ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–2_ июня–2025
278
2181-
3187
MS ACCESSDA JADVALLARNI O‘ZARI BOG‘LASH
Andijon tuman 2- son politexnikumi
Informatika va axborot texnologiyalari fani o‘qituvchisi.
Nishonova Mahliyo Qudratbekovna
Annotatsiya.
Ushbu maqolada Microsoft Access dasturida jadvalar o‘rtasidagi bog‘lanishlar
(relationship) yaratish usullari va ularning turlari haqida batafsil ma’lumot beriladi.
Jadval bog‘lanishlari ma’lumotlar bazasining yaxlitligini ta’minlash, takroriy
ma’lumotlarni oldini olish hamda samarali so‘rovlar yaratish uchun muhim ahamiyatga
ega. Shuningdek, bir-biriga bog‘langan jadvallar orqali ma’lumotlarni qanday qilib
oson va samarali boshqarish mumkinligi ko‘rsatib o‘tiladi. Asosiy e’tibor bir-beriga
bog‘langan jadvallar (birga-ko‘pga, birga-birga, ko‘pga-ko‘pga) va ularning real
hayotdagi misollari, shuningdek, bog‘lanishlar yaratishda MS Accessning grafik
interfeysidan foydalanish haqida bo‘ladi.
Kalit so‘zlar
: Microsoft Access, Birga-birga bog‘lanish (One-to-One), Ko‘pga-
ko‘pga bog‘lanish (Many-to-Many), Ma’lumotlar yaxlitligi, Primary Key (asosiy
kalit), Foreign Key (chet kalit), Grafik interfeys, So‘rovlar (Query), Normalizatsiya,
Bog‘lanish yaratish, MS Access dizayner
Zamonaviy axborot texnologiyalari va ma’lumotlar bazasi tizimlarining
rivojlanishi natijasida ma’lumotlarni samarali saqlash va boshqarish masalalari juda
muhim ahamiyat kasb etmoqda. Microsoft Access — kichik va o‘rta darajadagi
loyihalar uchun keng qo‘llaniladigan ma’lumotlar bazasini boshqarish tizimi bo‘lib,
foydalanuvchilarga qulay grafik interfeys orqali jadvallar yaratish, ularni tahrirlash va
o‘zaro bog‘lash imkonini beradi.
Ma’lumotlar bazasining asosiy tarkibiy qismi bo‘lgan jadvallar orasida to‘g‘ri
bog‘lanishlar o‘rnatilishi ma’lumotlarning yaxlitligini ta’minlash, takroriylikni
kamaytirish va ma’lumotlarga tezkor kirishni ta’minlash uchun zarurdir. Ushbu kirish
qismda MS Access dasturida jadvallarni bog‘lashning ahamiyati, asosiy tushunchalari
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–2_ июня–2025
279
2181-
3187
va bog‘lanish turlari haqida umumiy ma’lumot beriladi hamda mavzuning dolzarbligi
ta’kidlanadi.
Ma’lumotlar bazasining samarali ishlashi jadvallar orasidagi to‘g‘ri va aniq
bog‘lanishlarga bog‘liqdir. Microsoft Access dasturida jadval bog‘lanishlari
ma’lumotlarning yaxlitligini saqlash, redundant ma’lumotlarni kamaytirish va
so‘rovlarni tezkor bajarish imkonini beradi.
Jadvallarni bog‘lash — bu ma’lumotlar bazasidagi ikki yoki undan ortiq jadvallar
orasida o‘zaro munosabatni o‘rnatish jarayonidir. Buning uchun har bir jadvalda bir
yoki bir nechta maydonlar (ustunlar) orqali bog‘lanish amalga oshiriladi. Bu
maydonlar orasida, odatda, bir jadvaldagi asosiy kalit (Primary Key) bilan boshqa
jadvaldagi chet kalit (Foreign Key) o‘rtasida bog‘lanish o‘rnatiladi.Jadvallar orasidagi
bog‘lanish turlari:
MS Accessda uch turdagi asosiy bog‘lanishlar mavjud:
Birga-ko‘pga bog‘lanish (One-to-Many). Bu eng keng tarqalgan bog‘lanish turi
bo‘lib, unda bir jadvaldagi bir yozuv boshqa jadvaldagi ko‘p yozuvlarga bog‘lanadi.
Masalan, “Mijozlar” jadvalidagi har bir mijoz “Buyurtmalar” jadvalidagi bir nechta
buyurtmalar bilan bog‘langan bo‘lishi mumkin. Bunda “Mijozlar” jadvalidagi asosiy
kalit “Buyurtmalar” jadvalidagi chet kalit sifatida ishlatiladi.
Birga-birga bog‘lanish (One-to-One). Bu turdagi bog‘lanishda har bir jadvaldagi
yozuv faqat bir xil boshqa jadvaldagi yozuvga mos keladi. Bu holat kam uchraydi,
ammo ba’zi hollarda ma’lumotlarni bo‘lish yoki maxfiy ma’lumotlarni alohida
jadvalda saqlash uchun qo‘llaniladi.
