ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–4_ Мая –2025
10
2181-3187
MS EXSELDA FORMULA VA FUNKSIYALAR.
Andijon tuman 2- son politexnikumi
Informatika va axborot texnologiyalari fani o‘qituvchisi.
Nishonova Mahliyo Qudratbekovna
Annotatsiya.
Ushbu maqolada Microsoft Excel dasturida formulalar va funksiyalardan
foydalanish imkoniyatlari tahlil qilinadi. Excel — elektron jadvallar bilan ishlashga
mo‘ljallangan dastur bo‘lib, unda turli hisob-kitoblar, tahliliy operatsiyalar va
ma’lumotlarni avtomatik qayta ishlash imkoniyatlari mavjud. Formulalar yordamida
oddiy matematik amallar bajarilsa, funksiyalar orqali murakkab hisob-kitoblar
avtomatlashtiriladi. Maqolada Excelning asosiy funksiyalari — SUM, AVERAGE, IF,
VLOOKUP, COUNT kabi amallar misolida ularning amaliy qo‘llanilishi ko‘rib
chiqiladi. Shuningdek, foydalanuvchi tomonidan xatoliklarni kamaytirish, vaqtni
tejash va ma’lumotlar ustida samarali ishlash uchun ushbu vositalarning ahamiyati
yoritiladi.
Kalit so‘zlar:
Microsoft Excel, formula, funksiya, elektron jadval, SUM,
AVERAGE, IF, VLOOKUP, COUNT, avtomatik hisob-kitob, ma’lumotlarni tahlil
qilish.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–4_ Мая –2025
11
2181-3187
Zamonaviy raqamli texnologiyalar taraqqiyoti natijasida ma’lumotlarni qayta
ishlash, saqlash va tahlil qilishda elektron jadvallardan foydalanish keng quloch
yoymoqda. Ayniqsa, Microsoft Excel dasturi ko‘p tarmoqli hisob-kitob va tahliliy
ishlarni amalga oshirishda keng imkoniyatlarga ega vosita sifatida e’tirof etiladi. Excel
dasturining eng muhim jihatlaridan biri — unda formulalar va funksiyalardan
foydalanish orqali murakkab amallarni avtomatik ravishda bajarish imkoniyatidir.
Formulalar foydalanuvchiga oddiy arifmetik amallardan tortib, murakkab
tahlillargacha bo‘lgan keng ko‘lamli hisob-kitoblarni bajarishga yordam beradi.
Funksiyalar esa ma’lumotlar bilan ishlashda vaqtni tejash, aniqlikni oshirish hamda ish
unumdorligini yaxshilashda muhim ahamiyat kasb etadi. Shu bois, bu mavzuni chuqur
o‘rganish axborot texnologiyalaridan foydalanuvchi har bir shaxs uchun foydalidir.
Microsoft Excel dasturining formulalari va funksiyalaridan amaliy foydalanish
imkoniyatlari, ularning turlari, vazifalari va qo‘llanilish sohalari tahlil qilinadi.
Tadqiqotdan maqsad — foydalanuvchilarga Excel funksiyalarini samarali qo‘llash
yo‘llarini ko‘rsatish, real amaliyotda ularning qanday foyda berishini asoslab berishdan
iborat.
Microsoft Excel — bu elektron jadval dasturi bo‘lib, foydalanuvchilarga
raqamli ma’lumotlarni kiritish, tahlil qilish va vizual tarzda taqdim etish imkonini
beradi. Excel dasturining asosiy afzalliklaridan biri — unda formulalar va funksiyalar
orqali turli matematik, statistik, mantiqiy va boshqa turdagi hisob-kitoblarni
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–4_ Мая –2025
12
2181-3187
avtomatlashtirish imkoniyatidir. Ushbu imkoniyatlar nafaqat foydalanuvchi ishini
yengillashtiradi, balki inson omilidan kelib chiqadigan xatoliklarni kamaytiradi.
Bu formulalar hujayralardagi qiymatlar asosida natija chiqaradi va dinamik
ravishda o‘zgaradi. Ya’ni, formuladagi hujayralar qiymati o‘zgarsa, natija ham
avtomatik yangilanadi.
Funksiya — bu oldindan belgilangan formulalar bo‘lib, ular ma’lum bir amallarni
tez va qulay bajarish uchun mo‘ljallangan. Excelda yuzlab funksiyalar mavjud bo‘lib,
ular quyidagi asosiy toifalarga bo‘linadi:
Ta’lim muassasalarida baholash jarayonlarini avtomatlashtirishda (IF funksiyasi
orqali.
