ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–3_ июня–2025
458
2181-
3187
QONUN USTUVORLIGI TAMOYILINING O’ZBEKISTONDA
FUQAROLIK JAMIYATI QURISHDAGI AHAMIYATI
TURAKULOV BOYBURI KUZIMURATOVICH
IIV Surxondaryo akademik litseyi
huquqshunoslik fani bosh o’qituvchisi
Qonun ustuvorligini ta’minlash demokratik jamiyatni shakl-lantirishning asosiy
vazifasi bo‘lib hisoblanadi. Shuni alohida ta’kidlash kerakki, avvalo qonunlar
fuqarolarning bevosita yoki bilvosita ishtiroki bilan ishlab chiqiladi, ularning xohish
va iro-dasini o‘zida aks ettiradi. Ammo ko‘pgina qabul qilingan qonunlar real hayotga
joriy qilinmasdan qog‘ozda qolib ketadi. Sababi, birin-chidan, qonunni qabul qilish
davridagi jamiyat taraqqiyoti darajasi bilan uni amalga oshirish imkoniyati o‘rtasidagi
nomutanosiblik-ning mavjudligi. Ikkinchidan, qonunlarni yaratishdagi mahorat va
salohiyatning (professionalizm) yetishmasligidir. Uchinchidan, fuqa-rolarning ham
qonunlardan to‘la foydalanishga salohiyati yetarli darajada bo‘lmasligi. Ammo, nima
bo‘lganda ham qabul qilingan qonunlarga amal qilish hayotiy zaruriyat hisoblanadi.
Chunki, u nafa-qat, huquqlar tizimi bilan, shuningdek mamlakatning iqtisodiy,
ijtimoiy-siyosiy va ma’naviy-ma’rifiy hayoti bilan bog‘liqdir. Ularni o‘zida ifodalagan
qonunlarning “ishonmasligi” yoki poymol qilinishi mavjud ekan, jamiyat hayotida
ijobiy o‘zgarishlar sodir bo‘lmaydi.
Mamlakat va fuqarolar manfaatlarining uyg‘un holatda amalga oshuvining asosiy
mexanizmi qonunlar oldida oddiy fuqarodan tortib eng yuqori lavozimni egallab turgan
amaldorlarga barobarli-gi, ularning qonunlarga so‘zsiz itoat qilishi hisoblanadi. Bu
tamoyilni shakllantirish O‘zbekistonda qurilayotgan demokratik jamiyatning asosiy
vazifasi sifatida qaralmoqda.
Qonun ustuvorligiga xilof ish qilish va unga mensimay qarash, mansabdor
shaxslar tomonidan qonunlarning oyoq osti qilinishi, ulardan g‘arazli maqsadlarda
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–3_ июня–2025
459
2181-
3187
foydalanish qonunlarni obro‘sizlanti-radi, davlat va jamiyatning ma’naviy asoslariga
putur yetkazadi, xalqning noroziligiga, haqqoniy e’tirozlariga sabab bo‘ladi. Ayniqsa,
fuqarolarning davlat tuzilmalari bilan munosabatlari jarayonida qonunlarga rioya
etilishi yoki rioya etilmasligi fuqaro – davlat munosabatlarining butun bir tizimdagi
ijtimoiy adolat qoidalarining holatini belgilab beradi.
Shu o‘rinda mahalliy hokimiyat vakillari to‘g‘risida alohida to‘xtalib o‘tish zarur
deb o‘ylaymiz. Zero, islohotlarni amalga oshirishda, joylarda adolat qoidalarini
o‘rnatishda ularning o‘rni katta bo‘lishi zarur. Buning o‘rniga mahalliy hokimiyat
vakillari, hatto hokimlar tomonidan inson huquqlarini buzish holatlari, afsuski sodir
etilmoqda.
Prezidentimiz ikkinchi chaqiriq Oliy Majlisining to‘qqizin-chi sessiyasida
“Adolat - qonun ustuvorligida degan hayotiy tamoyil-ga qat’iy amal qilib yashash
g‘oyasi ham fuqarolik jamiyatini shakl-lantirishning asosiy yo‘nalishlaridan birini
tashkil etadi” – deb ko‘rsatgan edi. Lekin qonunlarga itoat qilishda, uning ijrosini
ta’minlashga mas’ul bo‘lgan kishilar har doim oddiy fuqarolarga “etalon” bo‘lishlari
lozim bo‘ladi. Ular tomonidan qonunlarning buzilishiga qaratilgan har bir kichik xatti-
harakatlar nafaqat umumiy taraqqiyotga, shuningdek fuqarolarning hokimiyatga
ishonchi-ning barbod bo‘lishiga olib keladi. Shu ma’noda ham qonun ustuvor-ligini
ta’minlashda fuqaroga qaraganda uning ijrosi uchun mas’ul bo‘lganlardan ko‘proq
yetakchilik qilishlari talab etiladi. Qonunlar-ning har qanday shaxs, guruh, siyosiy
kuchlar yoki ijtimoiy tabaqalar manfaatlaridan ustun bo‘lishini real ta’minlash
orqaligina demo-kratiyani rivojlantirish, uning jamiyatda amal qilishiga erishish
mumkin bo‘ladi. Uning amal qilishi har ikkala hokimiyat va fuqaro manfaatlariga mos
keladi.
Xulosa qilib aytganda, qonun ustuvorligi quyidagi uch holatda o‘zining to‘liq
ifodasini topadi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–3_ июня–2025
460
2181-
3187
Birinchidan,
qabul qilinayotgan qonunlar va boshqa normativ huquqiy hujjatlar
adolat prinsipiga, inson huquqi va manfaat-laridan kelib chiqib, ijtimoiy jihatdan
asoslangan bo‘lishi kerak.
Ikkinchidan,
barcha qonunlar va boshqa normativ huquqiy huj-jatlar talabi
barcha davlat organlari, mansabdor shaxslar, nodavlat tashkilotlari va fuqarolar
tomonidan qat’iy bajarilishi shart.
Uchinchidan,
barcha normativ-huquqiy hujjatlar Konstitutsiya va qonunlarga
mos bo‘lishi shart.
Demak, demokratik jamiyatning muhim tamoyili bo‘lgan qonun ustuvorligi
mamlakatimizda barpo etilayotgan fuqarolik jamiyati qurishning asosidir.
