ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–3_ июня–2025
52
2181-
3187
MATEMATIKA DARSLARINI SAMARALI TASHKIL ETISH
USULLARI
Rishton tuman 2-son politexnikumi
matematika fani o‘qituvchisi
Abduvali Yuldashev Qurbonaliyevich
email.
ANNOTATSIYA
Mazkur ilmiy maqolada matematika fanini o‘rta maxsus,
kasb-hunar va texnikumlarda o‘qitish jarayonini yanada takomillashtirish, darslarning
samaradorligini oshirishga qaratilgan zamonaviy metodik yondashuvlar tahlil qilingan.
Maqolada samarali dars tushunchasining mazmuni ochib berilib, o‘quvchilarning
bilim, ko‘nikma va malakalarini chuqurlashtirishda faol va interaktiv metodlardan
foydalanishning ahamiyati ilmiy-nazariy asosda yoritilgan. Samarali dars — bu
o‘quvchining markazda bo‘lgan, bilimni passiv emas, balki faol izlanish orqali
o‘zlashtirishiga yo‘naltirilgan darsdir. Shuning uchun maqolada muammoli o‘qitish,
darsda kichik guruhlar bilan ishlash, kasbiy yo‘naltirilgan topshiriqlarni joriy etish,
o‘quvchilarning individual xususiyatlarini hisobga olgan holda differensial
yondashuvlarni qo‘llash kabi samarali dars tashkil etish mexanizmlari tahlil qilinadi.
Ayniqsa, politexnikum va kasb-hunar kollejlari sharoitida o‘quvchilarni kelajak
kasbiga tayyorlash jarayonida matematikani amaliy va hayotiy misollar bilan bog‘lab
o‘qitish muhim o‘rin tutadi.
Shuningdek, maqolada matematika fanini o‘qitishda raqamli texnologiyalar
(GeoGebra, Desmos, Excel, Quizizz va h.k.) imkoniyatlaridan foydalanishning
o‘quvchilarning mantiqiy fikrlash, vizual tasavvur, muammoli vaziyatni
modellashtirish kabi ko‘nikmalarini shakllantirishdagi o‘rni alohida ta’kidlanadi.
Maqola pedagog-o‘qituvchilar uchun metodik qo‘llanma sifatida xizmat qilishi, dars
jarayonini samarali tashkil qilishda amaliy yordam bo‘lishi mumkin.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–3_ июня–2025
53
2181-
3187
Kalit so‘zlar:
matematika ta’limi, samarali dars, faol metodlar, muammoli
o‘qitish, raqamli texnologiyalar, kompetensiyaviy yondashuv, kasbiy yo‘naltirish,
politexnikum.
ANNOTATION
This scientific article explores modern methodological
approaches aimed at improving the quality and effectiveness of mathematics
instruction in vocational colleges, technical schools, and secondary specialized
educational institutions. The concept of an effective lesson is examined in detail,
emphasizing the importance of student-centered learning, where learners acquire
knowledge through active engagement and critical thinking rather than passive
reception. The paper discusses various teaching strategies such as problem-based
learning, collaborative group work, differentiated instruction based on students'
individual needs, and the integration of profession-oriented tasks. Special attention is
paid to the role of mathematics in vocational education, where linking theoretical
knowledge with real-life applications significantly enhances students' motivation and
practical competence in their future professions. Moreover, the article highlights the
effective use of digital tools such as GeoGebra, Desmos, Excel, and Quizizz, which
contribute to the development of students' logical reasoning, spatial visualization, and
problem-solving skills. These technologies not only increase engagement but also
allow for the visualization and modeling of mathematical concepts in an accessible and
interactive manner. This work serves as a practical and methodological guide for
mathematics teachers seeking to organize more effective, engaging, and profession-
oriented lessons. The recommendations provided are applicable in real classroom
settings and aligned with competency-based and student-centered education reforms.