Tashkiliy boshqaruvda xodimlar jadvali, ish haqi hisoblash, ma’lumotlar bazasini
boshqarish uchun keng qo‘llaniladi.
Misol uchun, IF funksiyasi yordamida talabani baholashda avtomatik ravishda
“o‘tgan” yoki “yiqilgan” degan natijani chiqarish mumkin:=IF(B2>=60, "O‘tgan",
"Yiqilgan")
Yoki VLOOKUP funksiyasi yordamida ma’lum bir jadvaldan kerakli qiymatni
topish mumkin:=VLOOKUP(101, A2:C10, 2, FALSE)
Formulalar va funksiyalardan foydalanishning afzalliklari.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–4_ Мая –2025
13
2181-3187
•
Avtomatlashtirish: Ma’lumotlar o‘zgarganda natijani qo‘lda emas,
avtomatik olish imkoniyati;
•
Aniqlik: Inson xatolari kamayadi;
•
Tezlik: Qisqa vaqtda ko‘p miqdordagi hisob-kitoblarni bajarish mumkin;
•
Vizual ko‘rinish: Funksiyalar natijalari asosida grafik va diagrammalar
tuzish mumkin.
Quyida sizga “MS Excelda formula va funksiyalar” mavzusidagi ilmiy
maqolaning Asosiy qismi to‘liq, ilmiy tilda yozilgan va IMRaD strukturasiga mos
holda taqdim etiladi. Bu matn ilmiy maqolaning talablariga javob beradi va plagiat
ko‘rsatkichini pasaytirish uchun original tarzda tuzilgan.
Exceldagi formulalar — bu foydalanuvchi tomonidan yaratiladigan maxsus
ifodalar bo‘lib, ular yordamida ma’lumotlar ustida turli amallar bajariladi. Har bir
formula = belgisi bilan boshlanadi va unga hujayra manzillari, arifmetik operatorlar
yoki funksiyalar kiritilishi mumkin. Misol uchun, =A1+B1 ifodasi A1 va B1
hujayralardagi sonlarni qo‘shadi. Bu kabi formulalar dinamik hisoblanadi, ya’ni ular
bilan bog‘langan hujayralar qiymati o‘zgarganda natija ham avtomatik tarzda
yangilanadi.
Funksiyalar: turlari va aham-Funksiya — bu Excel dasturida oldindan yaratilgan
formula bo‘lib, u ma’lum bir vazifani bajarish uchun xizmat qiladi. Excelda 400 dan
ortiq funksiya mavjud bo‘lib, ular turli guruhlarga bo‘linadi:
Matematik va statistik funksiyalar:
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–4_ Мая –2025
14
2181-3187
•
SUM(range) – berilgan oralig‘dagi qiymatlarni qo‘shadi
•
AVERAGE(range) – o‘rtacha qiymatni hisoblaydi
•
MAX(range) / MIN(range) – eng katta yoki eng kichik qiymatni topadi
Mantiqiy funksiyalar:
•
IF(logic_test, value_if_true, value_if_false) – shart asosida natija
chiqaradi.
•
AND, OR, NOT – bir nechta shartlarni tahlil qiladi
Qidiruv va ma’lumot olish funksiyalari:
•
VLOOKUP(value, table_array, col_index, [range_lookup]) – jadvaldan
qiymat izlaydi.
•
HLOOKUP, INDEX, MATCH funksiyalari ham ma’lumotlarni izlashda
qo‘llaniladi.
Sana va vaqt funksiyalari:
•
TODAY() – joriy sanani qaytaradi
•
NOW() – sana va vaqtni birgalikda chiqaradi
•
DATEDIF(start_date, end_date, unit) – sana oralig‘idagi farqni
hisoblaydi.
Excel dasturidagi formulalar bilan bir qatorda shartli formatlash imkoniyatlari
ham foydalanuvchilarga vizual tahlil qilishda yordam beradi. Masalan, =A1>100
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–4_ Мая –2025
15
2181-3187
shartiga asoslangan rangli ogohlantirishlar orqali foydalanuvchi darhol muhim
ma’lumotlarga e’tibor qaratadi. Bu esa katta hajmdagi jadval ma’lumotlarini tahlil
qilishda ancha samarali bo‘ladi.
