ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–5_ июня–2025
58
2181-
3187
QOʻRQUV PSIXOLOGIYASI MOHIYATI
Usanova Muxlisa
Toshkent davlat sharqshunoslik universiteti
Sharq sivilizatsiyasi va falsafa fakulteti
Antropologiya va etnologiya yo‘nalishi
3-kurs hind-ingliz guruhi talabasi
+998933047175
Annotasiya: Mazkur maqolada inson ruhiyatidagi eng muhim hissiy holatlardan
biri — qo‘rquvning psixologik asoslari yoritilgan. Qo‘rquvning tabiiy va ijtimoiy
sabablari, u paydo bo‘lishining biologik va psixologik mexanizmlari, shuningdek, u
bilan bog‘liq klassik eksperimentlar “Kichkina Albert” tahlil qilingan. Maqolada
bihevioral, psixoanalitik va kognitiv yondashuvlar asosida qo‘rquvga ilmiy izoh
berilgan hamda uni yengish usullari psixoterapiya, meditatsiya, ekspozitsion terapiya
haqida ma’lumotlar keltirilgan. Qo‘rquv inson hayotida qanday ijobiy va salbiy rol
o‘ynashi tushuntirilib, uni boshqarish psixologik salomatlik uchun naqadar muhim
ekani ta’kidlangan.
Kalit so‘zlar: Qo‘rquv, psixologiya, emotsiya, bihevioral yondashuv, kognitiv
terapiya, psixoanaliz, qo‘rquv refleksi, amigdala, fobiya, psixoterapiya.
THE ESSENCE OF THE PSYCHOLOGY OF FEAR
Usanova Mukhlisa
Tashkent State University of Oriental Studies
Faculty of Eastern Civilization and Philosophy
Department of Anthropology and Ethnology
3rd year student of the Indian-English group
+998933047175
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–5_ июня–2025
59
2181-
3187
Annotation: This article explores one of the most important emotional states in
human psychology — the psychological foundations of fear. It examines the natural
and social causes of fear, as well as the biological and psychological mechanisms
behind its emergence. Classical experiments related to fear, such as the “Little Albert”
experiment, are analyzed. The article provides a scientific explanation of fear through
behavioral, psychoanalytic, and cognitive approaches and presents methods for
overcoming fear, including psychotherapy, meditation, and exposure therapy. The dual
role of fear — both positive and negative — in human life is discussed, emphasizing
how managing fear is essential for psychological well-being.
Keywords: fear, psychology, emotion, behavioral approach, cognitive therapy,
psychoanalysis, fear reflex, amygdala, phobia, psychotherapy
СУТЬ ПСИХОЛОГИИ СТРАХА
Усанова Мухлиса
Ташкентский государственный университет востоковедения
Факультет восточной цивилизации и философии
Кафедра антропологии и этнологии
Студент 3 курса индийско-английской группы
+998933047175
Аннотация: В статье рассматриваются психологические основы одного
из важнейших эмоциональных состояний психики человека — страха.
Анализируются естественные и социальные причины страха, биологические и
психологические механизмы его возникновения, а также связанные с ним
классические эксперименты «Маленький Альберт». В статье дается научное
объяснение страха на основе поведенческого, психоаналитического и
когнитивного подходов, а также приводятся сведения о методах его
преодоления — психотерапии, медитации, экспозиционной терапии.
Объясняется, какую положительную и отрицательную роль играет страх в
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–5_ июня–2025
60
2181-
3187
жизни человека, и подчеркивается, насколько важно контролировать его для
психологического здоровья.
Ключевые слова: Страх, психология, эмоция, поведенческий подход,
когнитивная терапия, психоанализ, рефлекс страха, миндалевидное тело,
фобия, психотерапия.
Kirish:
Qo‘rquv inson psixologiyasidagi eng kuchli va qadimiy hissiyotlardan
biri hisoblanadi. Bu hissiyot odamzod hayoti davomida ko‘plab xavf-xatarlarni sezish,
ulardan saqlanish va omon qolish imkonini bergan. Zamonaviy psixologiyada, ayniqsa
eksperimental psixologiyada, qo‘rquvni o‘rganish orqali inson miyasi, hissiy holati va
xatti-harakatlari qanday ishlashini chuqurroq anglash mumkin. Qo‘rquv shunchaki
noxush tuyg‘u emas — u odam organizmidagi fiziologik, emotsional va kognitiv
jarayonlar majmuasidir.