Keywords:
mathematics education, effective lesson, active learning methods,
problem-based teaching, digital tools, competency-based approach, vocational
training, technical college.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–3_ июня–2025
54
2181-
3187
KIRISH
XXI asr — bu raqamli texnologiyalar, zamonaviy ta’lim metodlari va
kompetensiyaviy yondashuvlar asridir. Ta’lim tizimidagi keskin islohotlar, fanlarni
zamonaviy talablarga moslashtirishga qaratilgan siyosiy va ijtimoiy ehtiyojlar, ayniqsa
texnikum va kollejlar kabi o‘rta maxsus ta’lim muassasalarida o‘qituvchilardan yuqori
darajadagi metodik va didaktik tayyorgarlikni talab qilmoqda. Shunday sharoitda
matematika fanini samarali o‘qitish
masalasi dolzarb muammolardan biri sifatida
maydonga chiqmoqda. Matematika – bu faqat formulalar va raqamlar yig‘indisi emas,
balki
fikrlash, tahlil qilish, umumlashtirish va xulosa chiqarish
madaniyatidir. U
nafaqat kasbiy bilimlar asosidir, balki hayotiy qarorlar qabul qilish, muammoli
vaziyatlardan chiqish, mantiqiy fikrlash va intellektual salohiyatni shakllantiruvchi
vositadir. Aynan shu sababli matematika fani har bir o‘quvchining intellektual rivojida
hal qiluvchi o‘ringa ega. Ammo, hozirgi davrda darslarning formal, faqat darslik
asosida o‘tkazilishi, o‘quvchilarning passiv holatda qolishi, hayotiy kontekstdan
uzilgan masalalarning ko‘pligi o‘quvchilarda bu fandan begonalashuvga olib
kelmoqda.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–3_ июня–2025
55
2181-
3187
Bu holat ta’lim samaradorligini pasaytiradi, o‘quvchida o‘quvga nisbatan ijobiy
munosabatni shakllantira olmaydi. Shuningdek, politexnikum va kasb-hunar ta’limi
tizimida o‘quvchilar har xil bilim darajasi, o‘zlashtirish tezligi va qiziqishlariga ega
bo‘lgan bo‘lishi mumkin. Bunday guruhlarda darsni samarali tashkil etish uchun
turli
metodlar, individual yondashuvlar, va texnologik vositalardan foydalangan holda
darsni loyihalash
muhim hisoblanadi. Zamonaviy yondashuvlar, jumladan,
muammoli ta’lim, faol o‘qitish metodlari, raqamli resurslar bilan ishlash
,
o‘quvchining darsdagi ishtirokini faol va ongli qiladi. Bundan tashqari, O‘zbekiston
Respublikasi Prezidentining “Ta’lim sifatini oshirish, raqobatbardosh kadrlar
tayyorlash tizimini takomillashtirish”ga qaratilgan farmon va qarorlarida ham ta’lim
jarayonini yangilash, o‘qituvchilarning innovatsion salohiyatini oshirish haqida
alohida e’tibor qaratilgan. Xususan, o‘qituvchi darsda ijodkor bo‘lishi, zamonaviy
texnologiyalarni qo‘llay olishi va har bir o‘quvchining individual rivojlanishini
ta’minlashi lozimligi ta’kidlanmoqda.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–3_ июня–2025
56
2181-
3187
Shunday ekan, ushbu maqola orqali matematika darslarini
samarali, zamonaviy
va maqsadli tashkil etishning asosiy yo‘llari
, o‘quvchining bilim olish jarayonidagi
faolligini oshirish va o‘qituvchi uchun yangi metodik yechimlarni tahlil qilish nazarda
tutiladi.
TADQIQOT METODOLOGIYASI.
Samarali dars tushunchasi va uning belgilari.
