ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–4_ июня–2025
53
2181-
3187
AQLLI SHAHAR TARMOQLARIDA KIBERXAVFSIZLIKNI
TA’MINLASH USULLARI
Ma’rufjon Bolbekov
1
,
Muxammadzoir Xadjayev
2
1
Muhammad al-Xorazmiy
nomidagi Toshkent
axborot texnologiyalari
universiteti Samarqand filiali.
shahriyorvsshahrambek@gmail.com
2
Muhammad al-Xorazmiy nomidagi
Toshkent axborot texnologiyalar
i universiteti Samarqand filiali.
Annotatsiya: Aqlli shahar infratuzilmasi raqamli texnologiyalar orqali
integratsiyalashgan tizimlar yig‘indisi bo‘lib, uning uzluksiz ishlashi va
ishonchliligi to‘g‘ridan-to‘g‘ri axborot xavfsizligiga bog‘liq. Ushbu maqolada
aqlli shahar tarmoqlarida axborot xavfsizligini ta’minlash uchun qo‘llaniladigan
zamonaviy yondashuvlar, jumladan, ko‘p qatlamli himoya strategiyasi (Defense-
in-Depth), blokcheyn texnologiyasi, kriptografik algoritmlar (simmetrik va
assimetrik), shuningdek sun’iy intellekt vositalarining integratsiyasi tahlil
qilinadi. Shuningdek, har bir texnologiyaning amaliy qo‘llanilishi misollar bilan
bayon etilib, ular orqali aqlli shahar tizimlarining axborot xavfsizligi
samaradorligi yoritiladi.
Kalit so‘zlar: Aqlli shahar, kiberxavfsizlik, Defense-in-Depth, blokcheyn,
sun’iy intellekt, kriptografik algoritmlar, ma’lumotlar yaxlitligi, autentifikatsiya,
ma’lumotlarni shifrlash, IoT xavfsizligi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–4_ июня–2025
54
2181-
3187
Aqlli shahar (Smart City) infratuzilmalari raqamli texnologiyalar
yordamida shaharning turli tizimlarini – transport, energiya, suv ta’minoti,
sog‘liqni saqlash, xavfsizlik va boshqalarni – markazlashtirib boshqarish
imkonini beradi. Ushbu tizimlarning barchasi internetga ulanadi va ulkan
miqdordagi ma’lumotlarni uzatadi, saqlaydi va qayta ishlaydi. Shu sababli,
kiberxavfsizlik aqlli shaharlar uchun eng muhim yo‘nalishlardan biri
hisoblanadi. [1]
Aqlli shahar tarmoqlarini himoya qilishda ko‘p darajali himoya strategiyasi
(Defense-in-Depth) eng samarali yondashuvlardan biri sifatida qo‘llaniladi. Bu
strategiya xavfsizlikni yagona vositaga emas, balki bir necha qatlamli himoya
vositalariga tayanib ta’minlaydi.[2]
Blokcheyn texnologiyasi asosida ma’lumotlar yaxlitligini ta’minlash — bu aqlli
shahar infratuzilmasida axborot ishonchliligi va o‘zgarmasligini kafolatlashning eng
zamonaviy va ishonchli usullaridan biridir. Blokcheyn — bu markazlashtirilmagan,
tarqatilgan reyestr texnologiyasi bo‘lib, har bir tranzaksiya yoki ma’lumot bloki
raqamli tarzda kriptografik imzo bilan tasdiqlanadi va zanjir shaklida oldingi blok bilan
bog‘lanadi. Bu zanjirli tuzilma tufayli biror blokdagi ma’lumotni o‘zgartirish uchun
butun zanjirni buzish kerak bo‘ladi — bu esa amalda imkonsiz hisoblanadi. Aqlli
shahar tizimlarida, masalan, transport harakati, elektr tarmoqlari, sog‘liqni saqlash,
kommunal xizmatlar kabi sohalarda blokcheyn yordamida ma’lumotlar ishonchli
tarzda saqlanadi va har qanday noqonuniy aralashuv aniq iz bilan fosh qilinadi. Bundan
tashqari, blokcheyn orqali foydalanuvchilarning shaxsiy ma’lumotlari xavfsiz
saqlanadi, tranzaksiyalarni kuzatish va audit qilish imkoniyati mavjud bo‘ladi. U
markaziy serverga tayanmaydi, shu sababli markaziy xatolik yoki hujumga duchor
bo‘lish ehtimoli sezilarli darajada kamayadi. [3]
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–4_ июня–2025
55
2181-
3187
1 – rasm Blokcheyn texnologiyasi asosida ma’lumotlar yaxlitligini ta’minlash
arxitekturasi.