Asosiy qism
Qo‘rquv — bu inson miyasi va asab tizimining xavfga tabiiy javobi sifatida
yuzaga keladigan murakkab hissiy holatdir. U organizmni tahdidga qarshi tayyor
holatga keltirish orqali himoya vazifasini bajaradi. Psixologik jihatdan qo‘rquv asosan
hayotiy muhim axborotga tezkor va kuchli javob sifatida shakllanadi. Miyada ayniqsa
amigdala-bodomcha shaklidagi soha qo‘rquvga javob beruvchi markaz hisoblanadi.
Tahdid signali sezilgach, amigdala organizmda yurak urishining tezlashuvi,
mushaklarning taranglashuvi va “kurash yoki qoch” refleksini ishga tushiradi. Bu holat
odamni muammoli vaziyatlardan tezroq chiqishga yoki xavfdan qochishga majbur
qiladi. Qo‘rquv evolyutsion nuqtai nazardan qaralganda, insoniyat omon qolishida
muhim rol o‘ynagan. Masalan, qadimda yirtqich hayvonlar bilan to‘qnash kelganda
tezkor qo‘rquv reaksiyasi hayot-mamot masalasiga aylangan. Bugungi kunda esa bu
refleks ko‘proq ijtimoiy yoki psixologik stresslarga nisbatan namoyon bo‘ladi.
Shuningdek, qo‘rquv bolalikdan boshlab shakllanadi va u insonning tarbiyasi,
tajribalari hamda ijtimoiy muhitiga bog‘liq holda rivojlanadi. Shu sababli, har bir
individda qo‘rquv sabablari va ko‘rinishlari har xil bo‘lishi mumkin.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–5_ июня–2025
61
2181-
3187
Qo‘rquvning inson ruhiyatidagi ko‘rinishlari turli shakllarda namoyon bo‘ladi.
Umuman olganda, uni ikki asosiy turga ajratish mumkin: real va irratsional qo‘rquv.
Real qo‘rquv — bu haqiqiy, mavjud tahdidga organizmning tabiiy reaksiyasidir.
Masalan, balandlikdan yiqilish xavfi, yovvoyi hayvon hujumi yoki avtohalokat kabi
vaziyatlar real qo‘rquvni yuzaga keltiradi. Bu turdagi qo‘rquv odatda foydalidir, chunki
u ehtiyot bo‘lishga va xavfdan qochishga yordam beradi. Irratsional qo‘rquv esa
mantiqsiz va haddan tashqari bo‘rttirilgan qo‘rquv shaklidir. Bu turga fobiyalar kiradi.
Fobiya — bu aniq ob’ekt yoki vaziyatga nisbatan kuchli, nazoratdan chiqqan
qo‘rquvdir. Masalan, yopiq joylardan qo‘rqish (klaustrofobiya), hasharotlardan
qo‘rqish (entomofobiya) yoki jamoat oldida so‘zlashdan qo‘rqish (glossafobiya). Yana
bir tur — bu travmatik qo‘rquv, ya’ni og‘ir ruhiy zarba (masalan, avtohalokat, urush,
zo‘ravonlik) natijasida paydo bo‘lgan holatdir. Bu holat ba’zan travmadan keyingi
stress buzilishi (PTSD) ga olib keladi. Bu turdagi qo‘rquv insonning kundalik hayotiga
jiddiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Ba’zi hollarda qo‘rquv umumiy tashvish, xavotir yoki
depressiya kabi ruhiy kasalliklar bilan birga kechadi. Shuning uchun psixologiyada
qo‘rquvni aniqlash va to‘g‘ri tasniflash muhim ahamiyatga ega.
Qo‘rquv psixologiyasini chuqurroq tushunish uchun olimlar ko‘plab
eksperimentlar o‘tkazgan. Eksperimental psixologiya aynan qo‘rquvni sun’iy sharoitda
yuzaga keltirib, uning miyada va xatti-harakatdagi ta’sirini o‘rganishga yordam
bergan. Eng mashhur tajribalardan biri bu 1920-yilda Jon B. Uotson va Rozali Reyner
tomonidan o‘tkazilgan “Kichkina Albert” tajribasidir. Bu tajribada bir yoshli bolaning
ilgari qo‘rqmaydigan oq sichqonga nisbatan qo‘rquvni qanday shakllantirish
mumkinligi ko‘rsatib berildi. Har safar bola sichqonni ko‘rganida baland ovoz
chiqarilib, unda sichqon bilan bog‘liq salbiy assotsiatsiya paydo bo‘ldi. Natijada, bola
sichqonni ko‘rgan zahoti qo‘rqadigan bo‘lib qoldi. Bu tajriba orqali shartli refleks
orqali qo‘rquv qanday shakllanishi isbotlandi.
