ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–5_ июня–2025
200
2181-
3187
INGLIZ VA O‘ZBEK TILLARIDAGI GRAMMATIK
O‘XSHASHLIKLAR
Andijon davlat chet tillari instituti
talabasi: Mahmudova Mushtariy
Tel: +998770735110
Ilmiy rahbar: Xamidov Nodirbek Zakirovich
Tel: +998916191484
Annotatsiya
: Mazkur maqolada ingliz va o‘zbek tillari grammatik tizimlaridagi
o‘xshashliklar taqqosloviy tahlil asosida o‘rganiladi. Maqolada har ikkala tilda
uchraydigan umumiy grammatik hodisalar, masalan, so‘z turkumlari, gap tuzilmasi,
zamonlar va bog‘lovchilar keltirib o‘tiladi. Ushbu o‘rganish tildagi universallik
elementlarini yoritishga xizmat qiladi.
Kalit so‘zlar:
grammatika, o‘xshashlik, tahlil, so‘z turkumlari, zamon, gap
tuzilishi
Abstract:
This article presents a comparative analysis of grammatical similarities
between English and Uzbek. It explores shared grammatical phenomena such as parts
of speech, sentence structure, tenses, and conjunctions. The study highlights universal
elements of grammar that exist across both languages.
Keywords:
grammar, similarity, analysis, parts of speech, tense, sentence
structure
Аннотация:
В данной статье проводится сравнительный анализ грамматических
сходств между английским и узбекским языками. Рассматриваются общие
грамматические явления, такие как части речи, структура предложения, времена
и союзы. Исследование подчеркивает универсальные элементы грамматики в
обоих языках.
Ключевые слова:
грамматика, сходство, анализ, части речи, времена,
структура предложения
Kirish
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–5_ июня–2025
201
2181-
3187
Til — bu inson tafakkurining ifoda vositasi bo‘lib, har bir tilning o‘ziga xos
grammatik tizimi mavjud. Ingliz va o‘zbek tillari turli til oilalariga mansub bo‘lsa-da
(ingliz tili german tillar oilasiga, o‘zbek tili esa turkiy tillar oilasiga kiradi), ularning
grammatik tizimlarida ma’lum darajada o‘xshashliklar mavjud. Ushbu maqolada
aynan shu o‘xshashliklar ilmiy jihatdan tahlil qilinadi.
So‘z turkumlari bo‘yicha o‘xshashliklar
Ingliz va o‘zbek tillarida quyidagi asosiy so‘z turkumlari mavjud: ot (noun), fe’l
(verb), sifat (adjective), ravish (adverb), olmosh (pronoun), va bog‘lovchi
(conjunction). Har ikki tilda bu so‘z turkumlari grammatik jihatdan o‘xshash
funksiyalarni bajaradi. Masalan, otlar narsa, shaxs yoki tushunchani bildiradi; fe’llar
esa harakat yoki holatni ifodalaydi. Sifat va ravishlar esa boshqa so‘zlarni aniqlovchi
vazifani bajaradi. Olmoshlar esa otlarni almashtirish uchun ishlatiladi. Bog‘lovchilar
esa so‘zlar, gap bo‘laklari yoki gaplarni o‘zaro bog‘lash uchun xizmat qiladi.
Bundan tashqari, ingliz va o‘zbek tillarida predlog (preposition) va unga o‘xshash
vazifani bajaradigan kelishik qo‘shimchalari ham mavjud bo‘lib, ular so‘zlar orasidagi
munosabatlarni ifodalashda muhim ahamiyat kasb etadi. Ingliz tilida “in”, “on”, “at”,
“with”, “to” kabi predloglar ishlatiladi,
1
o‘zbek tilida esa bu munosabatlar “-da”, “-ga”,
“-dan”, “bilan” kabi qo‘shimchalar orqali ifodalanadi. Garchi grammatik ifoda usullari
farq qilsa-da, ular funksional jihatdan o‘xshashdir.
Modal so‘zlar ham har ikki tilda mavjud bo‘lib, ular fe’lning ma’nosiga aniqlik
kiritadi. Masalan, ingliz tilidagi “can”, “must”, “should” kabi modal fe’llar o‘zbek
tilidagi “mumkin”, “kerak”, “lozim” kabi so‘zlarga muvofiq keladi. Bu birliklar gapda
ehtimollik, majburiyat yoki ruxsatlik kabi ma’nolarni ifodalaydi.
