ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–5_ июня–2025
217
2181-
3187
TERMINLARNING EPITET SIFATIDA QO‘LLANISHI
Eliyor Rajabov
Qarshi xalqaro universiteti assistent o‘qituvchisi
Annotatsiya:
Ushbu maqolada terminlarning badiiy matnda epitet sifatida
qo‘llanishi tahlil qilinadi. Epitetning lisoniy va uslubiy xususiyatlari, uning metafora,
o‘xshatish kabi boshqa tasviriy vositalardan farqlari ko‘rib chiqiladi. Shuningdek,
epitetning sodda va murakkab ko‘rinishlari, ularning nutqdagi semantik asoslari
yoritiladi. Terminlarning poetik aktualizatsiyadagi o‘rni, ularning badiiy-estetik
funksiyasi misollar asosida tahlil etiladi.
Kalit so‘zlar:
epitet, termin, metafora, o‘xshatish, poetik til, lingvopoetika, sema,
badiiy tasvir
Аннотация:
В статье рассматриваются особенности использования
терминов в художественном тексте в качестве эпитетов. Особое внимание
уделяется лингвопоэтической актуализации терминов, их функционально-
стилистическим характеристикам и метафорическому использованию.
Анализируются примеры из узбекской поэзии, где термины используются не
только в прямом значении, но и приобретают эмоционально-эстетическую
нагрузку. Исследование подчеркивает значение эпитетов как выразительного
средства художественного языка и выделяет различия между эпитетами и
другими тропами, такими как сравнение и метафора.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–5_ июня–2025
218
2181-
3187
Ключевые
слова:
термин,
эпитет,
поэтическая
актуализация,
метафорический эпитет, художественный текст, стилистика, семантика,
лингвопоэтика
Annotation:
The article examines the use of terms as epithets in literary texts,
focusing on their linguopoetic actualization and functional-stylistic features. Particular
attention is paid to the metaphorical use of terms and their emotional and aesthetic
contribution to poetic imagery. Through examples from Uzbek poetry, the study shows
how technical or nominal expressions acquire expressive and figurative power when
used as epithets. The paper also differentiates between epithets and related tropes such
as simile and metaphor.
Keywords:
term, epithet, poetic actualization, metaphorical epithet, literary text,
stylistics, semantics, linguopoetics
Маълумки, тилда терминларнинг лингвопоэтик хусусиялари,
бадиий матнда қўлланиши билан боғлиқ жиҳатларни тадқиқ этиш эътиборли
масалага айланиб бормоқда. Ана шу маънода, бадиий матнда терминларни
эпитет сифатида қўлланилиши масласи ҳам терминларни поэтик
актуаллашувини намоён этувчи муҳим омиллардан бири саналади. Бу масалани
ёритиш ҳам терминларнинг моҳият-мазмунини, функционал- услубий
хусусиятларини текширишда алоҳида аҳамият касб этади.
Эпитет бадиий тил воситаси саналади.У нутқ жараёнида тил фактида
бўлган имкониятдан келиб чиқиб ҳосил қилинади. Шунинг учун ҳам у ҳар бир
муаллифнинг ўзига хос, унинг қиёс доираси билан боғлиқ ҳолатда,
тасвирламоқчи бўлган нарсасига нисбатан қарашларини, муносабатини
ифодалаш асосида юзага келади. Шунинг учун ҳам бу ҳодиса кўпроқ
адабиётнинг, шеъриятнинг муҳим воситаси сифатида қаралиб келинади.
Айниқса, ғазалларда поэтик фигура сифатида кенг қўлланади.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–5_ июня–2025
219
2181-
3187
Эпитет шундай тасвир воситасики, тасвирланаётган нарса-ҳоисани
образли тарзда ўқувчи кўз ўнгида ёрқин гавдалантиради. Яъни, эпитет доим
конкрет, объектив ва синтактик ажратилган нарсанинг сифатини, хусусият ва
белгисини англатиб келади. Эпитет риториклар томонидан тилга олинган
бўлмаса ҳам, жуда қадимдан адабиётшунослар, кейинчалик тилшунослар
эътиборини тортган нутқ ҳодисасидир. У XV асрдаёқ форс ва ўзбек
адабиётшунослигида истиора таркибида ўрганила бошланган. Бу ҳодиса ХIХ
асрда Ғарб тилшунослигининг ҳам эътиборини торди.Унинг
эпитет
атамаси
билан ўтган асрда яшаган Аделунг,шунингдек, А.Бен асарларида тилга
олинганлигини кўриш мумкин.
1
Бадиий тил воситаларига бағишланган
асарларда эпитет тилга олинган ҳолда унга қисқагина таъриф бериб ўтилади.
Лекин бу ҳодиса ўзига хос услубий восита сифатида алоҳида моҳиятлидир. Яъни,
баъзан амалда бу ҳодисани унга яқин ва ўхшаш бўлган ўхшатиш, метафора ва
бошқа тавсир воситаларидан фарқлаш каби нозик масалалар кузатилади.