Hayvonlar ustida o‘tkazilgan tajribalar ham qo‘rquvni o‘rganishda katta
ahamiyatga ega bo‘lgan. Masalan, neyropsixolog olima Jozeph LeDoux amigdalaning
qo‘rquvdagi rolini chuqur o‘rgangan. U sichqonlar bilan olib borgan tajribalari orqali
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–5_ июня–2025
62
2181-
3187
amigdala olib tashlansa, hayvonlar qo‘rquvga nisbatan javob bermasligini aniqlagan.
Zamonaviy eksperimental tadqiqotlar fMRI (funksional magnit-rezonans tomografiya)
yordamida miyaning qo‘rquvga javob beruvchi sohalarini aniqlashga yordam
bermoqda. Bu orqali inson miyasida qo‘rquv qachon va qanday faollashishi, qanday
holatlarda u susayishi yoki kuchayishini aniqlash mumkin bo‘ldi. Ushbu tadqiqotlar
psixoterapiya, farmakologiya va nevrologiya sohalarida qo‘rquvni bartaraf etish
yo‘llarini ishlab chiqishda muhim rol o‘ynaydi.
Psixologiyada qo‘rquv turli nazariy maktablar tomonidan har xil tarzda talqin
qilinadi. Har bir yondashuv ushbu hissiy holatni o‘z uslubida tahlil qilib, uning kelib
chiqishi va uni boshqarish yo‘llarini tushuntiradi. Bihevioral yondashuvga ko‘ra,
qo‘rquv inson tajribasi orqali o‘rganiladi. Mashhur psixologlar J. B. Uotson va B. F.
Skinner bu hissiyotning shakllanishini klassik va operant shartlashuv orqali
izohlashgan. Ya’ni, qo‘rquv inson muayyan stimullarga salbiy tajriba asosida javob
berishga o‘rganadi. Bu yondashuvda davolash uchun ekspozitsion terapiya kabi
metodlar qo‘llaniladi. Kognitiv yondashuv esa qo‘rquvning sababi inson fikrlash
jarayonlarida, ya’ni voqealarga qanday baho berishida deb hisoblaydi. Bu nazariyaga
ko‘ra, odam ba’zi holatlarni real xavf deb noto‘g‘ri talqin qilishi mumkin. Shuning
uchun kognitiv-terapiya usullari orqali bu noto‘g‘ri e’tiqodlar va salbiy tafakkurlar
tuzatiladi. Psixoanalitik yondashuv Sigmund Freyd asos solgan tushunchalarga
tayangan holda, qo‘rquvni ong ostidagi bosilgan istaklar va bolalikdagi travmalar bilan
bog‘laydi. Bu yondashuvga ko‘ra, qo‘rquv – ichki ziddiyatlarning ong sathiga chiqishi
natijasidir. Bunday holatlarni tushunish va yechish uchun chuqur tahlil va suhbat
asosidagi terapiya taklif etiladi. Gumanistik yondashuv esa qo‘rquvni shaxsiy o‘sish
yo‘lida to‘siq sifatida ko‘radi. Masalan, Abraham Maslow nazariyasiga ko‘ra, inson
o‘zining potensialini to‘liq ro‘yobga chiqarish (samoaktualizatsiya) uchun ichki
qo‘rquvlaridan xalos bo‘lishi kerak. Turli yondashuvlarning mavjudligi qo‘rquvni har
tomonlama o‘rganish va unga nisbatan keng qamrovli davolash usullarini ishlab
chiqishga imkon beradi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–5_ июня–2025
63
2181-
3187
Qo‘rquv har bir insonda tabiiy ravishda mavjud bo‘lsa-da, uning haddan tashqari
kuchli shakllari shaxsiy hayotga, salomatlikka va ijtimoiy faoliyatga salbiy ta’sir
ko‘rsatadi. Shu sababli psixologiyada qo‘rquvni kamaytirish va bartaraf etishga
qaratilgan turli usullar ishlab chiqilgan. Eng samarali usullardan biri bu ekspozitsion
terapiya bo‘lib, u bihevioral psixologiya asoslariga tayangan. Bu usulda odam asta-
sekinlik bilan o‘z qo‘rquv manbaiga duch keladi va vaqt o‘tishi bilan unga bo‘lgan
hissiy javobi susayadi. Masalan, o‘rgimchakdan qo‘rqadigan odam dastlab uning
rasmini ko‘radi, keyin haqiqiy o‘rgimchakni uzoqdan kuzatadi, va nihoyat unga
yaqinlashishni o‘rganadi. Kognitiv terapiya esa odamning salbiy fikrlarini aniqlash va
ularni ijobiy, realistik fikrlar bilan almashtirishga qaratilgan. Bu usul qo‘rquvga olib
kelayotgan noto‘g‘ri e’tiqod va taxminlarni o‘zgartirish orqali qo‘rquvni pasaytiradi.