Shuningdek, ingliz va o‘zbek tillarida so‘z yasovchi affikslar ham mavjud. Ingliz
tilida qo‘shimcha qo‘shish orqali yangi so‘zlar yasaladi (masalan, “happy” -
“happiness”), o‘zbek tilida esa qo‘shimchalar yordamida so‘z turkumlari o‘zgaradi
(“baxtli” - “baxtlilik”). Bu holat so‘z yasalishi tizimida grammatik parallellik
mavjudligini ko‘rsatadi.
1
Murphy, R. (2019). English Grammar in Use
—
bet: 12
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–5_ июня–2025
202
2181-
3187
Yana bir muhim jihat — inkor shakllarining ifodalanishi. Ingliz tilida bu “not”,
“do not”, “cannot” kabi yordamchi fe’llar orqali amalga oshiriladi. O‘zbek tilida esa “-
ma/-me” inkor qo‘shimchalari orqali fe’l inkor shaklga o‘tadi (masalan, “boradi” -
“bormaydi”). Har ikkala til ham inkorni grammatik vositalar orqali ifodalaydi.
2
Umuman olganda, ingliz va o‘zbek tillari o‘rtasidagi grammatik o‘xshashliklar
yuzaki emas, balki chuqur morfologik va sintaktik asoslarga ega. Bu holat tilshunoslar
uchun qiziqarli tadqiqot mavzusi bo‘lib, til o‘rganish jarayonini ham yengillashtiradi.
Keyingi bo‘limda ushbu o‘xshashliklarning tildagi universal xususiyatlar bilan qanday
bog‘liqligi tahlil qilinadi.
Gap tuzilmasi bo‘yicha o‘xshashliklar
Ingliz tilidagi oddiy gaplar odatda quyidagi tartibda bo‘ladi: ega + kesim +
to‘ldiruvchi (masalan: “She reads a book”). O‘zbek tilida esa bu tartib: ega +
to‘ldiruvchi + kesim (masalan: “U kitob o‘qiydi”). Garchi so‘z tartibi farqli bo‘lsa-da,
har ikkala til ham gapning asosiy bo‘laklarini — ya’ni egani, fe’lni va to‘ldiruvchini
— o‘z ichiga oladi. Demak, grammatik jihatdan bu ikki tilning gap tuzilmasi o‘zaro
mos tushadi.
Ikkala tilda ham sodda (simple), bog‘langan (compound) va qo‘shma (complex)
gaplar mavjud bo‘lib, bu gap turlari o‘zaro mantiqiy va grammatik aloqalar orqali
shakllanadi. Masalan, ingliz tilidagi "She went to the store and bought some bread"
jumlasi ikki sodda gapni "and" bog‘lovchisi orqali bog‘lagan bo‘lsa, o‘zbek tilida bu
jumla "U do‘konga bordi va non sotib oldi" tarzida ifodalanadi. Bu yerda har ikki til
bir necha fe’lli tuzilmani bir gapda birlashtirish imkoniyatiga ega.
3
Qo‘shma gaplarda esa sababiylik, shartlilik, natijaviylik kabi mantiqiy
bog‘lanishlar ko‘zga tashlanadi. Masalan, ingliz tilidagi "If it rains, we will stay home"
jumlasi o‘zbek tilida "Agar yomg‘ir yog‘sa, biz uyda qolamiz" tarzida tarjima qilinadi.
Har ikki tilda ham shartli birikmalar “if” / “agar” so‘zlari bilan boshlanadi va bu
grammatik konstruktsiyalar ko‘p hollarda mos keladi.
2
Quvondiqova, M. A. (2020). Hozirgi o‘zbek adabiy tili grammatikasi
—
bet: 18
–
27
3
Greenbaum, S., &
Quirk, R. (1990). A Student’s Grammar of the English Language
—
bet: 191
–
197
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–5_ июня–2025
203
2181-
3187
Bundan tashqari, savol gaplar ham tuzilish jihatidan o‘xshash elementlarga ega.