Ko‘pga-ko‘pga bog‘lanish (Many-to-Many). Ushbu bog‘lanish turida bir
jadvaldagi bir yozuv boshqa jadvaldagi ko‘p yozuvlarga, va aksincha bog‘lanadi.
Bunday bog‘lanishni amalga oshirish uchun uchinchi vositachi jadval — bog‘lovchi
jadval (junction table) yaratiladi. Masalan, “Talabalar” va “Fanlar” jadvallari orasida
ko‘pga-ko‘pga bog‘lanish mavjud bo‘lishi mumkin, bu esa “Talaba_Fan” vositachi
jadvali yordamida amalga oshiriladi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–2_ июня–2025
280
2181-
3187
Microsoft Access dasturida jadvallarni bog‘lash uchun "Relationships" oynasi
mavjud bo‘lib, unda jadval maydonlari o‘rtasida chiziqlar yordamida bog‘lanish
o‘rnatiladi. Bog‘lanish jarayonida ma’lumotlar yaxlitligini ta’minlash uchun
“Referential Integrity” (havola yaxlitligi) parametrini yoqish mumkin. Bu parametr
bog‘langan jadvallar orasida bog‘lanish buzilishini oldini oladi, ya’ni asosiy jadvaldagi
yozuv o‘chirib tashlanganida bog‘langan jadvaldagi bog‘liq yozuvlar bilan avtomatik
bog‘lanishni nazorat qiladi.
Bog‘lanish o‘rnatilgach, foydalanuvchi so‘rovlar (queries), shakllar (forms) va
hisobotlarda (reports) bog‘langan jadvallar ma’lumotlaridan qulay foydalanish
imkoniga ega bo‘ladi. Bu esa ma’lumotlarni tahlil qilish va boshqarishda
samaradorlikni oshiradi.
Ma’lumotlar bazasini loyihalashda normalizatsiya jarayoni muhim o‘rin tutadi.
Normalizatsiya ma’lumotlarni takrorlanishdan himoya qiladi va ularni mantiqiy
qismarga bo‘lib, jadvallar orasida aniq bog‘lanishlar o‘rnatishni ta’minlaydi. MS
Accessda jadvallarni bog‘lash normalizatsiyalangan strukturaning samarali ishlashini
kafolatlaydi va so‘rovlarning aniq natija berishini ta’minlaydi.
Xulosa
Microsoft Access dasturida jadvallarni o‘zaro bog‘lash ma’lumotlar bazasining
samarali va ishonchli ishlashini ta’minlashda muhim ahamiyatga ega. To‘g‘ri tashkil
etilgan bog‘lanishlar ma’lumotlarning yaxlitligini saqlab qoladi, takroriylikni
kamaytiradi va foydalanuvchilarga ma’lumotlarga tezkor va qulay kirishni ta’minlaydi.
Asosiy bog‘lanish turlari — birga-ko‘pga, birga-birga va ko‘pga-ko‘pga
bog‘lanishlar — ma’lumotlar bazasining tuzilishini mantiqiy tarzda ifodalaydi va real
hayotdagi ma’lumotlar munosabatlarini to‘liq aks ettiradi. MS Accessning “Referential
Integrity” funksiyasi esa bog‘lanishlar davomida ma’lumotlar yaxlitligini ta’minlash
uchun qulay vosita hisoblanadi.
Ma’lumotlar bazasini loyihalash jarayonida jadvallarni to‘g‘ri bog‘lash va
normalizatsiya tamoyillariga rioya qilish muhim hisoblanadi. Bu nafaqat
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–2_ июня–2025
281
2181-
3187
ma’lumotlarni samarali boshqarish imkonini beradi, balki dastur ishlashining
barqarorligi va unumdorligini oshiradi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.Oliy ta’limda faol va interaktiv ta’lim texnologiyalari (darslarni o‘tkazishshakllari):
darslik / komp. T.G.Muxin.-Nijniy Novgorod: NNGASU, 2013.-97 p.
2.Farkhodovich, T. D. kizi, DMS., & kizi, AUY.(2022). Critical Thinking inAssessing
Students.Spanish Journal of Innovation and Integrity,6, 267-271
3.D.
M.
S.,
&
Qizi,
R.
G.
X.
(2022).
METHODS
OF
STUDYINGADDITIONANDSUBTRACTIONOFTWO-
DIGITNUMBERSINELEMENTARY SCHOOL.Gospodarka i Innowacje.,22, 61-67.
4.Dehqonova, Mahliyo Shuhrat Qizi, & Axmedova, Umida Yodgorjon Qizi(2023).
BO‘LAJAK
BOSHLANG‘ICH
SINF
O‘QITUVCHILARINI
MATEMATIKSAVODXONLIGINI OSHIRISH JARAYONIDA ULARNING
TAFAKKURI
