ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–5_ июня–2025
271
2181-
3187
“HAVO SIFATI VA URBANIZATSIYA: YIRIK SHAHARLARDA
EKOLOGIK MONITORING”
Yo’ldoshova Dilnoza Ilhomboy qizi
1
TATU, bakalavr talabasi
Telefon:+998(93) 083 11 08
Narmanov Otabek Abdigapparovich
2
TATU, Dotsent
Telefon:+998(99) 983 54 55
Maxammatyunusova Yulduzxon Dilmurot qizi
3
TATU, bakalavr talabasi
Telefon:+998(90) 765 25 06
Madinabonu Mirxamidova Mirsaid qizi
4
TATU, Bakalavr talabasi
Telefon: +998(88) 110 68 18
E-mail:
madinabonumirxamidova14@gmail.com
Annotatsiya.
Mazkur tezisda urbanizatsiyaning havo sifati holatiga ta’siri,
ayniqsa yirik shaharlar misolida ekologik monitoring tizimlari orqali tahlil qilingan.
Havo ifloslanishining asosiy omillari va uni kamaytirish choralari ko‘rib chiqilgan.
Barqaror rivojlanish uchun zamonaviy texnologiyalar va davlat siyosati roli yoritilgan.
Аннотация.
В данной тезисной работе рассмотрено влияние урбанизации
на качество воздуха, особенно в крупных городах, на основе экологического
мониторинга. Выделены основные источники загрязнения воздуха и меры по их
снижению. Подчёркивается роль современных технологий и государственной
политики в устойчивом развитии.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–5_ июня–2025
272
2181-
3187
Annotation.
This thesis examines the impact of urbanization on air quality,
particularly in major cities, through ecological monitoring systems. It highlights the
main sources of air pollution and measures to reduce them. The role of modern
technologies and state policy in ensuring sustainable development is discussed.
Kalit so‘zlar:
urbanizatsiya, ekologik monitoring, havo sifati, ifloslanish, sanoat,
transport, barqaror rivojlanish, ekologik xavfsizlik, yashil texnologiyalar
Ilmiy tahlil asosidagi mazmun.
Urbanizatsiya – bu ijtimoiy-iqtisodiy jarayon
bo‘lib, u aholining shaharlar atrofida to‘planishi, infratuzilmaning kengayishi,qurilish
ishlarining ko’pligi, transport va sanoatning jadallashuvi bilan ifodalanadi. Bunday
o‘sish oqibatida havoga chiqarilayotgan zararli moddalarning hajmi ortib boradi.
Ayniqsa, PM2.5 va PM10 zarrachalari, azot oksidi (NO₂), uglerod oksidi (CO),
oltingugurt dioksidi (SO₂), va uchuvchi organik birikmalar kabi ifloslantiruvchi
moddalarning konsentratsiyasi me’yorlardan oshmoqda. Jahon sog‘liqni saqlash
tashkiloti (JSST) havo ifloslanishini eng yirik ekologik xavflardan biri deb e’tirof etgan
[1].
Toshkent, Olmaota va Bishkek kabi yirik shaharlar havosidagi ifloslantiruvchi
moddalarning konsentratsiyasi, ayniqsa qishda, JSST tavsiya etgan me’yorlardan bir
necha baravar yuqori bo‘lmoqda. Misol uchun, 2023-yil dekabr oyida Toshkentda
o‘lchangan PM2.5 darajasi 108 AQI (Air Quality Index) ni tashkil qildi. Ushbu PM2.5
darajasi JSST tomonidan sog‘liq uchun xavfli deb belgilangan me’yorlardan yuqori
ekanini ko‘rsatadi. [2].
Metodologiya
Ushbu tadqiqotda Toshkent, Olmaota va Bishkek shaharlarining havo sifati
tahlili uchun quyidagi metodlardan foydalanildi:
•
Statistik tahlil:
JSST, IQAir va mahalliy stansiyalarning PM2.5/PM10,
NO₂, SO₂ kabi ko‘rsatkichlari asosida ifloslanish darajalari baholandi.
•
Texnologik yondashuv:
IoT asosidagi monitoring, JavaScript veb-
ilovalar, sun’iy intellekt asosidagi prognozlash (TensorFlow) va GIS-
visualizatsiya texnologiyalari tahlil qilindi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–5_ июня–2025
273
2181-
3187
•
Qiyosiy tahlil:
Uch shahar ekologik holati solishtirildi.
•
Adabiyotlar tahlili:
Mahalliy va xalqaro ilmiy manbalar asosida
texnologik va siyosiy yondashuvlar o‘rganildi.
Muammoni bartaraf etishning zamonaviy yondashuvlari
Havo sifatini yaxshilash uchun faqatgina qonunchilik darajasidagi tartiblar yetarli
emas. Raqamli texnologiyalar, dasturiy ta’minotlar va real vaqtda monitoring tizimlari
bu borada muhim rol o‘ynaydi. Quyidagi raqamli usullar muammoni tahlil qilish va
hal qilishda katta imkoniyat yaratmoqda:
1.
IoT
(Internet
of
Things)
asosidagi
monitoring
stansiyalari
Shahar bo‘ylab joylashtirilgan aqlli sensorlar yordamida havo tarkibi real vaqt
rejimida o‘lchanadi. Bu sensorlar Wi-Fi yoki 5G orqali yagona markaziy platformaga
ma’lumot uzatadi.
2. Ma’lumotlarni vizualizatsiya qilish uchun veb-dasturni ishlab chiqish
JavaScript (masalan, React.js) asosida yaratilgan ilova orqali havo sifati xarita
ko‘rinishida, joylashuvlar bo‘yicha aniq ifodalangan grafiklar va diagrammalar orqali
namoyon etiladi. Bu esa shahar hokimiyatlari, ekologlar va oddiy fuqarolarga ochiq
axborot beradi.