Samarali dars bu — o‘qituvchi
tomonidan qat’iy rejalashtirilgan, o‘quvchining bilim, ko‘nikma va malakasini
rivojlantiruvchi, unga mustaqil fikrlash imkonini beruvchi va natijaga yo‘naltirilgan
darsdir. Dars samaradorligi nafaqat dars mazmuni, balki o‘quvchilarning darsga
bo‘lgan qiziqishi, faol ishtiroki va mustahkam bilimlar hosil qilishi bilan belgilanadi.
Pedagogik adabiyotlarda samarali dars quyidagi xususiyatlarga ega bo‘lishi
kerakligi ta’kidlanadi: aniq va o‘lchanadigan maqsadga yo‘naltirilganlik;
didaktik tamoyillarga asoslanganlik (tizimlilik, izchillik, ongli o‘zlashtirish,
qiziqish uyg‘otish); fanlararo integratsiya elementlari mavjudligi;
zamonaviy texnologiyalardan oqilona foydalanish;
o‘quvchi shaxsiga yo‘naltirilgan yondashuv. Bundan kelib chiqadiki,
matematikani samarali o‘qitish uchun o‘qituvchi darsni shunchaki ma’lumot yetkazish
emas, balki fikrlashni rivojlantirish, mantiqiy xulosalar chiqarishga yo‘naltirish deb
tushunishi zarur.
Matematika darslarini samarali tashkil etish usullari.
Zamonaviy metodlar
darsni o‘quvchi markaziga qo‘yadi. Faol o‘qitish usullari o‘quvchilarning bilim olishga
bo‘lgan munosabatini o‘zgartirib, ularni faollikka chorlaydi. Quyidagilar aynan
matematika fanida yaxshi samara beradi: “Muammoli vaziyat” metodi: dars boshida
real yoki hayotiy muammo qo‘yiladi. Masalan: “Agar sizning bankdagi hisob
raqamingiz foizli hisoblanayotgan bo‘lsa, necha oyda mablag‘ingiz ikki baravar
bo‘ladi?” Bu savol yordamida eksponentsial funksiyani tushuntirish mumkin. “Blits-
so‘rov”, “Aqliy hujum”, “Juftlikda ishlash” metodlari o‘quvchilarni darsda faol
ishtirok etishga undaydi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–3_ июня–2025
57
2181-
3187
Matematik dikto — formulalarni tinglab yozish orqali eslab qolish va aniqlikni
oshirishga xizmat qiladi. Interaktiv metodlar yordamida o‘quvchilar muloqotga
kirishadi, fikr yuritadi, o‘z mulohazasini asoslaydi, bu esa faqat bilim emas, balki
fikrlash madaniyatini ham shakllantiradi. Muammoli o‘qitish — bu o‘quvchida savol
tug‘dirish, qiziqishni uyg‘otish va unga javobni izlash orqali bilimga erishishdir.
Masalan, kvadrat tenglama mavzusida "Nega tenglama diskriminanti musbat, manfiy
yoki nolga teng bo‘lishi mumkin?" kabi savol o‘quvchining mustaqil fikrlashiga zamin
yaratadi. Muammoli o‘qitish quyidagilarga olib keladi, o‘quvchida mustaqil qaror
qabul qilish ko‘nikmasi shakllanadi, savolga javob topish jarayonida fan mazmuni
chuqur o‘zlashtiriladi, mavzuga nisbatan ichki motivatsiya ortadi.
Raqamli texnologiyalar va vizualizatsiya vositalaridan foydalanish.
Bugungi
kunda ta’lim texnologiyalari shiddat bilan rivojlanmoqda. GeoGebra, Desmos, Kahoot,
Quizizz kabi platformalar matematika darsini jonlantirish, vizual ko‘rinishda taqdim
etish, murakkab tushunchalarni soddalashtirish imkonini beradi. Ayniqsa:
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–3_ июня–2025
58
2181-
3187
Funksiya grafigini real vaqtda chizish;
Geometrik shakllarni o‘zgartirish orqali tahlil qilish;
Dastur orqali test topshiriqlari yechish;
Bu usullar ko‘rgazmalilik, tushunarlilik va mustahkam o‘zlashtirishni
ta’minlaydi. Ayniqsa, politexnikum o‘quvchilari uchun grafiklar, jadvallar, chizmalar
orqali o‘rgatish kasbga bog‘langanlikni kuchaytiradi.