З.Тоҳиров бу хусусда қуйидаги фикрларни илгари суради:” Эпитетли
бирикмалар ўхшатиш қурилмаси ва қўшма от билан қориштирилади.Эпитетли
бирикма билан ўхшатишли қурилма бир-бирига ниҳоятда ўхшашдир. Лекин
тузилиш жиҳатдан улар маълум фарқларга эга.Ўхшатиш қурилмасидаги асос ва
шаклий нутқий тежамга учраса, эпитетли бирикма бўлади.Уларнинг маъноси эса
фарқ қилмайди, лекин услубий жиҳатдан айрим фарқларга эга бўлади.Жумладан,
Майли ором олгин, эй бобо юртим! (А.Орипов) мисолидаги бобо юртим
эпитетли бирикмадир.Агар уни бобо каби кекса юртим деб берилса ўхшатиш
қурилмаси бўлади.Ўхшатиш қурилмасида каби ўхшатиш шакли ва кекса асоси
эпитетли бирикмага нисбатан ортиқча қайд қилинади.Эпитетли бирикма билан
ўхшатишли қурилма ўртасида маъно фарқи йўқ, лекин услубий фарқ мавжуд.
Ўхшатиш қурилмасида биринчи ўринда кексалик белгиси бўлиб, бу кексаликни
бобо кексалигига қиёслаш иккинчи ўринда туради. Эпитетли бирикмада биринчи
1
Ҳўжаева Д. Ўзбек тилида эпитет. Фил.фан.ном.дисс.автореф. Тошкент,1996,
-
Б. 6.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–5_ июня–2025
220
2181-
3187
ўринга тўғридан-тўғри бобо кексалиги чиқарилган бўлади”.
2
Шунингдек,
метафора ҳодисаси билан ҳам зич боғланган. Амалда бу икки ҳодисани ажратиш
ҳам ўқувчидан зукколикни талаб этади. Шу маънода қараладиган бўлса, эпитет
ҳам тилшуносликда ўрганилиши лозим бўлган муҳим восита саналади.
Эпитетлар маълум нарса ва ҳодисаларга хос характерли белги билан
бошқа нарса ёки ҳодисанинг белгисини нутқ жараёнида номлаш
ҳисобланади.Сўз маъно таркибидаги семаларнинг белги билдирувчиси битта
бўлиши ҳам, бирдан ортиқ бўлиши ҳам мумкин. Яъни эпитетда сўз маъносининг
бир семасига ёки бирдан ортиқ семасига асосланиш ҳам мумкин. Эпитетлар
фақат сифатлардангина иборат бўлмасдан, от ва феъллардан ва бошқа
туркумлардан ҳам ифодаланади. Д.Ҳўжаева эпитетлар содир бўлишидаги сўз
маъносининг иштирок этган семалари миқдорига кўра икки хил кўринишда
бўлишини кўрсатиб ўтади:
а) содда эпитетлар;
б) мураккаб эпитетлар.
3
Содда эпитетларда сўзларнинг нутқ жараёнида фақат биргина семаси
иштироқ этади.Сўзлар бирдан ортиқ семалари асосида эпитет ҳосил бўлса
мураккаб эпитет саналади. Масалан,
Кумуш қишдан, зумрад баҳордан
қолишмайди кузнинг зийнати (Уйғун).
Бу ўринда кумуш,зумрад сўзлари “ранг”
семаси билан қўлланган. Фақат битта семаси асосида эпитетга учраганлиги учун
содда эпитет деб қаралади.
Ўзбек тили луғат таркибининг маълум бир қисмини ташкил этувчи
терминлар бадиий адабиётда, асосан, кўпчилиги воқеалар ва нарса-
қуролларнинг номи сифатида ишлатилса, айримлари кўчма маъноларни
ифодалашга хизмат қилади. Фикримизни далиллаш учун мисолларга ўтсак:
Оқ булут,оқ пар булут,
Кўкдаги каптар булут.
2
Тоҳиров З. Метафора семемасининг прагматик семаси. // Ўзбек тили ва адабиёти.1984,№4. –Б.76
3
Ҳўжаева
Д.Ўша асар,
8-
бет
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–5_ июня–2025
221
2181-
3187
Сенга дардим сўзласам,
Бўлур минг дафтар булут.
(М. Юсуф, Булут)
Келтирилган мисолда
пар, каптар, дафтар
атамалари эпитетни ҳосил
қилган. Юқорида таъкидланганидек, эпитет оддий аниқловчидан фарқли ўлароқ
нарса ва ҳодисага хос хусусиятларни образли тарзда, бўрттириб ифодалайди.
Мисолда
оқ булут
бирикмаси оддий аниқловчи сифатида қўлланган бўлса,
кейинги мисраларда эса булутга хос белги-хусусият образли тарзда бўрттирилиб,
кучайтирилиб борилган. Булутга хос сифатлар шоир томонидан қофиядошлик
асосида гўзал образли ифодани юзага келтирган.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Тоиров З.
Ўзбек тилида эпитетлар.
– Тошкент: Фан, 1980.
2.
Ҳўжаева Д.
Ўзбек тилида сифатлар ва уларнинг услубий
вазифалари.
– Тошкент, 2005.
3.
Ортиқов З.
Бадиий нутқ назарияси.
– Тошкент: Ўқитувчи, 1983.
4.
Маҳмуд Юсуф.
Булут.
– Тошкент, 2001.
5.
Бен А.
Стилевые фигуры в языке художественной прозы.
– Москва,
1976.
6.
Crystal D.
A Dictionary of Linguistics and Phonetics.
– Oxford: Blackwell,
2008.
7.
Jakobson R.
Linguistics and Poetics.
– In
Style in Language
, MIT Press,
1960.