Ingliz tilida savol gaplar yordamchi fe’l bilan boshlanadi (“Do you like apples?”),
o‘zbek tilida esa savol ko‘rsatkichlari yordamida ifodalanadi (“Sen olmalarni
yoqtirasanmi?”). Har ikkala til savol maqsadidagi gaplarda intonatsiya va grammatik
vositalarni birgalikda qo‘llaydi.
Shuningdek, e’tirozli gaplar (negative sentences) ham har ikki tilda mavjud. Ingliz
tilida bu “not” yoki “do not” orqali amalga oshiriladi (“He does not work”), o‘zbek
tilida esa fe’lga "-ma/-me" inkor qo‘shimchasi qo‘shiladi (“U ishlamaydi”). Ushbu
shakllar funksional jihatdan teng bo‘lib, gap mazmunini inkor etishga xizmat qiladi.
4
Bu kabi o‘xshashliklar nafaqat grammatik jihatdan balki semantik (ma’no)
nuqtayi nazardan ham ikki til orasida mustahkam parallel chiziqlar mavjudligini
ko‘rsatadi. Bular, o‘z navbatida, til o‘rganuvchilar uchun ikki til o‘rtasidagi o‘zaro
anglashuvni osonlashtiradi va tillararo transfer imkonini yaratadi. Keyingi qismda
zamonlar tizimi bo‘yicha o‘xshashliklar chuqur tahlil qilinadi.
Zamonlar tizimi bo‘yicha o‘xshashliklar
Ingliz tilida zamonlarning tizimi ancha murakkab bo‘lib, hozirgi zamon (present),
o‘tgan zamon (past), va kelasi zamon (future) singari zamonlar va ularning murakkab
shakllari mavjud. O‘zbek tilida ham ushbu uch asosiy zamon mavjud: hozirgi zamon
(“U ishlaydi”), o‘tgan zamon (“U ishladi”), va kelasi zamon (“U ishlaydi” yoki “U
ishlaydi bo‘ladi”). Har ikki tilda ham zamonlar gapdagi fe’l orqali ifodalanadi. Bu
jihatdan ikkala til o‘rtasida funktsional o‘xshashlik mavjud.
5
Ingliz
tilida
zamonlar
tizimi
oddiy
(simple),
davom
etuvchi
(continuous/progressive), mukammal (perfect) va mukammal davom etuvchi (perfect
continuous) shakllarga bo‘linadi. Masalan:
•
Simple Present:
He works
•
Present Continuous:
He is working
4
Nurmonov, A. (2005). O‘zbek tili grammatikasi (Sintaksis)
—
bet: 92
–
108
5
Thomson, A. J., & Martinet, A. V. (2017). A Practical English Grammar
—
bet: 150
–
174
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–5_ июня–2025
204
2181-
3187
•
Present Perfect:
He has worked
•
Present Perfect Continuous:
He has been working
O‘zbek tilida esa bu kabi murakkab zamon shakllari bevosita grammatik zamon
sifatida rasmiy tasniflanmasa-da, leksik-grammatik vositalar orqali ifodalanadi.
Masalan:
•
U ishlayapti
— bu holat ingliz tilidagi
Present Continuous
ga yaqin turadi.
•
U ishlagan
— ingliz tilidagi
Present Perfect
yoki
Past Simple
mazmunini
bera oladi.
•
U ishlayotgan edi
— ingliz tilidagi
Past Continuous
ga mos keladi.
•
U ishlayotgan bo‘lgan
—
Past Perfect Continuous
mazmunida bo‘lishi
mumkin.
6
Demak, o‘zbek tilida fe’llar zamon bilan birga holat va davomiylikni ifodalovchi
qo‘shimcha birliklar yoki yordamchi fe’llar bilan boyitiladi. Bu esa ingliz tilidagi
murakkab zamonlarni funksional jihatdan ifodalash imkonini beradi.
Shuningdek, kelasi zamon ifodalanishida ham ikki tilda ayrim o‘xshashliklar
mavjud. Ingliz tilida “will” yoki “be going to” orqali ifodalansa (
He will go
,
He is going
to go
), o‘zbek tilida bu ma’no
boradi
,
boradigan bo‘ladi
,
borishga tayyor
, kabi
birikmalar bilan beriladi. Bu holat zamon va niyat bildiruvchi konstruktsiyalarning har
ikki tilda mavjudligini ko‘rsatadi.