Samarali o‘qitishda differensial yondashuv asosiy omillardan biridir. Har bir
o‘quvchining bilim darajasi, tahlil qilish qobiliyati va qiziqishlari turlicha. Bu holatda:
Kuchli o‘quvchilar uchun murakkabroq topshiriqlar;
O‘rtacha o‘zlashtiruvchilar uchun ko‘proq misollar;
Sust o‘zlashtiruvchilar uchun ko‘rgazmali, oddiylashtirilgan mashqlar berish
maqsadga muvofiq. Shuningdek, shaxsga yo‘naltirilgan ta’lim orqali har bir
o‘quvchining imkoniyatlarini ochish va unga nisbatan ijobiy munosabatda bo‘lish ham
dars samaradorligiga xizmat qiladi. Politexnikumlarda matematika o‘zining mustaqil
fan sifatidagi ahamiyatidan tashqari, asosiy kasbiy fanlar uchun tayanch hisoblanadi.
Shuning uchun darslarni tashkil etishda, Formulalarning amaliy qo‘llanilishi; Kasbga
oid real masalalar (masalan, elektr tok kuchi, tezlik, xarajatlar) orqali o‘rgatish;
Loyihaviy ishlar orqali bilimlarni mustahkamlash; bu o‘quvchini o‘z kasbiga
tayyorlashda va fanga nisbatan motivatsiyasini oshirishda muhim vositadir.
XULOSA VA TAKLIFLAR
Matematika fanining ta’lim tizimidagi o‘rni
beqiyosdir. U nafaqat mantiqiy fikrlashni, balki muammoli vaziyatlardan chiqish, aniq
va izchil xulosa qilish, real hayotdagi masalalarni hal qilish uchun zarur bo‘lgan bilim
va ko‘nikmalarni shakllantiradi. Ayniqsa, politexnikumlar va kasb-hunar ta’limi
muassasalarida matematika darslari o‘quvchilarning kasbiy bilimlariga tayanch bo‘lib
xizmat qiladi. Shu bois ushbu fan darslarini
samarali tashkil etish
nafaqat
o‘quvchining fanni yaxshi o‘zlashtirishiga, balki u tanlagan kasbda muvaffaqiyat
qozonishiga ham bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Tahlillardan ko‘rinib turibdiki, samarali
matematika darsi quyidagi asosiy omillar bilan belgilanadi: Darsning maqsadga
yo‘naltirilgan, tizimli va izchil tashkil etilishi; O‘quvchining faol, izlanishga undovchi
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–3_ июня–2025
59
2181-
3187
pozitsiyasini shakllantiruvchi metodlardan foydalanish; Fanlararo bog‘liqlik, ayniqsa
kasbga yo‘naltirilgan yondashuvni hisobga olish; O‘qituvchining yuqori metodik
saviyasi, darsga ijodiy yondashuvi; Raqamli texnologiyalarni o‘rinli qo‘llash orqali
vizualizatsiyalash va interaktivlikni ta’minlash. Yuqoridagi omillarni hisobga olgan
holda, matematika darslarini samarali tashkil etishda quyidagi
tavsiyalarni
keltirib
o‘tish mumkin:
Har bir dars oldindan puxta rejalashtirilmog‘i lozim. Darsda qo‘yilgan maqsad —
o‘quvchi uchun tushunarli va erishilishi mumkin bo‘lgan natijaga yo‘naltirilgan
bo‘lishi kerak. O‘quvchilarning o‘zlashtirish darajasiga qarab bosqichli metodik
yondashuv qo‘llanilishi samaradorlikni oshiradi. O‘qituvchi darsni faqat tushuntirish
bilan cheklamasligi kerak. Aksincha, o‘quvchini fikrlashga, tahlil qilishga, yechim
izlashga yo‘naltiruvchi savollar, topshiriqlar, muammolar orqali faol o‘quv muhitini
yaratmog‘i lozim. Bunday sharoitda o‘quvchi bilimni tayyor holatda emas,
mustaqil
mehnat orqali
oladi — bu esa chuqur o‘zlashtirishning kalitidir. Politexnikum
o‘quvchilari uchun har bir mavzu
kasbiy amaliyot
bilan bog‘liq bo‘lishi juda muhim.
