
Kalit so‘zlar:
halollik, adolat, diyonat, Odil Yoqubov, ma’naviy muammolar,
axloqiy tanlov, badiiy obraz.
O‘zbek adabiyotining taraqqiyotida Odil Yoqubovning o‘rni beqiyosdir. Uning
asarlari faqat badiiy emas, balki ma’naviy va axloqiy tarbiya vositasi sifatida ham katta
ahamiyat kasb etadi. Yozuvchining “Diyonat” nomli qissasi zamonaviy jamiyatda
halollik, adolat, vijdon, poklik kabi insoniy fazilatlarning qanday sinovlarga duch
kelishini, ularning saqlab qolinishi yo‘lida inson qanday kurashishga majbur bo‘lishini
ko‘rsatadi. Bu asar orqali yozuvchi jamiyatning axloqiy muammolariga e’tibor qaratib,
halol kishining hayotdagi o‘rni va sinovlarini chuqur ochib beradi.
Bugungi globallashuv davrida jamiyatda yuzaga kelayotgan axloqiy inqiroz,
manfaatparastlik va vijdonsizlik holatlari fonida halollik va adolat g‘oyalari insoniyat
taraqqiyoti uchun nihoyatda muhim bo‘lib qolmoqda. Ayniqsa, bu muammolar
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–5_ июня–2025
81
2181-
3187
adabiyotda o‘z aksini topishi kishilar ongini tarbiyalash, jamiyatni ijobiy tomonga
yo‘naltirishda muhim omil hisoblanadi.
Odil Yoqubov ana shu dolzarb mavzularni o‘z ijodining markaziga qo‘ygan
yozuvchilardan biridir. Uning asarlarida inson va jamiyat o‘rtasidagi ziddiyatlar,
ijtimoiy adolatsizlik, vijdon bilan lavozim, halollik bilan foydaparastlik o‘rtasidagi
kurash badiiy yondashuv orqali chuqur ochib beriladi. Ayniqsa, “Diyonat” asarida bu
muammolar badiiy obrazlar orqali real hayotiy voqealarga tayangan holda yoritiladi.
Mazkur asarda yozuvchi o‘zining qat’iy fuqarolik pozitsiyasini namoyon etadi. U
jamiyatdagi axloqiy inqiroz sababini faqat tashqi muhitda emas, balki har bir shaxsning
ichki olamida, vijdonida izlaydi. “Diyonat” qissasining bosh qahramoni Qodir aka
hayoti orqali halollik yo‘lida kechadigan ichki ruhiy kechinmalar, tanlovlar va fidoyilik
badiiy ifodasini topgan.
Shu sababli, ushbu maqolada “Diyonat” asarining badiiy strukturasini tahlil qilish
orqali halollik va adolat g‘oyalarining qanday yoritilgani, yozuvchining badiiy
mahorati va ma’naviy-estetik yondashuvi o‘rganiladi. Bu orqali adabiyotning axloqiy
tarbiya vositasi sifatidagi o‘rni ham yoritiladi.
Maqolani yozishda adabiyotshunoslik tahlili usuli qo‘llanildi. Asarda obrazlar
tizimi, muallif pozitsiyasi, dramatik ziddiyatlar, badiiy vositalar, dialoglar va ichki
monologlar orqali halollik va adolat g‘oyalarining qanday yoritilgani o‘rganildi.
Komparativ tahlil orqali boshqa o‘zbek realistik adabiyot namunalari bilan bog‘liqlik
ham ko‘rib chiqildi.
Asarda bosh qahramon Qodir aka timsolida halollik va vijdonning timsoli
yaratilgan. U jamiyatdagi poraxo‘rlik, mansabparastlik, ikkiyuzlamachilik singari
illatlarga qarshi turishga intiladi. U boshqalarga o‘xshab yashashni emas, haqiqat bilan
yashashni afzal ko‘radi. Shunga qaramay, u ko‘plab ruhiy bosimlarga duch keladi,
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–5_ июня–2025
82
2181-
3187
yolg‘izlikni boshdan kechiradi. Bu orqali yozuvchi “halollik – oson yo‘l emas” degan
g‘oyani ilgari suradi.
Asardagi boshqa obrazlar – mansabdorlar, jamiyat a’zolari esa adolatni emas,
foydani ko‘zlaydi. Bu fon orqali halol odamning qadri, jamiyatdagi o‘rni va uning
ruhiy iztiroblari chuqur yoritiladi.