Bundan
tashqari,
har
ikkala
tilda
ham
zamonlarning
kontekstual
moslashuvchanligi mavjud. Ya’ni, harakat zamoni gapdagi boshqa unsurlarga bog‘liq
holda o‘z ma’nosini aniqlaydi. Masalan:
•
Ingliz tilida:
When I was a child, I used to play outside
•
O‘zbek tilida:
Bolaligimda ko‘chada o‘ynardim
7
6
Karimov, A., & Soliyev, A. (2018). Qiyosiy tilshunoslik asoslari
—
bet: 60
–
75
7
Quvondiqova, M. A. (2020)
—
bet: 48
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–5_ июня–2025
205
2181-
3187
Ikkala jumlada ham o‘tgan zamon harakati tasvirlanmoqda, va bu o‘tmishda
muntazam yoki odatiy sodir bo‘lgan harakat sifatida berilgan. Bu esa grammatik
strukturalar o‘rtasidagi semantik moslikni yana bir bor tasdiqlaydi.
Bog‘lovchilar bo‘yicha o‘xshashliklar
Ingliz va o‘zbek tillarida asosiy bog‘lovchilar mavjud bo‘lib, ular quyidagilardan
iborat:
•
“and” — o‘zbek tilida “va” degan ma’noni beradi
•
“but” — “lekin” degan ma’noda ishlatiladi
•
“because” — “chunki” deb tarjima qilinadi
•
“or” — “yoki” degan ma’noni bildiradi
Bu bog‘lovchilar ikki tilning ikkalasida ham so‘zlarni, gap bo‘laklarini yoki
mustaqil gaplarni birlashtirish uchun ishlatiladi.
Xulosa
Ingliz va o‘zbek tillari turli til oilalariga mansub bo‘lishiga qaramay, ularning
grammatik tizimlarida bir qator o‘xshashliklar mavjud. Bu o‘xshashliklar
tilshunoslikda universal grammatik kategoriyalar mavjudligini ko‘rsatadi. Ushbu
maqola bu boradagi ilmiy izlanishlarga hissa qo‘shadi va ikki tilda ta’lim olayotganlar
uchun foydali bo‘lishi mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Bobojonov, S. (2007).
O‘zbek tili grammatikasi
. Toshkent: O‘qituvchi.
2.
Comrie, B. (1981).
Languages of the World
. Oxford University Press.
3.
Yuldashev, A. (1998).
O‘zbek tili nazariy grammatikasi
. Toshkent: Fan.
4.
Quirk, R., & Greenbaum, S. (1985).
A University Grammar of English
.
Longman.
5.
Anvarova, M. (2010).
Ingliz tili grammatikasi
. Toshkent: O‘zbekiston Milliy
Ensiklopediyasi NMIU.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–5_ июня–2025
206
2181-
3187
6.
Quvondiqova, M. A. (2020).
Hozirgi o‘zbek adabiy tili grammatikasi:
morfologiya va sintaksis
. Toshkent: Fan nashriyoti.
7.
Thomson, A. J., & Martinet, A. V. (2017).
A Practical English Grammar
(4th
ed.). Oxford University Press.
8.
Crystal, D. (2003).
The Cambridge Encyclopedia of the English Language
(2nd ed.). Cambridge University Press.
9.
Haspelmath, M. (2001).
The European linguistic area: Standard Average
European
. In
Language Typology and Language Universals
.
10.
Nurmonov, A. (2005).
O‘zbek tili grammatikasi (Sintaksis)
. Toshkent:
O‘zbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi.
11.
Murphy, R. (2019).
English Grammar in Use
(5th ed.). Cambridge
University Press.
12.
Karimov, A., & Soliyev, A. (2018).
Qiyosiy tilshunoslik asoslari
. Toshkent:
TDPU nashriyoti.
13.
Greenbaum, S., & Quirk, R. (1990).
A Student’s Grammar of the English
Language
. Longman.
14.
Sirojiddinov, A. (2007).
Qiyosiy grammatikaga kirish
. Toshkent: O‘zMU
nashriyoti.
15.
Yuldashev, M. (2002).
O‘zbek va ingliz tillarining grammatik qurilishi
.
Andijon: AndMI nashriyoti.
16.
Eastwood, J. (2002).
Oxford Guide to English Grammar
. Oxford University
Press.