Quyidagi 1 – rasmda aqlli shahar tizimlarida blokcheyn, sun’iy intellekt (AI) va
kriptografik himoya orqali ma’lumotlar yaxlitligini ta’minlash jarayonini ko‘rsatadi.
Rasm markazida foydalanuvchi – G‘olibjon – kompyuter orqali shahar infratuzilmasi
bilan bog‘langan. U boshqarayotgan tizim blokcheyn asosidagi markaziy xavfsizlik
qatlamiga ulanadi. Diagrammaning yuqori qismida blokcheyn texnologiyasi markaziy
element sifatida tasvirlangan bo‘lib, undan sog‘liqni saqlash tizimi, shahar xizmatlari,
va avtomobil boshqaruvi kabi aqlli shahar komponentlariga xavfsiz bog‘lanishlar
mavjud.
Aqlli shahar tizimlarida simmetrik va assimetrik kriptografik algoritmlar
qo‘llanilishi.
Aqlli shahar tizimlari orqali uzatiladigan ma’lumotlar hajmi ortib borar
ekan, ularning xavfsizligi — ayniqsa, ma’lumotlarni ruxsatsiz kirishdan himoya qilish
dolzarb masalaga aylanmoqda. Shu boisdan kriptografiya, ya’ni ma’lumotlarni
shifrlash texnologiyalari, aqlli shahar infratuzilmasida markaziy o‘ringa ega
bo‘lmoqda. Kriptografik yondashuvlar ikki asosiy turga bo‘linadi: simmetrik (bir
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–4_ июня–2025
56
2181-
3187
kalitli) kriptografiya va assimetrik (ikki kalitli) kriptografiya. Simmetrik algoritmlarda
ma’lumotni shifrlash va uni deshifrlash uchun bitta bir xil maxfiy kalit ishlatiladi. AES
(Advanced Encryption Standard), DES (Data Encryption Standard) kabi algoritmlar
shular jumlasidandir. Ular yuqori tezlik va samaradorlik bilan ajralib turadi, shu sababli
real vaqtli video monitoring, aqlli chiroqlar yoki transport tizimlari kabi oqim
ma’lumotlari bilan ishlovchi xizmatlar uchun juda mos keladi.[4-5]
Boshqa tomondan, assimetrik kriptografik algoritmlar, masalan, RSA (Rivest–
Shamir–Adleman), ECC (Elliptic Curve Cryptography) ikki xil kalitdan — ochiq
(public) va yopiq (private) kalitlardan foydalanadi. Bu yondashuv, ayniqsa,
autentifikatsiya va kalitlarni almashish jarayonlarida muhim ahamiyatga ega. Aqlli
shahar tizimlarida, masalan, foydalanuvchilarning mobil qurilmalari bilan shahar
xizmatlariga ulanishida, raqamli imzolar va identifikatsiya tizimlarida aynan
assimetrik algoritmlar qo‘llaniladi. Bu algoritmlar yuqori darajadagi xavfsizlikni
ta’minlaydi, biroq hisoblash resurslarini ko‘proq talab qiladi. Ko‘p hollarda, ikki
yondashuv kombinatsiyalab ishlatiladi: ma’lumotlar simmetrik kalit bilan tez
shifrlanadi, bu kalit esa xavfsiz tarzda assimetrik algoritm orqali uzatiladi. Shu tarzda
kriptografik mexanizmlar aqlli shaharlarda axborotlar yaxlitligi, maxfiyligi va
ruxsatsiz kirishdan himoya qilinishini kafolatlaydi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–4_ июня–2025
57
2181-
3187
2 – rasm. Simmetrik va assimetrik kriptografik algoritmlar qo‘llanilishi.