Ongli ong va meditatsiya texnikalari ham qo‘rquvni yengishda foydali bo‘ladi. Bu
usullar insonni hozirgi vaziyatga e’tibor qaratishga, nafas olishni boshqarishga va
hissiy reaktsiyalarni nazorat qilishga o‘rgatadi. Bu orqali yurak urishi, tashvish va
vahima xurujlari kamayadi.
Shuningdek, nafas mashqlari, avtogen mashqlar va muskul relaksatsiyasi kabi
tana orqali boshqariladigan usullar ham qo‘rquv reaksiyasini fiziologik jihatdan
nazorat qilishga yordam beradi. Og‘ir holatlarda esa psixoterapiya bilan birga dorivor
davolash ham qo‘llanilishi mumkin. Biroq bu faqat malakali mutaxassis tavsiyasi bilan
amalga oshiriladi. Qo‘rquvni yengish — bu bir martalik emas, balki doimiy mashq va
o‘z ustida ishlashni talab qiladigan jarayondir. Ammo to‘g‘ri yondashuvlar bilan bu
holat ustidan nazoratni qo‘lga olish mumkin.
Xulosa
Qo‘rquv inson ruhiyatining ajralmas va tabiiy bir qismidir. U hayotni saqlab
qolishda muhim signal funksiyasini bajaradi, biroq nazoratdan chiqqan holatda shaxsiy
taraqqiyotga, ruhiy holatga va ijtimoiy faoliyatga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Shu sababli
qo‘rquvni chuqur o‘rganish nafaqat nazariy jihatdan, balki amaliy nuqtai nazardan ham
dolzarbdir. Eksperimental psixologiya orqali qo‘rquvning paydo bo‘lish mexanizmlari,
miyadagi neyrofiziologik jarayonlar va shartli reflekslar aniqlangan. Uotson, LeDoux
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–5_ июня–2025
64
2181-
3187
kabi olimlarning tadqiqotlari bu sohaning asosini tashkil etadi. Har xil psixologik
yondashuvlar esa qo‘rquvga turlicha izoh beradi va uni yengishga oid turli
strategiyalarni taklif etadi. Psixoterapiya, meditatsiya, kognitiv va bihevioral usullar
orqali insonlar o‘z qo‘rquvlarini boshqarishni o‘rganmoqda. Eng muhimi, qo‘rquvni
tan olish, uni tushunishga harakat qilish va u bilan kurashishdan qochmaslikdir. Chunki
har bir inson ichki qo‘rquvlarini yengib, yanada erkin va baxtli hayot kechirishga
qodirdir
Foydalanilgan adabiyotlar
1. J. B. Uotson va R. Reyner – Shartli emotsional reaksiyalar (1920)
2. Jozef LeDux – Hissiy miya: Qo‘rquv va hissiyotlar haqida (1996)
3. D. Mayers – Psixologiyaga kirish (2014)
4. A. Bek – Kognitiv terapiya va emotsional buzilishlar (1976)
5. R. Gross – Psixologiya: Ong va xulq-atvor ilmi (2010)
6. J. S. Nevid – Psixologiya: Nazariya va amaliyot (2013)
7. Z. Freyd – Ong osti va qo‘rquv nazariyalari (1923)
8. A. Öhman va S. Mineka – Qo‘rquv va fobiyalar: Evolyutsion yondashuv (2001)