3. Sun’iy intellekt asosida prognozlash
.
Havo ifloslanishi ma’lumotlari asosida AI (masalan, TensorFlow.js yoki Python
+ Scikit-learn) yordamida ifloslanish darajasining prognoz modeli ishlab chiqilishi
mumkin. Bu model avtomobil harakati, ob-havo o‘zgarishi va sanoat faoliyatiga qarab
ertangi kun uchun havo sifati haqida ma’lumot beradi.
4. Mobil ilovalar orqali jamoatchilikni ogoh qilish.
Aholi uchun mobil ilovalar (masalan, AirVisual, Plume Labs yoki mahalliy
ilovalar) orqali havo sifati haqida xabardorlikni oshirish, ogohlantirishlar yuborish
orqali fuqarolarning shaxsiy salomatligini himoya qilish mumkin.
Amaliy taklif va tavsiyalar
•
Har bir tuman va yirik shaharda kamida 3 ta doimiy ekologik monitoring
stansiyasi o‘rnatilishi lozim
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–5_ июня–2025
274
2181-
3187
•
Sanoat korxonalarining chiqindilarini raqamli kuzatuv tizimi orqali
nazorat qilish, ya’ni QR-kodli chiqindi identifikatsiyasi orqali kuzatish
•
Elektr va vodorod asosidagi jamoat transportlarini joriy etish
•
Urban infratuzilmasida “yashil yo‘laklar”, “ekobog‘lar” va “vertikal
bog‘lar” tashkil etish orqali havo filtrlash imkoniyatini oshirish
•
Havo sifatini baholashga oid ochiq API yaratish va uni dasturchilar, ilmiy
tadqiqotchilar uchun ochiq qilish
Yashil texnologiyalar va iqlimga mos infratuzilmalar
Shaharlarning ekologik holatini yaxshilashda
yashil texnologiyalarni keng joriy
etish
muhim ahamiyatga ega. Bu texnologiyalar havoni tozalash, karbon chiqindilarini
kamaytirish va ekologik barqarorlikni ta’minlashda xizmat qiladi. Misol uchun, quyosh
panellari, shamol turbinalari, yomg‘ir suvidan foydalanish tizimlari, energiya
samarador LED yoritish vositalari – bularning barchasi urban muhitda yashil
infratuzilma elementlari hisoblanadi.
Bundan tashqari,
"aqlli shaharlar" (smart cities)
konsepsiyasi doirasida
ekologik monitoring, trafikni boshqarish, chiqindi utilizatsiyasi va energiya taqsimoti
algoritmik usullar bilan boshqarilmoqda. Misol uchun, AQShning Denver shahri yoki
Yaponiyaning Fujisawa Smart Town hududlarida real vaqtli monitoring tizimlari havo
sifatiga bog‘liq avtomatik ogohlantirish tizimlari bilan uyg‘un ishlaydi.
Markaziy Osiyo shaharlarida esa hali bu kabi texnologiyalar yetarlicha
ommalashmagan. Shu bois,
Toshkent, Samarqand, Olmaota, Bishkek
kabi shaharlar
uchun:
•
Quyosh va shamol energiyasi asosida ishlovchi avtobus bekatlari
•
Vertikal bog‘lar (binolarga o‘rnatilgan yashil o‘simlik tizimlari)
•
Avtomobil yo‘llari chetida ifloslanishga qarshi biofiltr daraxt yo‘laklari
•
Aqlli chiqindi qutilari (sensorli va to‘ldirilganlik darajasini yuboruvchi)
•
Smart ekologik monitoring ilovalari
kabi infratuzilmalarni joriy etish tavsiya etiladi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–5_ июня–2025
275
2181-
3187
Mazkur yechimlar ekologik samaradorlikni oshiradi va innovatsion faoliyat
uchun qo‘llab-quvvatlovchi muhit yaratadi. Ekologik barqarorlik masalasi raqamli va
texnologik yechimlar bilan uyg‘unlashgandagina amaliy samara beradi.
Xulosa.
Havo sifati – nafaqat ekologik, balki ijtimoiy va sog‘liqni saqlash bilan bog‘liq
strategik muammolardan biridir. Urbanizatsiya jarayonida bu omil e’tibordan chetda
qolmasligi kerak. Dasturiy va raqamli yechimlar orqali monitoring tizimlarini
takomillashtirish, shahar muhitini toza saqlashda muhim omil bo‘lib xizmat qiladi.
Yashil texnologiyalar, sun’iy intellect asosidagi prognozlash, jamoatchilik nazorati va
ochiq ma’lumotlar platformalari Markaziy Osiyo davlatlari uchun ustuvor yo‘nalish
bo‘lishi lozim.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati
1.
Qodirova M.X., Islomova N.Sh.
Ekologiya va atrof-muhit muhofazasi asoslari
.
– Toshkent: Fan va texnologiya, 2021. – 256 b.
2.
Karimov A.A., Rasulov B.T.
Shahar ekologiyasi va urbanizatsiya jarayonlari
.
– Samarqand: Zarafshon nashriyoti, 2020. – 178 b.
3.
O‘zbekiston Respublikasi Ekologiya, atrof-muhitni muhofaza qilish va iqlim
o‘zgarishi vazirligi.
Milliy ekologik strategiya – 2030
. – Toshkent: Rasmiy nashr, 2022.
4.
Qosimova D.A.
Innovatsion texnologiyalar asosida ekologik infratuzilmalarni
rivojlantirish
. – “Yangi O‘zbekiston” ilmiy jurnali, 2023-yil, №2, 45–52-betlar.
5.
World Health Organization (WHO).
Air quality and health – Central Asia
profile
. – Geneva, 2022. (