Misollar, masalalar va vazifalar real hayotdagi texnikaviy muammolarga
moslashtirilsa, bu o‘quvchining fanga nisbatan motivatsiyasini oshiradi. Bu orqali
matematika "nazoratchi fan"dan "amaliy qurol"ga aylanadi. GeoGebra, Desmos,
Excel, Wolfram Alpha kabi platformalar orqali matematik modellashtirish, grafik
chizish, matematik munosabatlarni vizual ko‘rsatish imkoniyati o‘quvchiga
tushunchalarni aniq va ravshan qabul qilish imkonini beradi. Bu esa o‘zlashtirishda
yuqori samaradorlikka olib keladi.
Darslarda differensial yondashuv, o‘zlashtirish darajasiga moslashtirilgan
topshiriqlar, kichik guruhlarda ishlash va o‘zaro baholash usullari orqali har bir
o‘quvchi o‘z salohiyatiga qarab rivojlanish imkoniyatiga ega bo‘ladi. Shunday qilib,
matematika darslarini samarali tashkil etish — bu o‘qituvchining puxta tayyorgarligi,
zamonaviy metodlarni bilishi, pedagogik mahorati va darsga ijodiy yondashuvi bilan
chambarchas bog‘liq. Bunday darslar orqali: o‘quvchida mustaqil fikrlash
ko‘nikmalari shakllanadi;
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–3_ июня–2025
60
2181-
3187
o‘rgangan bilimlar amaliyotga tatbiq etiladi; kasbiy tayyorgarlikda mustahkam
poydevor yaratiladi. Ta’lim sifati va samaradorligini oshirishda o‘qituvchi o‘zining
yetakchi rolini
chuqur anglab, har bir darsni yuqori darajada tashkil etishga intilishi
— bugungi kun ta’limi oldidagi eng asosiy vazifalardan biridir.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining PF–60-sonli Farmoni. “2022–2026
yillarga mo‘ljallangan Yangi O‘zbekistonning taraqqiyot strategiyasi”. — 2022-yil,
28-yanvar.
2. O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi qarori. “Kasb-hunar ta’limi davlat
standarti”. — Toshkent: 2020.
3. Karimov A., Rasulov R.
Matematika o‘qitish metodikasi.
— Toshkent: “Fan va
texnologiya”, 2020.
4. Tursunov B.
Kasbiy ta’limda amaliy matematika asoslari.
— Toshkent:
O‘zbekiston Milliy universiteti nashriyoti, 2019.
5. Islomov Z.
Pedagogik texnologiyalar va innovatsion metodlar.
— Toshkent:
“Yangi asr avlodi”, 2021.
6. Qodirov A., Ne’matov M.
Fanlararo integratsiya asosida matematika o‘qitish.
—
“Pedagogika” ilmiy jurnali, 2022, №3.
7. Bobonazarov Z.
Politexnikumda matematika darslarini innovatsion tashkil etish.
— “Ta’lim innovatsiyalari” jurnali, 2022, №2.
8. UNESCO.
Transforming Technical and Vocational Education and Training for
the Future.
— Paris, 2021.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–3_ июня–2025
61
2181-
3187
10. Excel dasturida amaliyotga yo‘naltirilgan matematika topshiriqlari. — Microsoft
Education Resources, 2020.