2 -rasmda aqlli shahar tizimlarida kriptografik algoritmlarning qo‘llanilishi
bosqichma-bosqich, ko‘rsatilgan. Chap tomonda simmetrik kriptografiya (ya’ni bitta
maxfiy kalit orqali shifrlash va deshifrlash) jarayoni aks ettirilgan: ma’lumot
jo‘natuvchi va qabul qiluvchi bir xil yagona kalitdan foydalanadi. Bu usul tezkor va
kam resurs talab qiladi, masalan, real vaqtda monitoring tizimlarida. O‘ng tomonda esa
assimetrik kriptografiya (jamoaviy va maxfiy kalitli usul) namoyon etilgan bo‘lib, bu
yerda har bir foydalanuvchining o‘ziga xos jamoaviy (public) va maxfiy (private) kaliti
mavjud. Ma’lumot jo‘natuvchi qabul qiluvchining jamoaviy kaliti bilan shifrlaydi,
faqat qabul qiluvchi uni o‘zining maxfiy kaliti bilan ochishi mumkin. Bu yondashuv,
ayniqsa, ma’lumotlar yaxlitligi, autentifikatsiya va xavfsiz tranzaksiyalar uchun
dolzarb xisoblanadi.
Ushbu maqolada aqlli shahar tarmoqlarining kiberxavfsizligi masalasi har
tomonlama tahlil qilindi. Birinchidan, ko‘p darajali himoya (Defense-in-Depth)
strategiyasi har xil tahdidlarga qarshi mustahkam, qatlamli himoya tizimini
shakllantirish imkonini berishi ko‘rsatildi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–4_ июня–2025
58
2181-
3187
Ikkinchidan, blokcheyn texnologiyasi orqali ma’lumotlarning yaxlitligi,
shaffofligi va o‘zgarmasligi ta’minlanishi, hamda bu texnologiyaning
markazlashtirilmagan xususiyati uni kiberhujumlarga nisbatan chidamli qiladi.
Uchinchidan, simmetrik va assimetrik kriptografik algoritmlar ma’lumotlarni
shifrlash va foydalanuvchilarni autentifikatsiyalashda samarali himoya vositasi sifatida
xizmat qiladi. Bu texnologiyalar real vaqtda ishlovchi tizimlar uchun
moslashuvchanlikni ham ta’minlaydi.
Adabiyotlar
1.
Anderson, M.P., et al. (2015) – The authors analyze the effectiveness of the
Defense-in-Depth strategy in information systems, showing that this layered approach
significantly enhances cybersecurity resilience across multiple threat vectors.
2.
Zyskind, G., Nathan, O., & Pentland, A. (2015) – This work provides a scientific
foundation on how blockchain technology can ensure data privacy and integrity,
especially when applied within smart system architectures.
3.
Kshetri, N. (2017) – The author explores the contribution of blockchain to
enhancing the security of smart city systems, using real-world examples to illustrate its
practical implications.
4.
Stallings, W. (2016) – A comprehensive review of cryptographic algorithms,
particularly focusing on AES and RSA, including their application in data protection
protocols and secure communications.
5.
Zhou, J., Zhang, R., Liu, D., & Choo, K.-K.R. (2019) – This study demonstrates
how AI algorithms contribute to real-time threat detection and automated response
mechanisms, making them suitable for securing dynamic infrastructures like smart
cities.