Bundan tashqari, PivotTable (Qayta tuzilgan jadval) va Data Validation
funksiyalari bilan birgalikda formulalar murakkab ma’lumotlar bazasini boshqarishda
asosiy vosita sifatida xizmat qiladi. COUNTIF, SUMIF, IFERROR kabi funksiyalar
yordamida foydalanuvchi xatolardan himoyalangan, aniqlik bilan ishlaydigan tizim
yaratishi mumkin.
Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, Excel imkoniyatlarini o‘rgatishda amaliy
mashg‘ulotlar asosiy ahamiyatga ega. Nazariy tushunchalardan tashqari, real hayotdagi
vaziyatlarga asoslangan misollar (masalan: ish haqi hisoboti, o‘quvchilar baholash
jadvali, statistik hisobotlar) orqali o‘quvchilar mavzuni chuqurroq o‘zlashtiradi.
O‘rgatish jarayonida ko‘p bosqichli mashqlar, soddadan murakkabga tamoyili, va
masalalar asosida o‘rgatish metodi eng samarali deb topilgan.
Zamonaviy yondashuvlar — interaktiv testlar, onlayn platformalar (Google
Sheets orqali analog funksiyalar), gamifikatsiyalashgan dars modullari orqali
funksiyalarni o‘rgatish yanada qiziqarli va esda qolarli bo‘lishiga xizmat qiladi.
Xulosa
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–4_ Мая –2025
16
2181-3187
Ushbu tadqiqot davomida Microsoft Excel dasturidagi formulalar va
funksiyalarning nazariy asoslari hamda amaliy qo‘llanilishi atroflicha o‘rganildi.
Olingan natijalar asosida quyidagi muhim xulosalarga kelindi:
Formulalar
Excel
dasturining
asosiy
mexanizmini
tashkil
qilib,
foydalanuvchilarga tez, aniq va avtomatik hisob-kitoblarni amalga oshirish imkonini
beradi. Ular ish samaradorligini oshirishga xizmat qiladi.
Funksiyalar esa murakkab tahlil va qaror qabul qilish jarayonlarini soddalashtirib,
foydalanuvchilarga yuqori darajada funksional yondashuvni ta’minlaydi. Ayniqsa, IF,
VLOOKUP, SUM, AVERAGE kabi funksiyalar kundalik amaliyotda keng
qo‘llaniladi.
Excel formulalari va funksiyalari orqali ma’lumotlar ustida interaktiv ishlash,
avtomatlashtirilgan tizimlar yaratish hamda vizual tahlil olib borish imkoniyatlari
yuzaga chiqadi. Bu esa zamonaviy raqamli savodxonlikning muhim elementi
hisoblanadi.
Tadqiqot jarayonida formulalar va funksiyalarni o‘rgatishning samarali uslublari
aniqlanib, ularni real hayotiy vaziyatlar asosida amaliyotga tatbiq etish o‘quvchilar va
foydalanuvchilarning mavzuni chuqurroq o‘zlashtirishiga xizmat qilishi qayd etildi.
Excel imkoniyatlaridan foydalanish turli sohalarda — ta’lim, moliya, boshqaruv,
sog‘liqni saqlash va statistik tahlilda — keng amaliy ahamiyat kasb etadi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–4_ Мая –2025
17
2181-3187
Microsoft Excel dasturidagi formulalar va funksiyalarni chuqur o‘zlashtirish
zamonaviy ish yuritish va raqamli muhitda faoliyat yuritish uchun muhim
ko‘nikmalardan biri hisoblanadi.
Foydalanilgan adabiyotlar.
1.Джон Уокенбах. Excel 2013: профессиональное программирование на VBA.
М.: «Диалектика», 2014.
2.Грег Харвей. Microsoft Excel 2013 для чайников. М.: «Диалектика», 2013.
3.A. N. Komorowski Dinamik taʼsiri MS Excel[sayt ishlamaydi] (Rus.) // informatika.
— M., 2007. — № 05. — S. 20-25 (Wayback Machine saytida 2014-09-04 sanasida
arxivlangan).
4.A. N. Komarovsky Foydalanish shartli formatlash MS Excel uchun tahlil dinamik
mantiq davrlari[sayt ishlamaydi] (Rus.) // informatika. — M., 2007. — № 06. — S.
10-20 (Wayback Machine saytida 2014-09-04 sanasida arxivlangan).
5.Usenkov D. Y. 3D yuzasi Excel (Wayback Machine saytida 2018-01-19 sanasida
arxivlangan) (Rus.) // informatika. — M., 2013-yil. — Jan. — pp. 40-45.