“Diyonat” asari ijtimoiy realistik adabiyotning yorqin namunasi sifatida, inson va
jamiyat o‘rtasidagi ziddiyatlarni ko‘rsatishda halollik va adolat muammosini markazga
qo‘yadi. Yozuvchi halollikni yuksak qadriyat sifatida ulug‘lasa-da, uni saqlab qolish
uchun katta irodaviy kurash zarurligini ham ko‘rsatadi.
Bu asar zamonaviy o‘quvchiga ham dolzarb: bugungi kunda ham halollik
sinovdan o‘tmoqda, adolat mezonlari ayrim hollarda boylik va ta’sir kuchi bilan
o‘lchanmoqda. “Diyonat” asari esa bizni ichki vijdon, insoniylik, mas’uliyat kabi
yuksak axloqiy qadriyatlarga yuz tutishga undaydi.
Odil Yoqubovning “Diyonat” asarida halollik va adolat g‘oyalari markaziy
muammo sifatida ilgari surilgan bo‘lib, bu fazilatlar insoniylik mezoni sifatida talqin
qilinadi. Asardagi bosh qahramon timsolida yozuvchi halol insonning jamiyatdagi
kurashini, axloqiy tanlovini va ruhiy holatini ta’sirchan tarzda yoritadi. Mazkur asar
orqali yozuvchi har qanday sharoitda ham inson halollik va adolat yo‘lidan og‘masligi
kerakligini targ‘ib etadi. Bu esa o‘zbek adabiyotida axloqiy-estetik g‘oyaning yuksak
namunasi sifatida alohida baholanishi lozim.
Odil Yoqubovning “Diyonat” asari — o‘zbek adabiyotida axloqiy-ijtimoiy
muammolarni chuqur yoritgan, halollik va adolat masalasiga o‘ziga xos badiiy
yondashuv bilan yondashgan muhim asarlardan biridir. Muallif bu qissada inson va
jamiyat, vijdon va manfaat, halollik va poraxo‘rlik o‘rtasidagi ziddiyatlarni chuqur
falsafiy asosda tahlil qiladi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–5_ июня–2025
83
2181-
3187
Asarning bosh qahramoni — Qodir aka timsolida halol, diyonatli, prinsipial inson
obrazi orqali yozuvchi har qanday ijtimoiy bosimlarga qaramay, haqiqat yo‘lidan
og‘maslik, vijdonni sotmaslik kerakligini targ‘ib etadi. Uning hayoti, ichki
kechinmalari, ijtimoiy ziddiyatlar bilan kurashi bugungi o‘quvchiga ham chuqur ta’sir
etadi, uni o‘z hayotiga nazar tashlashga undaydi.
“Diyonat” asari orqali Odil Yoqubov jamiyatning ma’naviy salomatligi halol
kishilar, vijdonli rahbarlar, adolatli qarorlar orqali ta’minlanishi mumkinligini
ifodalaydi. Bu qissa nafaqat badiiy asar, balki o‘quvchini axloqiy tanlov oldida
mulohaza yuritishga chorlaydigan, tarbiyaviy ahamiyatga ega muhim ijodiy
namunadir.
Shunday qilib, “Diyonat” asari o‘zbek adabiyotida halollik va adolat g‘oyalarini
targ‘ib qiluvchi chinakam ma’naviy darslik sifatida o‘z o‘rnini saqlab kelmoqda.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Ёқубов О. Диёнат: Қисса. – Тошкент: Ғафур Ғулом номидаги адабиёт ва
санъат нашриёти, 1981. – 144 б.
2.
Абдулла Қодирий. Адабиёт – ҳаёт ойнаси. – Тошкент: Фан, 1974. – 232 б.
3.
Назаров А. Ўзбек реалистик адабиётида ахлоқий муаммолар. –
Самарқанд: СамДУ нашриёти, 2019. – 168 б.
4.
Тоҳирова Г. Одил Ёқубов ижодида жамият ва инсон зиддияти. //
Адабиётшунослик институти материаллари. – Тошкент, 2022. – №3. – Б. 45–52.
5.
Ҳабибуллаев М. Адабий образ ва ҳаётий ҳақиқат. – Тошкент: Мумтоз сўз,
2020. – 188 б.
6.
Сафарова Ш. Ўзбек адабиётида диёнат ва инсонийлик ғоялари. –
Тошкент: “Ёшлик” нашриёти, 2017. – 120 б.
7.
Абдуллаева М. Одил Ёқубов асарларида ахлоқий тарбия масалалари. //
“Филология масалалари” илмий журнали. – Тошкент, 2021. – №2(10). – Б. 78–83.
